Antykoncepcja (anty- + łac. conceptio "poczęcie") - metody i techniki zapobiegające zapłodnieniu. Tą nazwą określa się także środki, które przeciwdziałają trwałemu zagnieżdżeniu się embrionu ludzkiego[1] wewnątrz macicy, czym powodują jego obumarcie.
Antykoncepcja bywa opisywana jako element szerszego zjawiska nazywanego kontrolą narodzin[2], popularyzowanego przez organizacje międzynarodowe w celu ograniczenia wzrostu liczby ludności na Ziemi[3][4][5]. W ramach kontroli urodzin, poza antykoncepcją (w tym: środki zapobiegające zagnieżdżeniu się zapłodnionej komórki jajowej), stosuje się aborcję. Sterylizacja, wazektomia i zastrzyki ubezpładniające mogą być zaliczane do metod antykoncepcyjnych albo być traktowane jako inne metody kontroli urodzin.
Żadna z dotychczas stosowanych metod antykoncepcji nie ma 100% skuteczności.
Spis treści |
Metody antykoncepcyjne nie wymagają od partnerów przestrzegania okresów abstynencji seksualnej, są uznawane przez WHO za metody antykoncepcyjne sensu stricto. Ich przeznaczenie, działanie, budowa są bardzo zróżnicowane. Zasadniczo dzielą się na metody mechaniczne, hormonalne, wkładki domaciczne, metody chirurgiczne oraz inne.
Metody te zmniejszają prawdopodobieństwo poczęcia i nie powodują śmierci zarodka.
Uznawanie Naturalnego planowania rodziny (NPR) za antykoncepcję zależy od przyjętej jej definicji. WHO zalicza NPR do metod antykoncepcji[6]. Przegląd systematyczny z 2007 roku wykazał, że skuteczność średnia metod objawowo-termicznych to 80-87%, a skuteczność przy przestrzeganiu wszystkich zaleceń danej metody to 97-98%[7]; dla metody Billingsów wartości te wynoszą odpowiednio 78% i 97%[8].
Polegają na mechanicznym blokowaniu, za pomocą izolujących błon gumowych, możliwości wniknięcia spermy do macicy i niedopuszczeniu do zapłodnienia. Do metod tych zalicza się prezerwatywę, kapturek dopochwowy. Wadą metod mechanicznych jest konieczność "zainstalowania" ich bezpośrednio przed albo nawet w trakcie stosunku. Ich zaletą jest natomiast możliwość natychmiastowego użycia bez wstępnych skomplikowanych zabiegów, brak wymogu lekarskiej konsultacji oraz zmniejszenie ryzyka zakażenia niektórymi chorobami przenoszonymi drogą płciową. W celu uzyskania lepszej skuteczności zaleca się łączenie metod mechanicznych z chemicznymi. Prezerwatywy są zwykle już fabrycznie pokrywane środkiem plemnikobójczym. W przypadku kapturka (diafragmy), środki plemnikobójcze należy zakupić osobno.
Preparaty te unieszkodliwiają plemniki, pozbawiając je możliwości ruchu. Środki te stosuje się tuż (do 10-15 minut) przed stosunkiem, wprowadzając je do pochwy bezpośrednio w postaci globulek lub w postaci żelu, pianki, maści wraz z mechanicznymi środkami antykoncepcyjnymi. Już od starożytności jako nośnika płynnych środków chemicznych (np. roztworu octu) używano gąbek. Metody chemiczne nie zapobiegają zakażeniom chorobami roznoszonymi drogą płciową i stwarzają ryzyko uczuleń.
Polegają na podwiązaniu/przecięciu jajowodów u kobiet, a nasieniowodów u mężczyzn. Sterylizacja jest jedną z najskuteczniejszych metod antykoncepcyjnych, jednak i ona nie zapewnia 100% skuteczności, zanotowano bowiem przypadki samoistnego udrożnienia podwiązanych przewodów. W przypadku mężczyzn staje się skuteczna dopiero po kilku tygodniach od zabiegu. Wskaźnik Perla wynosi dla mężczyzn 0,1, dla kobiet 0,5. Wadą jest też niska odwracalność metody – powrót do płodności następuje jedynie w ok. 70% przypadków.
