Alfabet arabski

Alfabet arabski – alfabetyczne pismo używane do zapisu języka arabskiego. Powstało z nabatejskiej odmiany pisma aramejskiego. Pismo arabskie rozpowszechnione jest w krajach muzułmańskich.

[edytuj] Historia

Najstarsze zabytki pochodzą z IV wieku n.e. (inskrypcje z Rammu i An-Namara). Istnieje wiele odmian pisma arabskiego. Do najważniejszych należą pismo kwadratowe (kufickie) i okrągłe (naschi).

Początkowo pismo arabskie istniało w dwóch formach, pisma monumentalnego służącego do zapisu Koranu (maszk) i pisma kancelaryjnego. W X wieku wezyr abbasydzki Ibn Mukla (886-940) opracował proporcje pisma arabskiego kancelaryjnego oparte na proporcjach koła i kwadratu wytyczanych trzcinką i cyrklem (naschi).

Z naschi rozwinęły się odmiany pisma o okrągłych kształtach:

• suls − używany głównie w kancelariach, charakteryzujący się mocnym wydłużeniem liter; w okresie panowania dynastii Safawidów w Iranie w inskrypcjach zdobiących budowle sakralne
• muhakkak − zbliżony do suls, częstszy w zachodniej części świata muzułmańskiego
• rihani
• ruka

Pismo monumentalne maszk przekształciło się w VIII wieku za sprawą kaligrafów z Kufy w odmianę o kwadratowym zarysie (pismo kufickie, dukt kufi). Stososowane było do zapisu tekstów religijnych, obecne było jako motyw dekoracyjny w architekturze, na naczyniach i tkaninach. W Maghrebie stosowana była jedna odmiana pisma, wywodzące się z form kwadratowych pismo maghrebskie. W Iranie powstało m.in. pismo talik („zwisające”), którego od XII wieku używano w poezji i ceramice. Pod koniec XIV wieku kaligraf i miniaturzysta Ali z Tabrizu wprowadził modyfikacje, tworząc nasta'liq, które rozpowszechniły się w Turcji i Indiach. Na początku XVI wieku w Turcji powstało pismo diwani (kancelaryjne), a w XVII wieku szekaste („łamane”), charakteryzuje się mocnym ściśnięciem liter przy jednoczesnym zaznaczeniu ich łuków, przez co pismo to jest czytelne tylko dla wyjątkowo wprawionego czytelnika.

[edytuj] Zasady zapisu

Zapisywane jest z prawa na lewo. Ma 18 podstawowych znaków, które po uzupełnieniu jedną, dwiema lub trzema kropkami tworzą 28 liter oznaczających spółgłoski oraz samogłoski długie i dyftongi. Samogłoski krótkie są w piśmie arabskim pomijane, dlatego jest ono klasyfikowane jako abdżad. Czasami stosuje się jednak na ich oznaczenie dodatkowe znaki samogłoskowe (w arabskich elementarzach i w Koranie).

Litery mogą mieć różne formy w zależności od pozycji w wyrazie (początkowej, środkowej, końcowej albo izolowanej).

Dekoracyjne zapisywanie wersów Koranu doprowadziło w ciągu ponad 1400 lat do powstania wielu szkół kaligrafii. W świecie arabskim kaligrafia uznawana jest za jedną z najwyższych form sztuki. Ma szczególne znaczenie, ponieważ przekazuje treść Koranu – świętej księgi islamu.

[edytuj] Litery arabskie oraz transkrypcja i transliteracja

Uwaga: Litery ا, د, ذ, ر, ز, و, ة i ى nie są łączone w piśmie z literami występującymi po nich, nie posiadają więc formy środkowej i początkowej.

[edytuj] Cyfry arabskie

 Osobny artykuł: Cyfry arabskie (w krajach arabskich).

W piśmie arabskim używa się dwóch rodzajów cyfr: standardowych arabskich oraz tak zwanych wschodnioarabskich, używanych w Iranie, Pakistanie oraz Indiach.

[edytuj] Dodatkowe znaki

[edytuj] Hamza

 Osobny artykuł: Hamza.

Hamza nie jest zazwyczaj uznawana za literę, mimo że służy do zapisu spółgłoski, jaką jest zwarcie krtaniowe: ؤ, ئ, إ, أ, ﺀ

[edytuj] Znaki samogłoskowe

 Osobny artykuł: Harakat.

Na oznaczenie samogłosek oraz końcówek deklinacyjnych istnieją w piśmie arabskim dodatkowe, zwykle nieużywane znaki. Poniżej znajduje się tabela, uwzględniające niektóre z nich:

[edytuj] Ligatury

W alfabecie arabskim istnieją również ligatury:

• ﻻ – lā jedna z partykuł przeczących; także samodzielna jako nie (odpowiedź na pytanie ogólne)
• ﻼ – lā połączenie lā wewnątrz wyrazu

[edytuj] W innych językach

Pisma arabskiego używa się także do zapisu innych języków w regionach zdominowanych przez islam, m.in. perskiego, urdu, kurdyjskiego, paszto, ujgurskiego, malajskiego, suahili (obok pisma łacińskiego), a do roku 1929 zapisywano nim także język turecki.

W przeszłości pismo to służyło także do zapisu języków muzułmańskich narodów Kaukazu i Azji Środkowej, np. czeczeńskiego i uzbeckiego, do lat 30. XX wieku, kiedy to Rosjanie wprowadzili tam cyrylicę w celu osłabienia wpływów islamu. Również do zapisu języka białoruskiego przez Tatarów.

