Bratysława

Bratysława Bratislava
Herb Bratysławy Flaga Bratysławy
Panorama Bratysławy (widok z zamku), Zamek Bratysławski, Brama Michalska, fontanna na placu Hodžy i Pałac Prezydencki, detal pomnika na Slavínie, brzeg Dunaju
Państwo	Słowacja
Kraj	bratysławski
Powiat	Bratysława I, II, III, IV, V
Prawa miejskie	1291
Nadburmistrz	Milan Ftáčnik
Powierzchnia	367,66 km²
Wysokość	126–514 m n.p.m.
Ludność (2009) • liczba ludności • gęstość • aglomeracja	431 061 1172 os./km² 546 300
Nr kierunkowy	+421–2
Kod pocztowy	810 00
Tablice rejestracyjne	BA
Podział miasta	5 powiatów miejskich 17 dzielnic 20 okręgów
Położenie na mapie Słowacji Bratysława
48°08′38″N 17°06′35″E / 48.14389, 17.10972Na mapach: 48°08′38″N 17°06′35″E / 48.14389, 17.10972
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Hasło Bratysława w Wikisłowniku
Strona internetowa miasta

Bratysława (słow. i czes. Bratislava^[1], wym. [ˈbracɪslava] ^?/i; niem. Pressburg^[1]; węg. Pozsony^[1]; pol. dawniej Pożoń, także Preszburg^[2]) – stolica i największe miasto Słowacji pod względem liczby mieszkańców (431 tys. mieszkańców w 2009^[3]) i powierzchni (367,66 km²^[4]). Jest jedyną stolicą na świecie, która graniczy z dwoma państwami, tj. na południu z Węgrami, a na zachodzie z Austrią.

Bratysława to siedziba najwyższych władz państwowych i kraju bratysławskiego (Bratislavský kraj), a także centralny ośrodek metropolitalny aglomeracji bratysławsko-trnawskiej (Bratislavsko-trnavská aglomerácia) i aglomeracji bratysławsko-trnawsko-nitrzańskiej (Bratislavsko-trnavsko-nitrianska aglomerácia). Stanowi ona również centrum życia kulturalnego, społecznego, gospodarczego i politycznego. Skupia w sobie liczne placówki o znaczeniu i statusie narodowym oraz międzynarodowym.

[edytuj] Położenie, obszar, granice i ukształtowanie powierzchni

Mapa Bratysławy

Miasto stołeczne Słowacji leży na 48° 08′ 38″ szerokości geograficznej północnej i 17° 06′ 35″ długości geograficznej wschodniej. Są to współrzędne geograficzne Urzędu Miasta Stołecznego Bratysławy usytuowanego w centralnej części miasta. Najbardziej wysunięty punkt na wschód znajduje się w dzielnicy Podunajské Biskupice; na północ i zachód – w dzielnicy Devínska Nová Ves; na południe – w dzielnicy Čunovo^[5].

Bratysława jako stolica ma nietypowe, peryferyjne położenie, tj. usytuowana jest w południowo-zachodnich krańcach Słowacji, co nie jest dla niej korzystne, jednakże sąsiedztwo takich metropolii jak: Wiedeń (odległość około 60 km) czy Budapeszt (odległość około 195 km) rekompensuje tę lokalizację^[6].

Ujście Morawy do Dunaju

Devínska Kobyla – stanowisko botaniczne bogate na roślinność kserotermiczną

Sandberg (Pieskový vrch) – stanowisko paleontologiczne bogate na skamieniałości i roślinność ciepłolubną

Stolica Słowacji zajmuje powierzchnię 367,66 km². Od wschodu i południowego wschodu graniczy z powiatem Senec (okres Senec), od północnego wschodu – z powiatem Pezinok (okres Pezinok), od północy – z powiatem Malacky (okres Malacky), od zachodu – z Austrią, a od południa – z Węgrami. Do miejscowości leżących niedaleko Bratysławy należą: po stronie słowackiej – Hamuliakovo, Kalinkovo, Malinovo, Most pri Bratislave, Ivanka pri Dunaji, Marianka i Stupava, po stronie austriackiej – Deutsch Jahrndorf oraz Kittsee, Berg i Marchegg (byłe słowacko-austriackie przejścia graniczne), a po stronie węgierskiej – Rajka (byłe słowacko-węgierskie przejście graniczne)^[7].

