| Azərbaycan Respublikası Republika Azerbejdżanu | |||||
| |||||
| Hymn: Hymn Azerbejdżanu | |||||
.svg) | |||||
| Język urzędowy | azerski | ||||
| Stolica | Baku | ||||
| Ustrój polityczny | republika | ||||
| Głowa państwa | prezydent İlham Əliyev | ||||
| Szef rządu | premier Artur Rasizadə | ||||
| Powierzchnia • całkowita • wody śródlądowe | 113. na świecie 86 600 km² 500 km² (0,58%) | ||||
| Liczba ludności (2011) • całkowita • gęstość zaludnienia | 89. na świecie 9 164 600[1][2]▲ 106 osób/km² | ||||
| PKB (2011) • całkowite • na osobę | 94,318 mld USD[3]▲ 10 340 USD[3]▲ | ||||
| Jednostka monetarna | manat azerski (AZM) | ||||
| Niepodległość | od  ZSRR30 sierpnia 1991 | ||||
| Religia dominująca | islam | ||||
| Strefa czasowa | UTC +4 – zima UTC +5 – lato | ||||
| Kod ISO 3166 | AZ | ||||
| Domena internetowa | .az | ||||
| Kod samochodowy | AZ | ||||
| Kod samolotowy | 4K | ||||
| Kod telefoniczny | +994 | ||||
 | |||||
| 1 Dane podane za CIA The World Factbook (źródło:CIA) (ang.) 2 Dane szacunkowe na lipiec 2008 roku, podane za CIA The World Factbook (źródło:CIA) (ang.) | |||||
 Multimedia w Wikimedia Commons | |||||
 Wiadomości w Wikinews | |||||
 Hasło Azerbejdżan w Wikisłowniku | |||||
Azerbejdżan, Republika Azerbejdżanu – państwo w Azji nad Morzem Kaspijskim, graniczące z Rosją, Gruzją, Armenią, Iranem oraz Turcją.
Spis treści |
Sufiks -an w perskim znaczy "kraj". Atropates (w staroperskim "strzeżony przez ogień") był satrapą Medii za czasów perskiej dynastii Achemenidów oraz Aleksandra Wielkiego, po śmierci którego się uniezależnił. Od tej pory ta część Medii była znana Grekom jako Media Atropatene, albo po prostu Atropatene, stąd średnioperskie Āturpātakān, później Ādurbādagān, a w końcu nowoperskie Ādarbāyjān, czyli Azerbejdżan, po ormiańsku Atrpatakan. Arabska wersja nazwy to Adharbayjān (أذربيجان). W czasach klasycznych określano go również Kaukaską Albanią, a jego część Kaukaską Iberią (dzisiejsze tereny Gruzji). Istnieje także teoria, że Azerbejdżan to sturczona forma zarabizowanej wersji perskiej nazwy Âzarâbâdagân (âzar=ogień; âbâdag=miejsce kultu; ân=sufiks liczby mnogiej), czyli "kraina wiecznego ognia", co może mieć związek z zoroastriańskimi świątyniami ognia w tych okolicach.
Azerbejdżan jest republiką prezydencką. Głową państwa jest prezydent wybierany w wyborach powszechnych na pięcioletnią kadencję. Do jego uprawnień należy m.in. nominowanie ministrów. Ciałem ustawodawczym jest pięćdziesięciomiejscowy parlament, również wybierany w wyborach powszechnych. Prawo wyborcze przysługuje każdemu obywatelowi kraju, który ukończył osiemnaście lat.
Zob. Prezydenci Azerbejdżanu.
Najdawniejszymi znanymi mieszkańcami terytorium dzisiejszego Azerbejdżanu byli kaukascy Albańczycy, przynależący do kaukaskiej grupy językowej. Teren ten w ciągu późniejszych stuleciu zamieszkiwało wiele różnych nacji: Persowie, Rzymianie, Grecy, Ormianie, Arabowie, Turcy, Mongołowie i Rosjanie. Pierwszym królestwem, które pojawiło się na omawianym terenie, było królestwo Manna – ok. IX w. p.n.e. Przetrwało ono do początku VII w. p.n.e., później zaś weszło w skład państwa Medów. Islam na terenie dzisiejszego Azerbejdżanu rozprzestrzenił się gwałtownie po jego podboju przez Arabów w VII-VIII w. Po upadku władzy arabskiej powstało kilka częściowo niepodległych państewek. W XI w. nastąpiło podbicie regionu przez Turków Seldżuckich – zdominowali oni Azerbejdżan i stali się przodkami dzisiejszych Azerów. W latach trzydziestych XIII wieku Azerbejdżan podbili Mongołowie i był on następnie głównym ośrodkiem władzy Ilchanidów. Azerbejdżan od XV do XVIII w. był częścią Iranu znajdującego się wówczas pod rządami Safawidów. Na skutek przegranych przez nową irańską dynastię Kadżarów wojen z Rosją na mocy traktatu z Gulistanu (1813) oraz traktatu turkmenczajskiego (1828) Azerbejdżan został przyłączony do Imperium Rosyjskiego. W 1873 w Baku odkryto ropę naftową. Odkrycie to zapoczątkowało ekspansywny rozwój tego miasta.
