Aglomeracja warszawska – silnie zurbanizowany obszar, w skład którego wchodzi Warszawa oraz liczne miasta i wsie województwa mazowieckiego. Jest to typowy przykład aglomeracji monocentrycznej z dominującą rolą ośrodka centralnego (Warszawa). Bardzo często pojęcie to jest błędnie utożsamiane wyłącznie z Warszawą w jej granicach administracyjnych.
Do dnia dzisiejszego nie ma jednoznacznie zdefiniowanych granic tej aglomeracji. Jedni widzą je w odległości od 20 do 30 km od centrum Warszawy, a inni nawet do 40-50 km. Z teoretycznego punktu widzenia aglomeracją powinien być zespół powiązanych ze sobą więzami przestrzennymi i funkcjonalnymi miast. Taka definicja pozwala wyznaczyć 2 zasięgi aglomeracji warszawskiej jako zespołu miejskiego:
1 – Zespół funkcjonalno-przestrzenny (Obszar Metropolitalny Warszawy): Warszawa oraz: Legionowo, Marki, Ząbki, Zielonka, Kobyłka, Wołomin, Sulejówek, Józefów, Otwock, Karczew, Konstancin-Jeziorna, Piaseczno, Piastów, Pruszków, Ożarów Mazowiecki, Łomianki
2 – Zespół funkcjonalny: Miasta z punktu 1 oraz: Nowy Dwór Mazowiecki, Radzymin, Góra Kalwaria, Milanówek, Brwinów, Podkowa Leśna, Grodzisk Mazowiecki, Błonie, Halinów, Jabłonna
Należy również pamiętać, że jedność przestrzenną i funkcjonalną z powyższymi miastami tworzą silnie zurbanizowane wsie i osiedla takie jak Raszyn, Michałowice których mieszkańcy prowadzą typowo miejski styl życia. Wzorując się na anglosaskim systemie administracyjnym jednostki te można nazwać dzielnicami podmiejskimi Warszawy.
Obszar Metropolitalny Warszawy wyznaczony został przez Mazowieckie Biuro Planowania Regionalnego i zatwierdzony przez Wojewódzką Komisję Urbanistyczno-Architektoniczną oraz Komisję Strategii Rozwoju Regionalnego i Zagospodarowania Przestrzennego Sejmiku Województwa Mazowieckiego oraz w styczniu 2006 r. przez Zarząd Województwa Mazowieckiego[1].
Obszar Metropolitarny Warszawy obejmuje Warszawę oraz powiaty:
Tak wyznaczony Obszar zajmuje powierzchnię 6207,88 km² i zamieszkany jest przez 3002000 osób (stan na 2009 r.). W skład obszaru wchodzą 72 gminy, obejmuje on 36 miast.
Oficjalnie granice aglomeracji warszawskiej zostały ustalone tylko w "Planie zagospodarowania przestrzennego województwa mazowieckiego"[2](Uchwała Sejmiku Województwa Mazowieckiego z dniu 7 czerwca 2004). Według tego planu w skład aglomeracji oprócz Warszawy wchodzi 15 gmin miejskich, 11 gmin miejsko-wiejskich i 13 gmin wiejskich województwa mazowieckiego, położonych na terenie 10 powiatów ziemskich: nowodworskiego, legionowskiego, warszawskiego zachodniego, wołomińskiego, żyrardowskiego, grodziskiego, mińskiego, otwockiego, piaseczyńskiego i pruszkowskiego. Z tego tylko powiat pruszkowski wchodzi w skład aglomeracji w całości, reszta powiatów częściowo.