Bratysława rozpościera się na obydwu brzegach Dunaju, u ujścia Morawy (Morava) do Dunaju (w dzielnicy Devín tworzy krótką granicę słowacko-austriacką) oraz na wzgórzach Małych Karpat (Malé Karpaty). Obejmuje także skrajne obszary, tj. południową część Niziny Zahorskiej (Záhorská nížina) i zachodnią część Niziny Naddunajskiej (Podunajská nížina). Najwyżej położonym terenem jest wzgórze – Devínska Kobyla (514 m n.p.m.), zaś najniższym – rzeka Dunaj (126 m n.p.m.).

[edytuj] Środowisko naturalne

[edytuj] Klimat

Bratysława należy do strefy klimatu umiarkowanego ciepłego^[8][9][10]. Klimat dodatkowo charakteryzuje się dużą częstotliwością wiatrów^[11][12]. Temperatury okresu wegetacyjnego pozwalają na uprawę niektórych gatunków roślin, rozpowszechnionych w krajach śródziemnomorskich, m.in. winorośli i kasztana jadalnego^[13][14].

[edytuj] Demografia

Pierwsza informacja o liczbie ludności Bratysławy pochodzi z końca XIV w. Według niej obecna stolica Słowacji liczyła wtedy 7500 osób. W 1720 roku w Bratysławie żyło 7943 osób^[15] a w 1858 – 50 800 osób^[2]. Na podstawie wyników spisu statystycznego w 1869 roku (pierwszy raz wyniki były gromadzone dla poszczególnych miejscowości) doliczono się 50 055 mieszkańców Bratysławy, zaś w 2009 – 431 061, co stanowiło 7,95% ogółu ludności kraju (Słowacja: 5 424 925). Dowodzi to, że w ciągu 140 lat liczba ludności Bratysławy zwiększyła się o 381 006 osób.

Na podstawie danych statystycznych z 2009 roku Bratysława odznaczała się korzystną strukturą wieku, bowiem największy odsetek, tj. 63,76% (274 832) stanowiły osoby w wieku produkcyjnym (mężczyźni od 15. do 59. roku życia; kobiety od 15. do 54. roku życia)^[a][3]. Najmniejszy odsetek – 12,09% (52 109) tworzyły osoby w wieku przedprodukcyjnym^[b]. Tego samego roku kobiety stanowiły 53,03% (228 604; współczynnik feminizacji: 113 kobiet na 100 mężczyzn), zaś mężczyźni – 46,97% ogółu (202 457; współczynnik maskulinizacji: 89 mężczyzn na 100 kobiet). W tym samym czasie odnotowano 5052 urodzeń żywych (współczynnik urodzeń: 11,72‰), a jednocześnie – 3995 zgonów (współczynnik zgonów: 9,27‰) oraz zarejestrowano 2483 zawartych małżeństw (współczynnik zawartych małżeństw: 5,76‰), a także – 1178 rozwodów (współczynnik rozwodów: 2,73‰). Przyrost naturalny wynosił 1057 (współczynnik przyrostu naturalnego: 2,45‰). Przyrost rzeczywisty osiągnął poziom 2270^[3].

W 1910 roku miasto liczyło 78 229 mieszkańców, w tym 32 790 Niemców, 31 705 Węgrów, 11 673 Słowaków, 1242 Czechów, 351 Chorwatów oraz 115 Polaków.

Jak podaje spis statystyczny przeprowadzony w 2001 roku, Słowacy stanowili 91,39%, Węgrzy – 3,84%, Czesi – 1,86%, Niemcy – 0,28%, Morawianie – 0,15%, Rusini – 0,11%, Ukraińcy – 0,11, Romowie – 0,10%, Polacy – 0,08% a inne narodowości – 2,08% ogółu ludności stolicy^[17].