Po rozpadzie Zakaukaskiej DRF w maju 1918 roku Azerbejdżan uzyskał niepodległość (Demokratyczna Republika Azerbejdżanu). W kwietniu 1920 Azerbejdżan został zajęty przez Armię Czerwoną.
Azerbejdżańska Socjalistyczna Republika Radziecka w latach 1920-1922 była częścią państwa radzieckiego przed powstaniem ZSRR, w latach 1922-1936 razem z Gruzją i Armenią wchodziła w skład ZSRR jako część Zakaukaskiej Federacyjnej SRR, w 1936 weszła w skład ZSRR bezpośrednio.
Dnia 30 sierpnia 1991 r. Azerbejdżan ogłosił suwerenność, ale formalnie stał się państwem niepodległym 18 września 1991 r., po czym przystąpił, podobnie jak 11 innych republik byłego ZSRR do WNP. Od ogłoszenia niepodległości trwa konflikt z Armenią o Górski (Górny) Karabach.
Azerbejdżan jest najludniejszym państwem Zakaukazia. Mieszka tutaj 9 164 600[1][2][4] mieszkańców, z czego Azerowie stanowią 90,6%[4]. Wśród mniejszości narodowych największą grupę stanowią Rosjanie. Północną część kraju zamieszkują liczne, głównie kaukaskojęzyczne narody takie, jak np. Rutulowie, Cachurzy, Lezgini, ale także Tatowie, Tałyszowie, Kurdowie, itp.
W Azerbejdżanie przebywa mała grupa Polaków licząca ponad 1000 osób.[5] Wśród wybitnych przedstawicieli mniejszości polskiej w Azerbejdżanie byli:
Kraj jest podzielony na:
Wydzieloną częścią Azerbejdżanu pozostaje eksklawa Nachiczewan, mająca status republiki autonomicznej (az. muxtar respublikası).
| |||||||||||||
W Azerbejdżanie działają następujące uczelnie:
Klasyczną muzyką Azerbejdżanu jest mugam (az. muğam). Tradycyjne instrumenty to: kamancza, balaban, tar i nagara. Znana jest także postać wędrownego barda – aszyga, który gra na sazie, rodzaju lutni.
Ciekawą aktualnością był występ mistrza śpiewu mugam, Alima Quasimova ze swoim zespołem w sobotę 7 lipca 2007 w teatrze Capitol na festiwalu "Brave" we Wrocławiu. Śpiewak, wyróżniony przez UNESCO, wystąpił z zespołem składającym się z kaukaskich skrzypiec, kaukaskiej mandoliny, klarnetu i perkusji (perkusista używał 4 różnych bębnów, grając najczęściej na dwóch), oraz z młodą śpiewaczką towarzyszącą mu najczęściej w odśpiewie, rzadziej w duecie. Oboje śpiewacy siedzieli środkowo na dywanach mając po swoich bokach mandolinistę i skrzypka, a perkusista i klarnecista umieszczeni byli z tyłu na krzesłach. Śpiewacy towarzyszyli sobie na płaskich dużych bębnach, przy czym śpiewak używał znanej techniki wspomagania dłonią dotykając ucha, podczas gdy śpiewaczka, szczelnie ubrana w kolorowy strój pokazujący wyłącznie jej twarz, posługiwała się tu właśnie swoim bębnem. Według objaśnień towarzyszących, modalny śpiew mugam jest wspólną tradycją ludów Kaukazu i (szczególnie tureckojęzycznych) ludów Azji Środkowej. Alim Quasimov uważany jest za wybitnego żyjącego mistrza śpiewu mugam.