| Gmina | populacja | powierzchnia km² | gęstość zaludnienia osób/km² |
|---|---|---|---|
| Milanówek | 15 784 | 13,44 | 1174,4 |
| Podkowa Leśna | 3844 | 10,13 | 379,5 |
| Gmina Grodzisk Mazowiecki | 37 702 | 109,96 | 342,9 |
| w tym miasto Grodzisk Mazowiecki | 27 174 | 13,19 | 2060,2 |
| obszar wiejski | 10 528 | 96,77 | 108,8 |
| Gmina Jaktorów | 10 193 | 55,30 | 184,3 |
| Legionowo | 51 033 | 13,54 | 3769,1 |
| Gmina Jabłonna | 13 531 | 64,8 | 208,8 |
| Gmina Nieporęt | 13 067 | 100,12 | 130,5 |
| Mińsk Mazowiecki | 37 927 | 13,18 | 2877,6 |
| Gmina Dębe Wielkie | 8315 | 77,72 | 107,0 |
| Gmina Halinów | 12 728 | 63,09 | 201,7 |
| w tym miasto Halinów | 3404 | 2,84 | 1198,6 |
| obszar wiejski | 9324 | 60,25 | 154,8 |
| Gmina Mińsk Mazowiecki | 12 957 | 111,76 | 115,9 |
| Sulejówek | 18 648 | 19,31 | 965,7 |
| Nowy Dwór Mazowiecki | 27 510 | 28,23 | 974,5 |
| Józefów | 18 609 | 23,91 | 778,3 |
| Otwock | 43 388 | 47,31 | 917,1 |
| Gmina Celestynów | 11 066 | 88,92 | 124,4 |
| Gmina Karczew | 15 897 | 81,5 | 195,1 |
| w tym miasto Karczew | 10 368 | 28,12 | 368,7 |
| obszar wiejski | 5529 | 53,38 | 103,6 |
| Gmina Wiązowna | 9989 | 102,12 | 97,8 |
| Gmina Konstancin-Jeziorna | 23 337 | 78,58 | 297,0 |
| w tym miasto Konstancin-Jeziorna | 16 631 | 17,74 | 937,5 |
| obszar wiejski | 6706 | 60,84 | 110,2 |
| Gmina Lesznowola | 16 538 | 69,3 | 238,6 |
| Gmina Piaseczno | 63 828 | 128,26 | 497,6 |
| w tym miasto Piaseczno | 38 104 | 16,22 | 2349,2 |
| obszar wiejski | 25 724 | 112,04 | 229,6 |
| Piastów | 23 290 | 5,76 | 4043,4 |
| Pruszków | 55 371 | 19,19 | 2885,4 |
| Gmina Brwinów | 21 571 | 69,26 | 311,4 |
| w tym miasto Brwinów | 11 989 | 10,10 | 1187,0 |
| obszar wiejski | 9582 | 59,16 | 162,0 |
| Gmina Michałowice | 15 709 | 34,73 | 452,3 |
| Gmina Nadarzyn | 10 423 | 73,45 | 141,9 |
| Gmina Raszyn | 19 843 | 43,91 | 451,9 |
| Gmina Błonie | 19 892 | 85,58 | 232,4 |
| w tym miasto Błonie | 12 293 | 9,09 | 1352,4 |
| obszar wiejski | 7599 | 76,49 | 99,3 |
| Gmina Izabelin | 10 133 | 68,55 | 147,8 |
| Gmina Łomianki | 22 155 | 38,83 | 570,6 |
| w tym miasto Łomianki | 15 875 | 8,40 | 1889,9 |
| obszar wiejski | 6280 | 30,43 | 206,4 |
| Gmina Ożarów Mazowiecki | 20 847 | 71,27 | 292,5 |
| w tym miasto Ożarów Mazowiecki | 8255 | 5,71 | 1445,7 |
| obszar wiejski | 12 592 | 65,56 | 192,1 |
| Gmina Stare Babice | 15 541 | 59,85 | 259,7 |
| Kobyłka | 18 104 | 19,64 | 921,8 |
| Marki | 23 710 | 26,15 | 906,7 |
| Ząbki | 24 716 | 11,00 | 2246,9 |
| Zielonka | 17 238 | 79,48 | 216,9 |
| Gmina Radzymin | 19 257 | 129,87 | 148,3 |
| w tym miasto Radzymin | 7931 | 23,39 | 339,1 |
| obszar wiejski | 11 326 | 106,48 | 106,4 |
| Gmina Wołomin | 49 688 | 61,66 | 805,8 |
| w tym miasto Wołomin | 36 716 | 17,24 | 2129,7 |
| obszar wiejski | 12 972 | 44,42 | 292,0 |
| Żyrardów | 41 035 | 14,35 | 2859,6 |
| Warszawa | 1 702 139 | 517,22 | 3290,9 |
| Aglomeracja warszawska: | 2 596 553 | 2 730,23 | 951,0 |
| w tym miasta: | 2 311 086 | 1 013.88 | 2279.4 |
| Tereny podmiejskie aglomeracji (bez Warszawy): | 894 414 | 2 213,01 | 404,2 |
| w tym miasta: | 608 947 | 496,66 | 1 226,1 |
| tereny wiejskie: | 285 467 | 1 716,35 | 166,3 |
Badanie zasięgu aglomeracji warszawskiej Paweł Swianiewicz we współpracy z Urszulą Klimską przeprowadzili w kompleksie z innymi większymi aglomeracjami Polski[4]. Autorzy stosowali wspólne kryteria dla wszystkich badanych aglomeracji. Mianowicie:
Autorzy podkreślają, że stosowanie ostatniego wskaźnika było paliatywą z braku statystyk dojazdów do centrum aglomeracji.