[edytuj] Podział administracyjny

Dzisiejsze terytorium Bratysławy powstało pierwotnie w wyniku łączenia osad, a następnie przyłączania miejscowości z pobliskiej okolicy. W 1943 roku przyłączono miejscowość – Karlova Ves, a trzy lata później terytorium Bratysławy rozrosło się dzięki wcieleniu takich miejscowości jak: Devín, Dúbravka, Lamač, Petržalka, Prievoz, Rača i Vajnory. W 1954 roku utworzono 4 okręgi, a w 1960 roku – 12. Następnie w 1972 roku miało miejsce ponowne włączanie przyległych miejscowości: Čunovo, Jarovce, Rusovce, Devínska Nová Ves, Záhorská Bystrica, Podunajské Biskupice, Vrakuňa, a także miasto podzielono na 4 okręgi: Bratysława I (obvod Bratislava I), Bratysława II (obvod Bratislava II), Bratysława III (obvod Bratislava III), Bratysława IV (obvod Bratislava IV). W 1986 roku utworzono 5 okręg: Bratysława V (obvod Bratislava V)^[16].

Od 1996 roku dzielnice Bratysławy istnieją na prawach miejskich, toteż terytorium Bratysławy podzielone jest na 5 powiatów, tzw. powiatów miejskich (mestské okresy), 17 dzielnic i 20 okręgów^[5][18].

[edytuj] Historia

Plan Bratysławy z 1895 r.

Widok na miasto

Widok z Nowego Mostu

Dunaj w Bratysławie. W tle dzielnica Petržalka

Bratysława rozpościera się na dwóch trasach handlowych, tj. na szlaku bursztynowym, który łączył Morze Bałtyckie z Morzem Śródziemnym, czyli północną Europę z południową oraz na szlaku dunajskim, który biegnąc wzdłuż rzeki Dunaj, umożliwiał dostęp do Morza Czarnego a tym samym łączył zarówno zachodnią i wschodnią Europę z południowo-wschodnią. Obydwie drogi krzyżowały się na obszarze dzisiejszej dzielnicy Devín, w której znajduje się zamek Zamek Devín, pełniący w dawnych czasach funkcję obronną nad tymi szlakami^[20].

Dzisiejsze miasto powstało z osady pod Zamkiem Bratysławskim. Obecnie stanowi ono jądro historyczne Bratysławy, którego areał tworzą 3 jednostki: średniowieczne miasto ograniczone systemem wałowym, areał zamku i podzamcze. Kiedyś wjazd do miasta umożliwiały 4 bramy^[21], tj. od strony wschodniej – Brama Laurińska (Laurinská brána)^[22][23], nazywana też Bramą Wawrzyniecką (Vavrinecká brána), od północnej – Brama Michalska (Michalská brána)^[22], od zachodniej – Brama Wydrycka (Vydrická brána; zachowała się część fortyfikacji)^[22], nazywana też Bramą Ciemną (Tmavá brána) lub Bramą Wiedeńską (Viedenská brána) a od południa – Brama Rybacka (Rybárska brána; zachowały się fundamenty)^[22][24]. Do dziś przetrwała jedynie Brama Michalska, prowadząca do dzielnicy Stare Miasto (Staré Mesto).

[edytuj] Niektóre wydarzenia historyczne

• okres Cesarstwa Rzymskiego – obóz wojskowy Gerulata w dzisiejszej dzielnicy Rusovce
• okres Państwa Wielkomorawskiego – gród obronny;
• 907 – pierwsza pisemna wzmianka;
• X wiek – osada handlowa u stóp grodu;
• 1291 – uzyskanie praw miejskich;
• od 1536 – główne miasto koronacyjne władców węgierskich (wchodziła w skład Królestwa Węgier);
• następne wieki – rozwój miasta;
• XIX wiek – spadek znaczenia (funkcje przejmowała Buda);
• 1914 – otwarcie kolei podmiejskiej, łączącej Pressburg/Pozsony z Wiedniem;
• po I wojnie światowej – stolica Słowacji, wchodzącej w skład Czechosłowacji;
• 1939–1945 – stolica klerykalno-faszystowskiej Słowacji (formalnie samodzielnej, faktycznie uzależnionej od III Rzeszy);
• 1945–1969 – stolica Słowacji, wchodzącej w skład Czechosłowacji;
• 1969–1990 – stolica Słowackiej Republiki Socjalistycznej, wchodzącej w skład Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej;
• przełom lat 60. i 70. – zburzenie zabytkowego Podzamcza w związku z budową Nowego Mostu i alei Staromiejskiej
• 1990–1992 – stolica Słowackiej Republiki Federalnej, wchodzącej w skład Czeskiej i Słowackiej Republiki Federalnej;
• od 1 stycznia 1993 – stolica niezależnej Słowacji.

