| 72 Pułk Piechoty | |
 | |
| Historia | |
| Państwo |  Polska |
| Sformowanie | grudzień 1918 |
| Rozformowanie | 13 września 1939 |
| Patron | Płk Dionizy Czachowski |
| Tradycje | |
| Święto | 14 sierpnia[1] |
| Nadanie sztandaru | 19 sierpnia 1923 |
| Dowódcy | |
| Pierwszy | kpt. Jan Chlebek |
| Ostatni | ppłk Karol Chrobaczyński |
| Działania zbrojne | |
| wojna polsko-bolszewicka, kampania wrześniowa | |
| Organizacja | |
| Dyslokacja | La Mandria di Chivasso (1918), Pińsk (1921), Sarny (1921), Brześć nad Bugiem (1921), Warszawa (1921-1922), Radom (1922-1939) |
| Podporządkowanie | 18 DP, 28 DP |
| Rodzaj wojsk | piechota |
| Rodzaj sił zbrojnych | Wojska Lądowe |
72 Pułk Piechoty im. płk. Dionizego Czachowskiego (72 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego II RP, który wziął udział w działaniach zbrojnych wojny polsko-bolszewickiej oraz wojny obronnej w 1939 r. Patronem jednostki był Dionizy Czachowski.
Spis treści |
Na przełomie 1918/1919 Polacy, dawni żołnierze armii austro-węgierskiej, przebywający w obozach jenieckich we Włoszech przystąpili do formowania polskich oddziałów wojskowych. Pierwszym zawiązkiem 72 pp był utworzony około 20 grudnia 1918 w obozie La Mandria di Chivasso pod Turynem 6 Pułk Piechoty im. Zawiszy Czarnego.
W kwietniu 1919 pułk przegrupowano do Francji, a tam został przydzielony do francuskiego 416 Rezerwowego Pułku Piechoty, w Lure, w departamencie Haute-Saône. Ten, demobilizując się, przekazywał stopniowo Polakom broń i ekwipunek.
W tym okresie stanowiska dowódców obejmowali oficerowie francuscy mając do pomocy oficerów Polaków. Stan pułku został uzupełniony ochotnikami przybyłymi z Ameryki, Francji, Holandii oraz Polakami z zaboru pruskiego zwolnionymi z obozów jenieckich we Francji.
26 maja 1919 pułk przemianowano na 21 Pułk Strzelców Polskich. Wszedł on w skład 7 Dywizji Strzelców Armii gen. Hallera.
W połowie czerwca 1919 pułk przybył do Polski będąc w pogotowiu bojowym przeciw Niemcom w okolicach Sochaczewa, a później Łowicza.
W związku z przejściem oddziałów "Błękitnej Armii" na etat wojsk krajowych, we wrześniu 1919 pułk został przemianowany na 145 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych. Pod tą nazwa walczył w wojnie polsko-bolszewickiej.
Ostateczną nazwę otrzymał pułk 5 marca 1921 w Pińsku.
W trzeciej dekadzie czerwca 1919, z Francji, do stacji Kąkolewo dotarł 145 Pułk Strzelców Kresowych. Dalsza droga prowadziła w rejon Łowicza. Tam przechodził niezbędną reorganizację i uzupełniał wyszkolenie. Pod koniec września 1919 odjechał nad Zbrucz w rejon miejscowości Skała, gdzie organizował obronę.
W listopadzie zajął Kamieniec Podolski i w jego rejonie, na linii rzek Zbrucz i Uszyca, otrzymał do obrony odcinek "ziemi niczyjej". Pierwszy chrzest bojowy przeszedł 7 i 8 marca 1920 pod miejscowością Struga.
