Źródło

Ten artykuł dotyczy szeregu pojęć z dziedziny krenologii. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Źródła helokrenowe przy rzece Łynie, powyżej miejscowości Ruś

Źródło ocembrowane, antropogenicznie przekształcony wypływ wody

Źródło ocembrowane, środowisko źródliskowe całkowicie antropogenicznie przekształcone

Źródło geotermalne

Źródło limnokrenowe

Publiczny zdrój przy Pasażu Schillera w Łodzi

Źródło – naturalny, skoncentrowany, samoczynny wypływ wody podziemnej na powierzchnię Ziemi. W hydrobiologii strefa źródliskowa określana jest nazwą krenal, dzielący się na eukrenal (źródło właściwe) i hypokrenal (strefę odpływu źródła), natomiast organizmy je zamieszkujące to krenon.

Zazwyczaj źródła mają stałą temperaturę, równą w przybliżeniu średniej w ciągu roku temperaturze powietrza w danym obszarze. Wyjątkiem są źródła termalne. Badaniem źródeł zajmuje się krenologia.

Z punktu widzenia hydrogeologii zdrój to zarówno ujęte źródło jak i otwór hydrogeologiczny (studnia), szczególnie z samowypływem, a także punkt zaopatrzenia w wodę, zwłaszcza publiczny^[1].

Wydajność źródła mierzy się ilością wody wypływającej w jednostce czasu. Zazwyczaj podaje się ją w l/s lub l/min.

[edytuj] Powstawanie źródeł

Miejsce wypływu źródła związane jest głównie z układem nieprzepuszczalnych warstw skalnych w powiązaniu z rzeźbą terenu. Wody opadowe przesączają się przez warstwy przepuszczalne, zasilając głębsze poziomy wodonośne. Napotykając warstwy nieprzepuszczalne, spływają po nich pod wpływem siły ciężkości lub pod naporem ciśnienia hydrostatycznego. W miejscu, gdzie strop skał nieprzepuszczalnych wychodzi na powierzchnię, np. na stoku górskim lub w dolinie, tworzy się źródło.

[edytuj] Rodzaje źródeł^[2]

[edytuj] Kryterium: kierunek siły hydrodynamicznej

Ze względu na kierunek siły hydrodynamicznej (którą może być grawitacja lub ciśnienie hydrostatyczne) wyróżnia się:

źródło descenzyjne (descensyjne, zstępujące, spływowe, grawitacyjne) – gdy woda swobodnie wypływa na powierzchnię pod wpływem siły ciężkości;
źródło ascenzyjne (ascensyjne, wstępujące, podpływowe) – woda pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego podnosi się w pustkach skalnych (porach lub szczelinach) w końcowym odcinku do góry i wypływa w miejscu, gdzie powierzchnia przetnie zwierciadło statyczne lub warstwę wodonośną poniżej zwierciadła;
źródło lewarowe (intermitujące) – wypływa ze skał w regionie krasowym przez naturalny lewar, działający okresowo.

[edytuj] Kryterium: procesy geologiczne

Ze względu na charakter procesów geologicznych, które formują podziemną część źródła, wyróżnia się:

źródła warstwowe – najczęściej mało wydajne źródła spływowe lub obfite źródła przelewowe, występują jako grawitacyjne, rzadko powstają jako artezyjskie, które występują w głębokich dolinach erozyjnych rzek górskich
źródła uskokowe – zarówno spływowe, jak i przelewowe; woda jest transportowana na powierzchnię ziemi przez uskok tektoniczny
źródła szczelinowe – mające zmienną wydajność, charakteryzują się zmienną wydajnością i znacznym zanieczyszczeniem spowodowanym dużą prędkością przenikania wód opadowych w głąb ziemi
źródła krasowe – spływowe, przelewowe bądź lewarowe; największe z nich, dające początek rzekom, to wywierzyska. Występują jak szczelinowe, bardzo podobnie, woda przez szczeliny skalne trafia do podziemnych korytarzy, kanałów i kawern, skąd może w pewnych miejscach wypływać na powierzchnię

[edytuj] Kryterium: rzeźba terenu

Ze względu na położenie i stosunek do morfologii terenu wyróżnia się:

źródła grzbietowe – występujące na grzbietach
źródła zboczowe – położone na zboczach dolin
źródła stokowe – położone na stokach wzniesień
źródła krawędziowe – wypływające u podnóża krawędzi morfologicznej
źródła podzboczowe i podstokowe
źródła terasowe
źródła przykorytowe
źródła dolinne
źródła podwodne
źródła klifowe

[edytuj] Kryterium: litologia utworów

Ze względu na charakter litologiczny utworów, w których występują, wyróżnia się:

źródła rumoszowe – wypływające z pokrywy zwietrzelinowej o dużych okruchach skalnych
źródła skalne – wypływające bezpośrednio z niezwietrzałych skał
źródła zwietrzelinowe
źródła osuwiskowe
źródła deluwialne – drenujące deluwia
źródła sandrowe – wypływające na obszarach sandrowych
źródła morenowe – wypływające z utworów morenowych

[edytuj] Kryterium hydrobiologia

Hydrobiolodzy wyróżniają trzy rodzaje źródeł, różniące się warunkami życia oraz zamieszkującymi je hydrobiontami:

[edytuj] Inne

źródła mineralne – zawierające wody o większej od przeciętnej ilości soli mineralnych (powyżej 1 g/l)
źródła artezyjskie
źródło termalne (cieplice) – w których temperatura wypływającej wody jest znacznie wyższa od średniej temperatury powietrza w tym miejscu. Powstają w miejscach aktywności wulkanicznej lub takich, gdzie taka aktywność ustała dość niedawno. Woda, krążąc głęboko pod powierzchnią, nagrzewa się tam do wyższych temperatur. Szczególnym ich rodzajem są gejzery, w których wrząca woda wytryska regularnie w postaci fontanny.
źródła gazujące (pieniawy) – wyprowadzające wodę zgazowaną (mieszaninę wody i gazu – najczęściej dwutlenku węgla). Wypływ tych wód jest stały. Do źródeł tych zalicza się też soffioni – wyziewy pary wodnej, siarkowodoru i dwutlenku węgla, występujące w Toskanii na północy Włoch.