Do strefy podmiejskiej obszarów aglomeracji zaliczono gminy spełniające równocześnie co najmniej dwa z wymienionych powyżej trzech kryteriów. Dodatkowym wymaganiem było, by obszar aglomeracji był zwartą całością, a zatem nie zaliczono doń gmin spełniających powyższe kryteria, jeśli były "odcięte" od miasta centralnego przez inne gminy nie spełniające tych kryteriów.
W tak zdefiniowany obszar aglomeracji warszawskiej wchodzą:
W porównaniu z obszarem aglomeracji warszawskiej według "Planu zagospodarowania przestrzennego województwa mazowieckiego" z 2004 z terytorium aglomeracji wykluczone zostały miasta Żyrardów i Nowy Dwór Mazowiecki (w sumie 42,58 km² z 68 545 os. populacji), natomiast do aglomeracji dodane zostały 12 gmin wiejskich oraz 3 gminy miejsko-wiejskie (w sumie 1535,14 km² z 138 270 os. populacji, w tym 22 290 os. ludności miejskiej). Obszar aglomeracji został zmniejszony o gęsto zaludnione tereny miast a powiększony o słabo zaludnione (90 os./km²) przeważnie wiejskie (84% ludności wiejskiej) terytoria. W wyniku tych zmian podstawowe statystyki obszaru aglomeracji warszawskiej według Swianiewicza 2005 są następujące (w nawiasach podane wartości obszaru aglomeracji warszawskiej według "Planu zagospodarowania przestrzennego województwa mazowieckiego" z 2004):
Wszystkie dane pochodzą z Banku danych regionalnych GUS na datę 31.12.2006[3].
Wiele urzędów i instytucji (a szczególnie administracja centralna [4]) przedstawiając różne dane dla obszaru aglomeracji warszawskiej definiuje ją zgodnie z podziałem statystycznym kraju na podregiony (NUTS 3) – tak określona aglomeracja obejmuje podregion PL127 Warszawa (powiat Warszawa) oraz podregion PL126 warszawski (powiaty: grodziski, grójecki, legionowski, miński, nowodworski, otwocki, piaseczyński, pruszkowski, sochaczewski, warszawski zachodni, wołomiński, żyrardowski).
Statystyczne dane obszaru aglomeracji warszawskiej według NUTS (w nawiasach podane wartości obszaru aglomeracji warszawskiej według "Planu zagospodarowania przestrzennego województwa mazowieckiego" z 2004):
Wszystkie dane pochodzą z Banku danych regionalnych GUS na datę 31.12.2006[3].
Faktycznie obszar aglomeracji warszawskiej według NUTS przedstawia obszar aglomeracji warszawskiej według "Planu zagospodarowania przestrzennego województwa mazowieckiego" z 2004 z dodaną strefą okalającą od zewnątrz. Zewnętrzne otoczenie ma powierzchnię 5391,15 km² z 468 906 os. populacji, z której tylko 116 355 os. to ludność miejska (24,8% ogółu). Gęstość zaludnienia jest relatywnie niska (87,0 os./km²), wskaźnik przyrostu ludności też niski (w 2006 r. 3,0‰, w tym ludność miejska 1,6‰, wiejska 3,4‰).
Aglomeracja Warszawa (w rozumieniu Prawa wodnego) o odmiennym znaczeniu (zobacz: aglomeracja) została wyznaczona w 2005 r. i obejmuje gminy: Warszawa, Izabelin, Jabłonna, Konstancin-Jeziorna, Legionowo, Marki, Stare Babice, Ząbki oraz Zielonka[5].