[edytuj] Nazwa

Duży wpływ na Bratysławę mieli Węgrzy i Niemcy. Zmieniała się również nazwa miasta, niektóre z nazw używane były równocześnie aż do I wojny światowej, do dziś Pressburg jest oficjalnie niemiecką alternatywą Bratysławy, Pozsony – węgierską, Prešporok – starą nazwą słowacką a Prešpurk starą nazwą czeską. W Polsce używano wcześniej m.in. nazwy Pożoń.

Do historycznych nazw miasta stołecznego Słowacji należą:

• Wratislaburgum^[1][25], Pisonium (805)^[1],
• Braslavespurch^[25], Brezalauspurc (907)^[1],
• Breslava Civitas (1038),
• Brezezburg (1042)^[1],
• Breisburg^[1], Breziburg^[1], Brezzizburch^[1], Preslawaspurch (1052)^[1],
• Bresburg, Bresburch, Bossen (1108)^[1],
• Bosonium (1146),
• Poson^[1], Posonium (XIII–XIV w.)^[1],
• Istropolis^[25], Bosonium (1146)^[1],
• Posonium (XVw.),
• Presburg, Pressburg (XVII/XVIII w.),
• Posony, Pozsony (XVIII, XIX w.),
• Prešporok (XVIII w.),
• Břetislav, Břetislava, Braťislava (nad Dunajom) (XIX w.), Bratislav^[1].

Nazwa Bratislava została pierwszy raz napisana przez szturowców (štúrovci) po 1844 roku, ale urzędowo przyjęta została w 1919 roku^[1][26].

[edytuj] Architektura

Zamek Bratysławski

Ruiny Gerulaty

[edytuj] Zabytki

• Zamek Bratysławski z XIV–XV wieku, potem wielokrotnie przebudowywany, usytuowany na granitowym wzgórzu, 80 metrów nad lustrem Dunaju. Twierdza o 4 wieżach w narożnikach murów obronnych;
• ruiny Zamku Devín, położonego w dzielnicy Devín, wznosi się na wysokich skałach u ujścia Morawy do Dunaju, nad granicą słowacko-austriacką;
• gotycka katedra św. Marcina (Dóm svätého Martina); była przez 300 lat miejscem koronacji królów węgierskich;
• gotycki kościół franciszkański Zwiastowania Pana z 1297 r.;
• barokowy kościół Trynitarzy;
• secesyjny kościół św. Elżbiety zwany też „Niebieskim kościółkiem”;
• gotycki ratusz;
• Hlavné námestie (rynek) z XVI-wieczną studnią, otoczony zabytkowymi budynkami;
• Uniwersytet Bratysławski (Universitas Istropolitana lub Academia Istropolitana; wraz z biblioteką uniwersytecką) założony przez króla węgierskiego Macieja Korwina;
• klasycystyczny pałac prymasowski z 1781;
• barokowy letni pałac arcybiskupi;
• Pałac Grassalkovicha – obecnie siedziba prezydenta Słowacji;
• eklektyczny Słowacki Teatr Narodowy (Slovenské národné divadlo) wybudowany w 1886;
• XVII-wieczna barokowa Brama Michalska, jedyna ocalała wieża na miejskich murach;
• „Wąski dom”;
• Nový most (Nowy Most);
• Starý most (Stary Most);
• Synagoga z 1926 roku.

[edytuj] Kultura

Muzeum Transportu

Słowacki Teatr Narodowy

Čumil – jedna z rzeźb w mieście

W Bratysławie znajdują się liczne placówki kulturalne, m.in.:

biblioteki^[27]:

• Biblioteka Uniwersytecka (Univerzitná knižnica) – Swoją działalność rozpoczęła, jako biblioteka akademicka Uniwersytetu Komeńskiego w Bratysławie, w 1919 roku. Od 1954 roku jest biblioteką naukową, dostępną dla szerokiej publiczności^[28];
• Biblioteka Główna Słowackiej Akademii Nauk (Ústredná knižnica Slovenskej akadémie vied);
• Słowacka Biblioteka Pedagogiczna (Slovenská pedagogická knižnica);
• Słowacka Biblioteka Lekarska (Slovenská lekárska knižnica);

filharmonie^[29]:

• Filharmonia Słowacka (Slovenská filharmónia);

galerie^[30]:

• Galeria Miasta Bratysławy (Galéria mesta Bratislavy);
• Słowacka Galeria Narodowa (Slovenská národná galéria);

muzea^[31]:

• Muzeum Gazownictwa (Plynárenské múzeum);
• Muzeum Handlu (Múzeum obchodu);
• Muzeum Jána Cikkera (Múzeum Jána Cikkera);
• Muzeum Kultury Fizycznej w Republice Słowackiej (Múzeum telesnej kultúry v Slovenskej republike);
• Muzeum Milana Dobesa (Múzeum Milana Dobesa);
• Muzeum Policji Republiki Słowackiej (Múzeum polície Slovenskej republiky);
• Muzeum Szkolnictwa i Pedagogiki (Múzeum školstva a pedagogiky);
• Muzeum Transportu (Múzeum dopravy);
• Słowackie Muzeum Narodowe (Slovenské národné múzeum) wraz z bratysławskimi oddziałami, takimi jak^[32]:
  • Muzeum Archeologiczne (Archeologické múzeum);
  • Muzeum Historyczne (Historické múzeum) z siedzibą w Zamku Bratysławskim (Bratislavský hrad);
  • Muzeum Muzyczne (Hudobné múzeum);
  • Muzeum Kultury Chorwatów na Słowacji (Múzeum kultúry Chorvátov na Slovensku);
  • Muzeum Kultury Niemców Karpackich (Múzeum kultúry karpatských Nemcov);
  • Muzeum Kultury Węgrów na Słowacji (Múzeum kultúry Maďarov na Slovensku);
  • Muzeum Kultury Żydowskiej (Múzeum židovskej kultúry);
  • Muzeum Historii Naturalnej (Prírodovedné múzeum);
  • Pawilon Wystawienniczy Podzamcze (Výstavný pavilón Podhradie);
• Muzeum Miasta Bratysławy (Múzeum mesta Bratislavy) wraz z oddziałami, takimi jak^[33]:
  • Muzeum Arthura Fleischmanna (Múzeum Arthura Fleischmanna);
  • Muzeum Broni (Múzeum zbraní);
  • Muzeum Farmacji (Múzeum farmácie) z siedzibą w zabytkowej aptece Pod Czerwonym Rakiem (lekáreň U červeného raka);
  • Muzeum Historii Miasta (Múzeum dejín mesta);
  • Muzeum Janka Jesenskiego (Múzeum Janka Jesenského);
  • Muzeum Johanna Nepomuka Hummela (Múzeum Johanna Nepomuka Hummela);
  • Muzeum Winogrodnictwa (Múzeum vinohradníctva);
  • Muzeum Wnętrz Historycznych (Múzeum historických interiérov);
  • Muzeum Zegarów (Múzeum hodín);

teatry^[34]:

• Słowacki Teatr Narodowy (Slovenské národné divadlo);
• Teatr Miejski im. Pavla Országha Hviezdoslava (Mestské divadlo Pavla Országha Hviezdoslava)^[35].

[edytuj] Edukacja i nauka

Budynek rektoratu i Wydziału Prawa Uniwersytetu Komeńskiego

Miasto posiada uczelnie wyższe, do których należą^[36]:

państwowe:

• Akademia Korpusu Policyjnego (Akadémia Policajného zboru);
• Słowacki Uniwersytet Medyczny (Slovenská zdravotnícka univerzita);

publiczne:

• Uniwersytet Komeńskiego (Univerzita Komenského);
• Słowacki Uniwersytet Techniczny (Slovenská technická univerzita);
• Uniwersytet Ekonomiczny (Ekonomická univerzita);
• Wyższa Szkoła Sztuk Pięknych (Vysoká škola výtvarných umení);
• Wyższa Szkoła Sztuk Scenicznych (Vysoká škola múzických umení);

prywatne:

• Wyższa Szkoła Paneuropejska (Bratysławska Wyższa Szkoła Prawa; Bratislavská vysoká škola práva, Paneurópska vysoká škola);
• Wyższa Szkoła Ekonomii i Zarządzania w Administracji Publicznej (Vysoká škola ekonómie a menežmentu verejnej správy);
• Wyższa Szkoła Zdrowia i Pomocy Społecznej Świętej Elżbiety (Vysoká škola zdravotníctva a sociálnej práce sv. Alžbety).