Są to m.in. stosunek przerywany, płukanie pochwy bezpośrednio po stosunku, a także tzw. karezza. Płukanie pochwy jest bardzo zawodne, a więc nie nadaje się do bezpiecznego stosowania. Stosunek przerywany jest bardziej skuteczną metodą antykoncepcji. Dawniej sądzono, że metoda ta jest zupełnie nieskuteczna, gdyż już przed ejakulacją uwalniane są plemniki, ale wyniki badań[9][10][11] wskazują, że preejakulat nie zawiera plemników, chyba że pozostały one w penisie z poprzedniego wytrysku, po którym mężczyzna nie oddawał moczu. Brak danych na temat wskaźnika Pearla w przypadku karezzy.
Metody te powodują obumarcie poczętego zarodka z powodu zmian fizjologicznych w drogach rodnych kobiety. Niektóre z tych metod wpływają też hamująco na owulację, zmniejszając szansę poczęcia.
Do tej grupy należą wkładki domaciczne z miedzią. Uwalniana z nich miedź gromadzi się w śluzie szyjki macicy oraz w błonie śluzowej macicy (endometrium) i zmienia jej właściwości, zapobiegając zagnieżdżeniu się zarodka.
Polegają na stosowaniu środków hormonalnych, które blokują wydzielanie hormonów odpowiedzialnych za dojrzewanie komórek jajowych i owulację, a także powodują zmiany w śluzie szyjkowym i błonie śluzowej macicy oraz jajowodów. Stosuje się preparaty jednoskładnikowe, zawierające gestageny lub dwuskładnikowe, zawierające gestageny, octakalioestriol i etynyloestradiol.
Jednoskładnikowe środki antykoncepcyjne zawierają tylko gestageny i występują w formie tabletek, zastrzyków, które należy powtarzać co trzy miesiące oraz metod polegających na wszczepianiu implantów z hormonem lub przyklejaniu na skórę plastrów, wydzielających do wnętrza organizmu odpowiednie dawki środka.
Działanie antykoncepcyjne tych środków polega głównie na zmienianiu właściwości śluzu w szyjce macicy i utrudnianiu wnikania plemników do dróg rodnych kobiety. Hormony te hamują również owulację, ale tylko u 70% kobiet (tabletki tego typu są zatem mniej skuteczne od dwuskładnikowych). Jeśli jednak dojdzie do zapłodnienia, gestageny utrudniają zagnieżdżanie się zarodka w macicy, gdyż zmieniona jest struktura błony śluzowej macicy. Takie działanie wszystkich tabletek, plastrów, zastrzyków oraz pozostałych preparatów jednoskładnikowych jest więc przyczyną śmierci zarodka[12][13].
Preparatami jednoskładnikowymi są również środki nazywane antykoncepcją postkoitalną oraz hormonalne wkładki domaciczne zapobiegające zagnieżdżeniu się zarodka w macicy.
Zawarty w tych preparatach estragenowo-gestagenowych etynyloestradiol hamuje wydzielanie FSH, uniemożliwiając dojrzewanie pęcherzyków Graffa i tym samym komórek jajowych. Natomiast gestageny (również obecne w tabletkach) hamują owulację, czyli uwolnienie komórki jajowej. Zmieniają też śluz szyjki macicy, utrudniając wnikanie plemników do dróg rodnych kobiety. W ten sposób hormonalne środki antykoncepcyjne uniemożliwiają zapłodnienie i powstanie zarodka. Dodatkowo składniki tabletek antykoncepcyjnych, działając razem, uniemożliwiają zagnieżdżanie zapłodnionej komórki jajowej w błonie śluzowej macicy i powodują obumarcie zarodka.
Najczęściej stosowane w hormonalnych środkach antykoncepcyjnych gestageny to: Dezogestrel, Lewonorgestrel, Drospirenon, Gestoden, Norelgestromin.
Metody hormonalne przeznaczone dla kobiet są bardzo skuteczne, a niebezpieczeństwo wywołania skutków ubocznych, spowodowanych ingerencją w system hormonalny kobiety, zwłaszcza przez pigułki jest minimalne. Warunkiem skuteczności jest ich systematyczne połykanie (zgodnie z instrukcją) w celu utrzymania potrzebnego stężenia hormonów. Skuteczność tych metod zależy ściśle od systematyczności w stosowaniu. Wymienione metody mogą być nieskuteczne w związku z niektórymi chorobami i zażywaniem specyficznych leków.
