Łazik – rodzaj sondy kosmicznej, posiadający możliwość poruszania się po powierzchni ciała, na którym wylądował (planety lub księżyca, w planach także planetoid). Do łazików zaliczane są zarówno pojazdy bezzałogowe, jak też załogowy Lunar Roving Vehicle, używany w misjach programu Apollo.
Spis treści |
Pierwsze łaziki zostały zaprojektowane w ramach radzieckiego programu kosmicznego Łunochod (ros. Луноход, "chodzący po księżycu"). Dwa pojazdy, Łunochod 1 i Łunochod 2 dotarły na Księżyc na początku lat 70. XX wieku i przeprowadziły badania na miejscu, pokonując odległość odpowiednio 10,54 km i 37 km. Były one sterowane z Ziemi. Do zasilania używały ogniw słonecznych, a podczas nocy, trwającej na Księżycu prawie 2 ziemskie tygodnie, do utrzymania aparatury w odpowiedniej temperaturze korzystały z ogrzewania radioizotopowego.
Podczas trzech ostatnich lotów załogowych na Księżyc, Apollo 15, 16 i 17, astronauci posługiwali się do przemierzania dużych dystansów pojazdami Lunar Roving Vehicle (LRV), zdolnymi do przewożenia transportu o masie 409 kg, w tym dwóch osób. Pojazdy miały lekką konstrukcję, były zasilane za pomocą dwóch baterii 36-woltowych i osiągały prędkość ok. 13 km/h, choć Eugene Cernan z misji Apollo 17 osiągnął maksymalną prędkość 18 km/h[1]
Pierwszym łazikiem, który dotarł na powierzchnię Marsa w grudniu 1971 r., był PrOP-M (ros. Прибор оценки проходимости — Марс, "instrument oceny drożności – Mars") na pokładzie radzieckiej sondy Mars-3, jednak kontakt z lądownikiem został stracony w kilkanaście sekund po lądowaniu i łazik nie został nigdy użyty. Było to niewielkie urządzenie o masie 4,5 kg, połączone przewodem z lądownikiem.
Pierwszą udaną misją wykorzystującą samobieżny pojazd na innej planecie był Mars Pathfinder. 4 lipca 1997 roku z platformy lądownika zjechał na powierzchnię planety łazik Sojourner, o masie zaledwie 10,5 kg, zasilany przez baterie słoneczne. Przesłał on na Ziemię 550 zdjęć i przeprowadził analizę składu chemicznego skał.
W styczniu 2004 roku w odległych rejonach Marsa wylądowały dwa identyczne łaziki Spirit i Opportunity, tworzące program Mars Exploration Rover. Oba podobnie jak Sojourner zasilane są bateriami słonecznymi, ale są znacznie większe, mają masę 185 kg; podstawowy program ich misji obejmował 90 dni marsjańskich, do listopada 2010 roku spędziły one na powierzchni planety ponad 2400 marsjańskich dni. Dzięki ich badaniom uzyskano potwierdzenie, że w przeszłości na powierzchni Marsa istniały zbiorniki wodne; łaziki zaobserwowały także chmury typu cirrus[2] i wiry pyłowe. Wiatr co pewien czas oczyszczał panele słoneczne łazików, zwiększając ich żywotność[3]. Łazik Spirit dotarł do wzgórz Columbia Hills i tam prowadził badania geologiczne, w 2009 roku utracił jednak mobilność, a w marcu 2010 stracono z nim kontakt[4]. Opportunity we wrześniu 2010 roku minął połowę drogi między badanym wcześniej kraterem Victoria a znacznie większym kraterem Endeavour, w którym ma szansę zbadać duże odsłonięcie warstw geologicznych[5]. W sierpniu 2011 roku łazik dotarł na skraj krateru[6][7].
W listopadzie 2011 roku NASA wysłała na Marsa łazika Mars Science Laboratory (Curiosity), który ma wylądować w kraterze Gale'a 6 sierpnia 2012 roku[8]. Pojazd ma wykorzystywać dla zasilania radioizotopowy generator termoelektryczny zamiast paneli słonecznych, używanych w poprzednich łazikach, które szybko pokrywają się pyłem. Celem jego misji będzie zbadanie warunków panujących w przeszłości geologicznej na Marsie, pod kątem możliwości istnienia życia[9].
Europejska Agencja Kosmiczna we współpracy z NASA przygotowuje misję ExoMars, w ramach której w 2016 roku zostanie wysłany orbiter i lądownik, a dwa lata później w drogę wyruszą dwa łaziki[10]. Europejski ExoMars rover, nieco większy od łazików MER, będzie miał możliwość wykonywania wierceń w podłożu na głębokość 2 m[11], a znacznie mniejszy amerykański MAX-C (Mars Astrobiology Explorer-Cacher) będzie zbierał, analizował i przechowywał najcenniejsze próbki, które w dalszej przyszłości będą mogły zostać dostarczone na Ziemię[12].
Chińska Agencja Kosmiczna (CNSA) planuje wysłać w 2013 roku w ramach programu Chang'e lądownik i sześciokołowy łazik księżycowy Chang'e 3, który będzie badał powierzchnię Srebrnego Globu w rejonie Sinus Iridum[13].
Indyjska Organizacja Badań Kosmicznych (ISRO) wspólnie z rosyjską agencją Roskosmos przygotowują misję Chandrayaan-2, w ramach której w 2013 roku na Księżycu ma wylądować łazik[14]. Będzie on prowadził badania w okolicy jednego z biegunów Księżyca.