Do 25 kwietnia prowadził wypady i przeciwuderzenia przeciw wojskom sowieckim. W tym dniu ruszył na wschód razem z polską ofensywą w grupie gen. Iwaszkiewicza. Doszedł do obszaru rzeki Dżuryn i został odesłany do odwodu dywizji. W pierwszej dekadzie maja ruszył dalej na wschód przez: Tomaszpol, Tulczyn, Bracław doszedł pod Hajsyn, którego bronił skutecznie przed kolejnymi atakami wojsk sowieckich do 12 czerwca 1920. W dniu tym otrzymał rozkaz odwrotu.
Marsze odwrotowe wiodły przez: Woronowo, Winnicę, Lityn i Warynkę. 29 czerwca pułk został, ze stacji Dereźna, przerzucony do Starokonstantynowa nad Słucz. Pułk walczył w składzie18 Dywizji Piechoty i toczył w czasie odwrotu boje pod: Białopolem i Ostrogiem. Tu po raz pierwszy dowództwo dywizji zastosowało, skutecznie, tzw. ”jeża”, tworząc z poszczególnych pułków zamknięte na pozycjach obronnych koło, w środku którego znajdowało się dowództwo, artyleria i służby. Kolejne walki staczał pod Moszczanicą Wielką i 13 lipca ruszył do natarcia na Dubno. Ciężkie boje o miasto trwały do 23 lipca i zakończyły się powodzeniem. Pułk poniósł bardzo duże straty. Dywizja była zmuszona do dalszego odwrotu na południe, w kierunku Brodów. Pułk osiągnął miasto 25 lipca i w dalszym marszu na Krasne a potem Toporów zdobył miasto 31 lipca. Następnego dnia ruszył w kierunku Łopatyna a w kolejnym dniu ponownie na Brody. Ostatni, zakończony pełnym sukcesem, bój z wojskami Budionnego stoczył 4 sierpnia wzdłuż szosy Radziwiłłów – Brody, po czym został zluzowany i przetransportowany, przez Warszawę, do Twierdzy Modlin.
18 Dywizja Piechoty, a w jej składzie Pułk, została podporządkowana nowo utworzonej 5 Armii i skierowana 13 sierpnia 1920 do Płońska. Następnego dnia, 22 km na północ od Płońska, Pułk otrzymał rozkaz ataku na kierunku Raciąż a następnie na Mystków i Rzewin. W prowadzonych walkach nie napotkał większego oporu nieprzyjaciela. Następnie skierował się na wschód na Smardzewo i Gutarzewo, zajmując w boju te miejscowości. W dalszym marszu zajął Sarnową Górę i Ojrzeń. O Ojrzeń toczył ciężkie walki, miejscowość trzykrotnie przechodziła z rąk do rąk i została ostatecznie zajęta 18 sierpnia. Pułk ruszył na północ i 20 sierpnia zajął Ciechanów a 22 sierpnia Mławę. Po krótkim wypoczynku, 1. i 3. bataliony zdobyły 23 sierpnia Szumsk, zaś 2. batalion, w składzie 144 Pułku Strzelców Kresowych, Chorzele, po czym pododdziały wróciły do Mławy.
Po kilkudniowym wypoczynku, 5 września 1920 pułk odjechał do Chełma a następnie do Dorohuska. Stąd kontynuował dalszy, zwycięski marsz. Przez Chworostów i Piługę podszedł pod Kowel, gdzie 14 września stoczył wielogodzinny bój o miasto. Kolejne walki toczył o Rożyszcze, po czym skierował się na Skirycze a dalej w kierunku północnym na Pińsk, który już był zajęty przez Ochotniczą Sprzymierzoną Armię gen. Bałachowicza. Ostatni ciężki bój stoczył pułk 2 października o Łuniniec i ruszył w pościgu za cofającym się nieprzyjacielem na Łachwę, praktycznie bez styczności z nim. Po wielu zmianach, ustalił swoje stanowisko na wschód od Jeziora Kniaź (powiat mozyrski). Tu 18 października zastał go rozejm.
W 1921, po zakończeniu działań wojennych, pułk stacjonował kolejno w Pińsku, Sarnach i garnizonie Brześć.
Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej 72 pp i 49 pp zostały wydzielone ze składu 18 DP, a w ich miejsce wszedł 33 pp zorganizowany na Ziemi Łomżyńskiej. 72 pp wszedł wówczas w skład 28 Dywizji Piechoty.
8 października 1921 72 pp przybył do garnizonu Warszawa, natomiast 24 kwietnia 1922 znalazł się w garnizonie Radom.
19 sierpnia 1923 prezydent Stanisław Wojciechowski wręczył pułkowi przepisową, trzecią z rzędu chorągiew pułkową, ufundowaną przez Komitet miasta Radom i powiatu radomskiego (pierwszą chorągiew ufundowało włoskie miasto Chivasso, natomiast drugą Koło Ziemianek w Łowiczu); podczas uroczystej mszy św. na dziedzińcu koszarowym ks. biskup polowy Stanisław Gall poświęcił chorągiew.
Po wprowadzeniu w 1930 nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej,[3] pułk szkolił rekrutów dla potrzeb 3 batalionu strzelców CWP w Rembertowie[4].
72 Pułk Piechoty im. Dionizego Czachowskiego z Radomia zmobilizował jednostkę rezerwową Wojska Polskiego: 93 Pułk Piechoty, a dokładniej jego dowództwo, I batalion i oddziały pozabatalionowe. II batalion tego pułku pochodził z Lublina, zaś III – z Dęblina.
We wrześniu 1939 72 Pułk Piechoty walczył w 28 Dywizji Piechoty gen. bryg. Władysława Bończy-Uzdowskiego, wchodzącej w skład Armii "Łódź".
Działania pułku wspierał ogniem III dywizjon 28. Pułku Artylerii Lekkiej (rozwinął się pomiędzy miejscowościami: Kraszkowice, Masłowice, Borowice).
2 września 1939 bataliony 72 Pułku Piechoty im. D. Czachowskiego otrzymały rozkaz opuszczenia dotychczas zajmowanych stanowisk i wycofania się na pośrednią rubież obrony na Warcie w rejonie Rychłocice-Konopnica.
3 września o świcie 1 i 2 batalion obsadził wschodni brzeg Warty, gdy zaś ok. ósmej rano do Rychłocic zbliżył się 3 batalion, Niemcy zbombardowali most na Warcie, zaś pułk zaatakowany został przez pancerny oddział rozpoznawczy 1 dywizji lekkiej. Polacy odparli atak mimo poniesionych strat. Niemcy, wspierani przez lotnictwo i czołgi, skierowali główny atak na Rychłocice, usiłując sforsować Wartę. Broniący przeprawy 2 batalion odparł ataki i do wieczora utrzymał zajmowane pozycje, a następnie, zgodnie z rozkazem, odszedł na linię głównego oporu na Widawce.
Pod Rychłocicami zginęli: strzelcy – Antoni Deja, Michał Grudzień, Edward Kania, Ludwik Kądziala, Jan Stachurski, Stefan Wlazło, st. strz. Józef Majda, plut. Środa. Ich mogiły znajdują się na miejscowym cmentarzu.
Wieczorem 3 września 1939 żołnierze 2 batalionu 72 Pułku Piechoty zostali zaatakowani przez przeważające siły niemieckie 1 dywizji lekkiej. Polacy, atakowani przez artylerię i lotnictwo, przez wiele godzin powstrzymywali nieprzyjaciela. Jednakże Niemcom udało się pod Osjakowem przeprawić na drugi brzeg Warty kilka swoich pododdziałów, które wysuwając się ku północy otoczyły broniących się Polaków. Bohaterską śmiercią w obronie Ojczyzny poległo 55 żołnierzy polskich, wśród nich dowódca batalionu, mjr Stanisław Jaszczuk. Zdziesiątkowany batalion wycofał się do lasu w okolice Rychłocic. Wieczorem Niemcy podpalili Konopnicę i Rychłocice.
