| Arizona | |||||
| State of Arizona | |||||
| |||||
| Przydomek: Stan Wielkiego Kanionu | |||||
| Dewiza: Ditat Deus | |||||
 | |||||
| Państwo |  Stany Zjednoczone | ||||
| Stolica | Phoenix | ||||
| Język urzędowy | angielski | ||||
| Mieszkańcy | Arizonan, Arizonian | ||||
| Gubernator | Jan Brewer | ||||
| Największe miasto | Phoenix | ||||
| Powierzchnia • ogółem | na 6. miejscu 295 254 km² | ||||
| Szerokość Długość | 500 km 645 km | ||||
| Szerokość geograficzna | 31°20'N-37°N | ||||
| Długość geograficzna | 109°3'W-114°50'W | ||||
| Populacja (2000) | na 20. miejscu 5 130 632 | ||||
| Gęstość (2000) | na 36. miejscu 17,43 os./km² | ||||
Piramida wieku | |||||
| Wejście do Unii • kolejność | |||||
| Strefa czasowa Czas letni | UTC-7:00 UTC-6:00 | ||||
| ISO 3166-2 | US-AZ | ||||
 Multimedia w Wikimedia Commons | |||||
| Strona internetowa | |||||
Arizona |
Ten artykuł jest częścią serii: |
Arizona (wymowa:/ærɪˈzoʊnə/) – stan w południowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych, od południa sąsiadujący z Meksykańskimi stanami Sonora i Kalifornia Dolna , od zachodu z Kalifornią i Nevadą, od północy z Utah, a od wschodu z Nowym Meksykiem.
Zajmuje obszar wyżynny, w północnej części rozciąga się wyżyna Kolorado.
Spis treści |
Arizona jest szóstym stanem pod względem obszaru za Nowym Meksykiem, a przed Nevadą. 15% obszaru stanu znajduje się w rękach prywatnych, resztę stanowią tereny rządowe i rezerwaty indiańskie.
Klimat podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy. Średnia temperatura powietrza latem przekracza 35 °C, maksymalnie dochodzi do 55 °C. Naturalną roślinność stanowią półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, na wyżynie Mogollon lasy z sosną żółtą.
Pierwotną nadal obecną ludność tych obszarów stanowią m.in. Indianie z plemion Hopi na północy i Apaczów na południu, którzy przybyli tu po upadku cywilizacji Anasazi (na kilkaset lat przed Hiszpanami). Hopi mieszkają w tych samych wioskach od co najmniej 700 n.e. i kulturowo wywodzą się od Anasazi. Obecnie najliczniejsi Indianie Arizony, Nawahowie, również stanowią element napływowy, z Kanady, przybywając dopiero ok. 1300.
Poprawną etymologię nazwy Arizona historycy dopiero naświetlili w 1979. Nazwę swą stan zawdzięcza Baskom, którzy przeważali wśród elementu napływowego z Hiszpanii. Słowo aritz oznacza "dąb" a ona – "dobre miejsce". Całość, o znaczeniu "miejsce gdzie rosną dobre dęby", została z czasem skrócona przez opuszczenie litery "t", jako że ciąg "tz" nie występuje w hiszpańskim (kastylijskim) i nie był wymawiany. Istnieją inne miejsca o nazwie Arizona w Ameryce Środkowej czy Południowej, gdzie również zawitali Baskowie.
Gdy w 1836 na północ od dzisiejszej granicy państwowej odkryto kilka sporych brył srebra, poszukiwacze skarbów ruszyli w drogę, zatrzymując się zazwyczaj we wiosce Arizonac, nazywając zniekształconą nazwą wioski całe eksploatowane terytorium.
Dnia 10 lutego 2011 r., politycy i działacze reprezentujący co najmniej trzy partie polityczne uruchomili stronę "Start our State" na Facebooku, dążąc do oderwania pewnych terytoriów od Arizony[1]. Pomysł ten po raz pierwszy został zaproponowany w 1980 roku przez Hugh Holuba, zaczął się rozwijać po artykule na pierwszej stronie "Arizona Daily Star" z 24 lutego 2011 roku[2]. Około 1986 zaproponowano odseparowanie od Arizony Gila River (pomiędzy Phoenix i Tucson), po wyborze gubernatora Evana Mechama, który zanim został usunięty z urzędu, anulował płatny urlop w stanowe obchody dnia Martina Luthera Kinga.
Pojawiają się propozycje utworzenia z hrabstwa Pima i sąsiednich hrabstw stanu Baja Arizona. Hrabstwo to, samo w sobie jest większe niż New Jersey i Connecticut, a także ma większą populację niż Vermont i Delaware[3].
Władzę ustawodawczą na szczeblu stanowym sprawuje dwuizbowa Legislatura Arizony, złożona z Izby Reprezentantów i Senatu. Na czele władzy wykonawczej stoi gubernator, wybierany w wyborach bezpośrednich na czteroletnią kadencję.
Arizona ma 5 357 847 mieszkańców (2005). Najpowszechniej używanymi językami są:
Według spisu w 2000 roku, w Arizonie zamieszkuje około 120 tys. osób pochodzenia polskiego[5].
W większości zgrupowani są w okolicach Phoenix. Co rok organizowane są tam festiwale polonijne. Życie kulturalne toczy się głównie przy parafii Matki Boskiej Częstochowskiej.
Drugim, co do wielkości skupiskiem polonijnym jest Tucson. Tam również, działalność polonijna koncentruje się wokół parafii św. Cyryla z Aleksandrii.
Szkoły przy parafialne są miejscem gdzie dzieci uczą się historii, języka i tradycji polskiej.
Arizona jest 39. stanem w USA pod względem dochodu na głowę mieszkańca. Największym pracodawcą w stanie jest rząd stanowy, największym prywatnym pracodawcą jest Wal-Mart. W stanie istnieje rozwinięty przemysł komputerowy.
| Phoenix | Sty | Lut | Mar | Kwi | Maj | Cze | Lip | Sie | Wrz | Paź | Lis | Gru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Średnia temperatura(°C) | 18.3 | 20.5 | 23.3 | 28.3 | 33.3 | 38.8 | 40 | 38.8 | 36.1 | 30 | 22.7 | 18.8 |
| Źródło: US National Climatic Data Center | ||||||||||||
Ciekawostki: W Tucson znajduje się największe na świecie skupisko teleskopów.
W Phoenix znajduje się międzykontynentalny port lotniczy Phoenix-Sky Harbor, który obsługuje rocznie więcej niż 40 milionów pasażerów. Ważny jest także port lotniczy w Tucson, który obsługuje 4 miliony pasażerów. Za to raczej rozrzucone dwumiasto/aglomeracja teksańsko-arizońska El Paso/Las Cruces korzysta z teksańskiego portu lotniczego El Paso, a sam port lotniczy Las Cruses stoi odłogiem od 2005, pozbawiony ostatnio lotów rejsowych, za to zachowując człon "Międzynarodowy" w swojej nazwie.
Ważne autostrady międzystanowe na osi Wschód-Zachód przecinają stan na północy omijając rezerwat Nawahów, oraz na południu, łącząc Teksas z Kalifornią Południową, z Amarillo czy El Paso.
Także istnieje krytycznie użytkowana "pionowa", łącząca okolice Flagstaff/Kingsman (i Grand Canyon, "Obrzeże Południowe" z obszarem miejskim Phoenix/Tempe/Scottsdale, i dalej, do granicy meksykańskiej do Tucson.
| |||||||||||||
| |||||||||||||||||||