Środki hormonalne mogą wywoływać u kobiet stany zapalne pochwy, wzrost ryzyka zakażeń grzybiczych i bakteryjnych, powstania groźnych zakrzepów i zatorów, rozwinięcia się ciąży pozamacicznej [14], oraz innych zachorowań[15], w tym raka piersi[16], ale zmniejszają prawdopodobieństwo zachorowania na raka jajnika i raka macicy[17].
Trwają intensywne prace nad stworzeniem hormonalnych środków antykoncepcyjnych dla mężczyzn. Problem jest złożony, gdyż istnieje niebezpieczeństwo wywołania feminizacji, a oprócz zahamowania samej produkcji plemników należy także unieczynnić plemniki już wyprodukowane[18].
Skuteczność antykoncepcji można wyrazić za pomocą wskaźnika Pearla, choć m.in. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO)[6] czy American Congress of Obstetricians and Gynecologists[19] odeszły od jego stosowania, na rzecz wyrażania skuteczności w procentach. Taką metodę przyjęto też w przeglądzie systematycznym z 2007 roku[20]:
| Metoda antykoncepcyjna | Skuteczność przy pełnym stosowaniu wszystkich zaleceń (w %) | Skuteczność przy typowym użyciu (w %) |
|---|---|---|
| Implanon (hormonalny jednoskładnikowy P) | 99,95 | 99,95 |
| Sterylizacja mężczyzny | 99,9 | 99,85 |
| Wkładka domaciczna (IUD) typu Mirena | 99,8 | 99,8 |
| Tabletki dwuskładnikowe E+P | 99,7 | 92 |
| Tabletki jednoskładnikowe P | 99,7 | 92 |
| Evra Patch (hormonalny dwuskładnikowy E+P) | 99,7 | 92 |
| NuvaRing (hormonalny dwuskładnikowy E+P) | 99,7 | 92 |
| Sterylizacja kobiety | 99,5 | 99,5 |
| Wkładka domaciczna (IUD) typu ParaGard | 99,4 | 99,2 |
| Depo-Provera (hormonalny jednoskładnikowy P) | 99,7 | 97 |
| Prezerwatywy męskie | 98 | 85 |
| Naturalne planowanie rodziny | 95-98[7] (w zależności od metody) | 75 |
| Stosunek przerywany | 96 | 73 |
| Prezerwatywy żeńskie | 95 | 79 |
| Diafragma | 94 | 84 |
| Gąbka dopochwowa (w przypadku kobiety, która nie rodziła) | 91 | 84 |
| Spermicydy | 82 | 71 |
| Gąbka dopochwowa (w przypadku kobiety, która już rodziła) | 80 | 68 |
| Brak antykoncepcji | 15 | 15 |
Do oceny metod antykoncepcji stosuje się następujące kryteria medyczne:
Antykoncepcja jest stosowana z jednego lub kilku powodów:
Zgodnie ze stanowiskami przywódców poszczególnych Kościołów stosowanie antykoncepcji może być dopuszczalne, częściowo dopuszczalne lub niedopuszczalne.
Kościół katolicki dopuszcza wyłącznie metody polegające na korzytaniu z okresów niepłodności, gdy rodzina nie jest gotowa na przyjęcie potomstwa[22], odrzucając wszelkie inne jako sprzeczne z wyznawaną przez ten Kościół koncepcją osoby i płciowości ludzkiej. Jan Paweł II pisał, że antykoncepcja sztuczna jest sprzeczna z pełną prawdą aktu płciowego jako właściwego wyrazu miłości małżeńskiej[23].
Stosowanie metod nie pozwalających zagnieździć się zarodkowi w macicy wchodzi w zakres grzechu aborcji. Należy zwrócić uwagę, że Kodeks Prawa Kanonicznego oraz Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich, w przypadku spowodowania śmierci embrionu przewidują karę ekskomuniki. [24][25][26]
Metody które mogą prowadzić do śmierci embrionu (czyli grzechu zabójstwa w Kościele katolickim) to np. :
Świadkowie Jehowy uznają że Biblia nie nakazuje chrześcijanom wydawania na świat dzieci - nakaz ten dotyczył jedynie pierwszej pary ludzkiej oraz rodziny Noego[27]. Za niedopuszczalne uważają stosowanie tych metod kontroli narodzin, mających na celu zniszczenie zarodka już powstałego. Wszystkie inne metody antykoncepcyjne są według nich dopuszczalne.