W niektórych językach, np. perskim czy kurdyjskim używa się czterech dodatkowych liter na oznaczenie dźwięków obcych językowi arabskiemu:

W języku paszto obok liter arabskich i perskich używane są litery modyfikowane przez dodanie małego kółeczka (zwanego پندك pandak), oznaczające spółgłoski szczytowe: ړ [ʈ], ډ [ɖ], ټ [ɺ̢], ڼ [ɳ]. Istnieją też litery będące wariantami liter arabskich z mniejszą lub większą liczbą kropek: څ [ʦ], ځ [ʣ], ښ [ʂ], ږ [ʐ], ې [e] i ئ [-əj].

[edytuj] W sztuce

W krajach muzułmańskich powszechna była sztuka kaligrafii, pismo było także elementem zdobniczym w architekturze.

[edytuj] Zobacz też

• arabizm
• Arabowie
• Arabski system liczbowy
• Harakat
• kaligrafia arabska
• Litery słoneczne i księżycowe

e Pisma świata Alfabetyczne Dwuszeregowe Cyrylica • Greckie • Łacińskie • Koptyjskie • Ogamiczne • Ormiańskie Jednoszeregowe Aurebesh • Braille'a • Cirth • Etruski • Głagolica • Gockie • Gruzińskie • Hangul • Mandżurskie • Moona • Mongolskie • pIQaD • Orchońskie • Rowasz • Runiczne • Ugarycki Spółgłoskowe Arabskie • Aramejskie • Fenickie • Hebrajskie • Południowoarabskie • Syryjskie • Ujgurskie • Tengwar • Tifinagh Alfabetyczno-sylabiczne Indyjskie Północne Dewanagari • Bengalskie • Gudżarati • Gurmukhi • Pismo orija • Sojombo • Śarada • Tybetańskie Południowe Birmańskie • Grantha • Kadamba • Kannada • Khmerskie • Laotańskie • Malajalam • Syngaleskie • Tamilskie • Tajskie • Telugu • Vatteluttu Inne Brahmi • Kharoszthi Inne Etiopskie • Jawajskie • Kanadyjskie • Sogdyjskie • Varang kshiti Sylabiczne Afaka • Bamum • Bopomofo • Man'yōgana • Cypryjskie • Czirokeskie • Geba • Hiragana • Katakana • Linearne A • Linearne B • Mende • Nüshu • Vai • yi Logograficzne Chińskie Chữ nôm • Dżurdżenów • Kanji • Kitanów • Tanguckie Egipskie Demotyka • Hieratyka • Hieroglify Inne Bliss • Dongba • Klinowe • Majów • Néosigne • Pismo pierwotne • SignWriting Pseudoalfabety Alfabet fonetyczny ICAO • Alfabet Morse'a • Alfabet semaforowy • Międzynarodowy Kod Sygnałowy Alfabety fonetyczne Międzynarodowy alfabet fonetyczny • Slawistyczny alfabet fonetyczny • X-SAMPA

e Alfabet arabski - الأبجدية العربية Standardowy alfabet arabski ا (Alif) • ب (Bāʾ) • ت (Tāʾ) • ث (Ṯāʾ) • ج (Ǧīm) • ح (Ḥāʾ) • خ (Ḫāʾ) • د (Dāl) • ذ (Ḏāl) • ر (Rāʾ) • ز (Zāī) • س (Sīn) • ش (Šīn) • ص (Ṣād) • ض (Ḍād) • ط (Ṭāʾ) • ظ (Ẓāʾ) • ع (ʿAin) • غ (Ġain) • ف (Fāʾ) • ق (Qāf) • ك (Kāf) • ل (Lām) • م (Mīm) • ن (Nūn) • ه (Hāʾ) • و (Wāw) • ي (Yāʾ) Znaki dodatkowe ء (Hamza) • ٰ (Alif khanjariyya) ,  آ (Alif mamdūda) ,  ى (Alif maqṣūra) • ة (Tāʾ marbūṭa) Znaki samogłoskowe َ (Fatḥa) , ً (Fatḥatān) , ِ (Kasra) , ٍ (Kasratān) , ُ (Ḍamma) , ٌ (Dammatān) , ْ (Sukūn) , ّ (Šadda) , ٱ (Waṣla) Cyfry staroarabskie indyjskie: ٩ • ٨ • ٧ • ٦ • ٥ • ٤ • ٣ • ٢ • ١ • ٠ perskie: ۰ • ۱ • ۲ • ۳ • ۴ • ۵ • ۶ • ۷ • ۸ • ۹ Ligatury ﷲ (Allah) • ﷽ (Bismillah) • ﷺ (Sallallahu alayhi wa sallam) • ﷻ (Dżalladżalalahu) • ﻻ (lām + ʼalif) • ﷴ (Mahomet) Interpunkcja koraniczna ۖ ,  ۗ ,  ۘ ,  ۙ ,  ۚ ,  ۛ ,  ۜ ,  ۝ ,  ۞ ,  ۟ ,  ۠ ,  ۡ ,  ۢ ,  ۣ ,  ۤ ,  ۥ ,  ۦ ,  ۧ ,  ۨ ,  ۩ ,  ۪ ,  ۫ ,  ۬ ,  ۭ W innych językach ٹ (Ṭe) • ټ (Tte) • پ (Pe) • چ (Tsche) • ڈ (Ḍāl) • ډ (Ddal) • ڑ (Aṛ) • ړ (Rre) • ژ (Že) • ڞ (Ci) • ڠ (Nga) • ڤ (Ve) • ڬ (Gaf) • گ (Gaf) • ݢ (Gaf) • ݣ (Gaf) • ڭ (Ñef) • ڼ (Nur) • ڽ (Nya) • ۏ (Va)