| Teren | 31.12.1999 | 31.12.2000 | 31.12.2001 | 31.12.2002 | 31.12.2003 | 31.12.2004 | 31.12.2005 | 31.12.2006 | 31.12.2007 | 31.12.2008[6] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Aglomeracja warszawska | 2 521 137 | 2 525 104 | 2 532 103 | 2 540 721 | 2 551 108 | 2 564 490 | 2 580 046 | 2 596 553 | 2 614 590 | 2 628 252 |
| w tym Warszawa | 1 693 748 | 1 689 171 | 1 688 972 | 1 688 194 | 1 689 559 | 1 692 854 | 1 697 596 | 1 702 139 | 1 706 624 | 1 709 781 |
| Tereny podmiejskie aglomeracji (bez Warszawy) | 827 389 | 835 933 | 843 131 | 852 527 | 861 549 | 871 636 | 882 450 | 894 414 | 907 966 | 918 471 |
| w tym ludność miejska | 572 973 | 577 249 | 583 954 | 588 841 | 592 699 | 597 544 | 602 955 | 608 947 | 615 011 | 621 050 |
| ludność wiejska | 254 416 | 258 684 | 259 177 | 263 686 | 268 850 | 274 092 | 279 495 | 285 467 | 292 955 | 297 421 |
| ludność wiejska % całości aglomeracji | 10,1 | 10,2 | 10,2 | 10,4 | 10,5 | 10,7 | 10,8 | 11,0 | 11,2 | 11,3 |
| ludność wiejska % terenów podmiejskich | 30,7 | 30,9 | 30,7 | 30,9 | 31,2 | 31,4 | 31,7 | 31,9 | 32,3 | 32,4 |
W 2001 w gminie Halinów z terenów wiejskich wyodrębniono miasto Halinów, w związku z tym w 2001 roku odnotowano spadek odsetku ludności wiejskiej aglomeracji. Przyrost ludności aglomeracji składa się z przyrostu populacji Warszawy (miał wartości ujemne do 2002, w latach 2003-2007 był notowany przyrost) i przyrostu populacji terenów podmiejskich (ok. połowy którego przypada na tereny wiejskie). Tereny wiejskie mały (w 2008 roku) najwyższy, w porównaniu z miastami, wskaźnik przyrostu 15,2‰ (26,2‰ w 2007 roku, 20,9‰ w 2006 roku), natomiast ludność miast przedmieść Warszawy wzrosła o 9,8‰ (10,0‰ w 2007 roku, 9,9‰ w 2006 roku), a Warszawy – o 1,8‰ (2,6‰ w 2007 roku, 2,7‰ w 2006 roku).
Na przestrzeni lat pojęcia takie jak "aglomeracja" czy "zespół miejski" zmieniały swoje znaczenia. W ostatnich latach częściej używanym jest określenie "obszar metropolitalny". W odniesieniu do Warszawy i jej otoczenia wszystkie trzy pojęcia, w różnych opracowaniach, stosuje się wymiennie.
Aglomeracja warszawska nie posiada osobowości prawnej (nie ma jednostki administracyjnej obejmującej Aglomerację). W latach 1975-1998 istniało województwo warszawskie, które obejmowało obszar OMW i kilkadziesiąt okolicznych gmin. W latach 1975-1989 prezydent m.st. Warszawy pełnił jednocześnie urząd wojewody warszawskiego.
W czasie dyskusji przed reformą administracyjną z 1999 r. planowano powstanie Warszawskiego Zespołu Miejskiego (obejmował on zarówno aglomerację, jak i tereny podmiejskie) w skład którego miały wchodzić: Warszawa oraz powiaty: warszawski zachodni, legionowski, wołomiński, miński, otwocki, piaseczyński, pruszkowski, nowodworski oraz grodziski. WZM miał posiadać własną radę z reprezentantami poszczególnych jednostek i mieć administracyjny status powiatu. Ustawę przyjęto w Sejmie w 2001 roku, lecz ostatecznie prezydent Aleksander Kwaśniewski nie podpisał ustawy powołującej WZM, a Sejm nie odrzucił jego weta[7].
Istniały również projekty poselskie powołujące Warszawski Okręg Stołeczny, który miał być powiatem skupiającym Warszawę i okoliczne gminy. Projekt ten nie został jednak przyjęty przez Sejm[8].
Od 2005 r. coraz częściej pojawiają się głosy, aby Warszawa wraz ze swoją aglomeracją została wydzielona z woj. mazowieckiego jako nowy organizm. Entuzjaści tego pomysłu wyliczają jego zalety m.in. integracja aglomeracji, wspólne rozwiązywanie problemów, zwiększenie dotacji z Unii Europejskiej dla woj. mazowieckiego (bogata aglomeracja warszawska zawyża wszelkie dane statystyczne dla biednego województwa mazowieckiego), a sceptycy mówią o wzroście biurokracji i nakładów finansowych. W 2006 roku pojawiły się pomysły włączenia obszarów wokół Warszawy (obszaru metropolitalnego) do miasta stołecznego, dzięki czemu miasto Warszawa miałaby powierzchnię podobną do największych miast europejskich np. Londynu, Rzymu (około 1500 km²) i ludność wynoszącą około 2,5 miliona osób. Dzięki temu posunięciu Warszawa mogłaby zostać miastem na prawach województwa (osobnym województwem, miastem wydzielonym), tak jak to ma miejsce w niektórych krajach Unii Europejskiej (np. Berlinie, który jest miastem na prawach landu, Wielkim Londynie będącym jednym z 9 regionów Anglii lub Paryżu, centrum regionu Île-de-France).