Na terenie Bratysławy działa kilka ośrodków naukowo-badawczych, naukowo-kulturalnych, m.in.:

• Instytut Informatyki i Statystyki Infostat (Inštitút informatiky a štatistiky Infostat);
• Instytut Badawczy Geodezji i Kartografii (Výskumný ústav geodézie a kartografie);
• Instytut Badawczy Gospodarki Wodnej (Výskumný ústav vodného hospodárstva);
• Miejski Instytut Ochrony Pamiątek (Mestský ústav ochrany pamiatok);
• Ogród Botaniczny Uniwersytetu Komeńskiego (Botanická záhrada Univerzity Komenského) – placówka naukowo-pedagogiczna Uniwersytetu Komeńskiego^[37];
• Państwowy Instytut Geologiczny im. Dionýza Štúra (Štátny geologický ústav Dionýza Štúra);
• Państwowy Instytut Pedagogiczny (Štátny pedagogický ústav);
• Słowacka Akademia Nauk (Slovenská akadémia vied);
• Słowacki Instytut Filmowy (Slovenský filmový ústav);
• Słowacki Instytut Hydrometeorologiczny (Slovenský hydrometeorologický ústav).

Bratysława jako jedna z niewielu stolic europejskich nie ma obserwatorium astronomicznego (najbliższe znajduje się w miejscowości Modra) i planetarium (najbliższe znajduje się w miejscowości Hlohovec)^[38][39]. W związku z tym wykłady i obserwacje nieba (przeznaczone tylko dla amatorów astronomii) odbywają się w budynku, który umieszczony jest na terenie Parku Kultury i Wypoczynku w Bratysławie (Astronomický úsek Parku kultúry a oddychu v Bratislave).

[edytuj] Sport i rekreacja

[edytuj] Kluby i drużyny sportowe

[edytuj] Transport

[edytuj] Transport kolejowy

• Bratislava hlavná stanica – dworzec główny
• Bratislava ústredná nákladná stanica (Železničná stanica Bratislava ÚNS) – dworzec towarowy
• Bratislava Lamač (Železničná stanica Bratislava-Lamač) – stacja kolejowa
• Bratislava Nové Mesto (Železničná stanica Bratislava-Nové Mesto) – stacja kolejowa
• Bratislava Petržalka (Železničná stanica Bratislava-Petržalka) – stacja kolejowa
• Bratislava predmestie (Železničná stanica Bratislava predmestie) – stacja kolejowa
• Rusovce (Železničná stanica Rusovce) – stacja kolejowa
• Bratislava Vajnory (Železničná stanica Bratislava-Vajnory) – stacja kolejowa
• Bratislava Vinohrady (Železničná zastávka Bratislava-Vinohrady) – przystanek kolejowy
• Bratislava Železná studienka (Železničná zastávka Bratislava-Železná studienka) – przystanek kolejowy

[edytuj] Transport miejski

• Tramwaje w Bratysławie
• Trolejbusy w Bratysławie

[edytuj] Transport lotniczy

• Port Lotniczy im. Milana Rastislava Štefánika (Letisko Milana Rastislava Štefánika)

[edytuj] Transport wodny

• Port Bratysława

[edytuj] Miasta partnerskie

Bratysława utrzymuje stosunki partnerskie z następującymi miastami^[40][41]:

[edytuj] Zobacz też

• Ogród zoologiczny w Bratysławie

Uwagi

Przypisy

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Strona oficjalna miasta (słow. • niem. • ang.)

e Bratysława Powiaty Bratysława I • Bratysława II • Bratysława III • Bratysława IV • Bratysława V Dzielnice i osiedla Čunovo (V) • Devín (IV) • Devínska Nová Ves (IV) • Dúbravka (IV) • Jarovce (V) • Karlova Ves (IV) • Lamač (IV) • Nové Mesto (III) • Petržalka (V) • Podunajské Biskupice (II) • Rača (III) • Rusovce (V) • Ružinov (II) • Staré Mesto (I) • Vajnory (III) • Vrakuňa (II) • Záhorská Bystrica (IV)