14 maja 2011 roku reprezantacja Azerbejdżanu zwyciężyła w konkursie Eurowizji. Ell & Nikki zostali wyłonieni z półfinału 10 maja. Ich piosenka "Running Scared" uzyskała 221 punktów.
Kraj ma także tradycje jazzowe. Vaqif Mustafazadə był najsłynniejszym jazzmanem azerbejdżańskim – łączył on mugam ze swingiem. Tę tradycję kontynuuje jego córka – Əzizə Mustafazadə. Co roku odbywa się "Baku Jazz Festival"[7].
W muzyce poważnej najbardziej znaną postacią jest kompozytor i dyrygent Üzeyir Hacibəyov.
| Data | Polska nazwa | Oryginalna nazwa |
| 1 stycznia | Nowy Rok | Yeni il |
| 20 stycznia | Dzień Męczenników | Şəhidlər günü |
| 8 marca | Dzień Kobiet | Qadınlar günü |
| 20-21 marca | Święto Wiosny | Novruz bayramı |
| 9 maja | Dzień Zwycięstwa nad Faszyzmem | Faşizm üzərində qələbə |
| 28 maja | Dzień Republiki | Respublika günü |
| 15 czerwca | Dzień Ocalenia Narodowego | Milli qurtuluş günü |
| 26 czerwca | Dzień Wojska | Silahlı qüvvələr günü |
| 18 października | Dzień Niepodległości | Milli müstəqillik günü |
| 12 listopada | Dzień Konstytucji | Konstitusiya günü |
| 17 listopada | Dzień Odrodzenia Narodowego | Milli dirçəliş günü |
| 31 grudnia | Dzień Jedności Azerów na Świecie | Ümumdünya azərbaycanlılarının həmrəylik günü |
Największym bogactwem naturalnym tego kraju jest ropa naftowa, której wydobycie stanowi 70% produkcji całego kraju. Ponadto wydobywa się również miedź, złoto, srebro, tytan, chrom, mangan, kobalt, molibden, antymon oraz sól kamienną[8]. We wrześniu 1994 r. została podpisana umowa pomiędzy Spółką Oil Państwową Republiką Azerbejdżanu (SOCAR) oraz 13 spółkami naftowymi, a wśród nich Amoco, BP, ExxonMobil,Lukoil i Statoil[9]. 90% energii elektrycznej pochodzi z elektrowni cieplnych, wśród których największa znajduje się w Ali Bajramły o mocy 1080 MW. Spółka SOCKAR zapewnia pewną gazyfikacje kraju do 2021 roku. [10]
Dużą rolę w gospodarce Azerbejdżanu odgrywa też rolnictwo.
Dochód narodowy brutto wynosi 3,800 USD na 1 mieszkańca (2004). Inflacja: 4,6% (2004). Zadłużenie 1,8 mld USD (2004). Rozkład zatrudnienia przedstawia się następująco: usługi – 40,2%, rolnictwo – 14,1%, przemysł – 45,7%. Azerbejdżan eksportuje przede wszystkim żywność (32%), tekstylia (19%), maszyny (18%). Natomiast importuje żywność (26%), maszyny (18%), produkty metalurgiczne (12%).
Głównymi partnerami handlowymi są: kraje byłego ZSRR (Rosja, Ukraina, Kazachstan, Turkmenistan), Turcja i Włochy. Obroty handlowe z zagranicą – eksport: 3,2 mld USD, import: 3,6 mld USD (2004).
Azerbejdżan należy do najszybciej rozwijających się krajów świata[potrzebne źródło].
Przyroda Azerbejdżanu jest bogata i obejmuje bardzo zróżnicowane ekosystemy - od wysokogórskich po stepowe i półpustynne. Flora Azerbejdżanu liczy 4500 gatunków roślin naczyniowych, w tym 240 gatunków endemicznych lub reliktowych. Fauna liczy 107 gatunków ssaków, 394 gatunki ptaków, 54 gatunki gadów, 9 płazów, ok. 100 gatunków ryb. 10,1% terytorium zajmują obszary chronione: 8 parków narodowych (Park Narodowy Zangazur, Szyrwański Park Narodowy, Park Narodowy Ag-Gol, Park Narodowy Hirkan, Park Narodowy Altyaghach, Apszeroński Park Narodowy, Park Narodowy Shahdagh, Park Narodowy Goygol), 11 państwowych rezerwatów przyrody, 24 sanktuaria przyrody[11].
| |||||||||||||||||