Obrońcy – żołnierze 72 Pułku Piechoty – pochowani zostali w zbiorowych mogiłach nad rzeką Wartą (po wojnie ekshumowano ich i pochowano na nowo utworzonym w tym miejscu cmentarzu wojskowym).
W nocy z 3 na 4 września 72 Pułk Piechoty oraz 36 pp wycofały się w kierunku na Widawę i dopiero 4 września cała mocno zdezorientowana 28 DP obsadziła główną linię obrony.
Na cmentarzu we wsi Grabno znajduje się kwatera wojskowa z 1939. Na pomniku napis: "Polegli na polu chwały w dniach 4 i 5 IX 1939 r. w walce z hitlerowskim najeźdźcą bohaterscy żołnierze 72 pp. z Radomia w bitwie o Józefów i Rogóźno". Niżej: 14 nazwisk.
7 września, działając na lewym skrzydle dywizji, pułk wykonał atak na Chechło. Odebrał Niemcom wieś, ale w wyniku niemieckiego kontrataku poniósł takie straty, że właściwie przestał istnieć.
Niemiecki 2 batalion 17 pułku piechoty zaatakował Milanówek od północy, a od strony południowo-wschodniej zaznaczył się nacisk oddziałów niemieckich (12 pp.), zajmujących Grodzisk. Milanówka broniły resztki 72 Pułku Piechoty i 15 Pułku Piechoty "Wilków". Polskie oddziały, pomimo dotkliwego braku amunicji artyleryjskiej złamały w zdecydowany sposób pierwsze natarcie niemieckie. Dopiero kolejne natarcia, w czasie których prowadzono walki na ulicach Milanówka, doprowadziły do zajęcia miejscowości.
13 września w czasie walk do niewoli dostał się dowódca 72 Pułku Piechoty, ppłk Karol Chrobaczyński z częścią podległych mu żołnierzy. Z 72 Pułku Piechoty pozostało jedynie ok. 50 żołnierzy. Pozostałe polskie oddziały wycofały się przez Żuków-Błonie do Puszczy Kampinoskiej.
Lista żołnierzy 72 pp, odznaczonych Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego "Virtuti Militari" V Klasy (stan na 1930 r.):
|
|
|
Krzyżem Walecznych odznaczonych zostało 38 oficerów i 63 szeregowych (stan na 1930 r.).
Sztandar
19 sierpnia 1923 roku w Radomiu Prezydent RP Stanisław Wojciechowski uroczyście wręczył pułkowi sztandar ufundowany przez społeczeństwo miasta i powiatu Radom. Na sztandarze ty widniały nazwy miejscowości związanych z historią oddziału, odznaka Armii Hallera oraz herby miast Chivasso i Radom[6].
Odznaka pamiątkowa
28 grudnia 1927 roku kadra zawodowa pułku podjęła uchwałę o wprowadzeniu odznaki pamiątkowej. Autorem projektu odznaki był oficer pułku, kpt. Jan Grochot. 18 lipca 1931 roku Minister Spraw Wojskowych zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 72 pp [7]. Odznaka ma kształt stylizowanej tarczy bojowej podzielonej na osiem segmentów w których wpisano numery i inicjały: 18 DP 1920 6, 21, 145 oraz tarcze herbowe miast: Chivasso, Lure, Łowicz, Radom. Środek odznaki zajmuje nałożona emaliowana tarcza herbowa z numerem i inicjałami 72 PP. Oficerska - jednoczęściowa, wykonana w tombaku srebrzonym, emaliowana. Wymiary: 41x32 mm. Wykonanie: Wiktor Gontarczyk - Warszawa [8].
Tradycje radomskiego 72 pp kontynuowały: 72 Pułk Piechoty AK Ziemi Radomskiej w Okręgu Radomsko-Kieleckim Armii Krajowej, oraz 72 pułk piechoty AK w Warszawie, który wchodził w skład 28 Dywizji Piechoty AK im. Stefana Okrzei w czasie Powstania warszawskiego.
| |||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||
