Chorwacja (Republika Chorwacji) – państwo w Europie Południowej, nad Morzem Adriatyckim, graniczy od południa z Bośnią i Hercegowiną i Czarnogórą, od wschodu z Serbią oraz Węgrami i Słowenią od północy. Od południowego zachodu posiada dostęp do Morza Adriatyckiego.
Spis treści |
Chorwacja posiada bardzo urozmaicone, wyjątkowe w skali świata wybrzeże; ten typ wybrzeża z licznymi podłużnymi wyspami ustawionymi równolegle do linii brzegowej, został nazwany dalmatyńskim od nazwy chorwackiego wybrzeża.
Chorwacja podzielona jest na 20 żupanii (chorw. županija) + 1 miasto wydzielone (Zagrzeb).
1. Zagrebačka | 11. Požeško-slavonska |
Chorwacja jest wielopartyjną republiką parlamentarną na podstawie konstytucji z 1990 roku (zmodyfikowanej w 1999 i 2001 roku), z silną pozycją parlamentu.
Mimo że wśród Słowian, Chorwaci cieszą się najstarszą tradycją państwowości, to Republika Chorwacji jest jednym z najmłodszych państw europejskich. Jej konstytucja została uchwalona 22 grudnia 1990 r., a uznana została, jako samodzielne państwo przez międzynarodową wspólnotę, 15 stycznia 1992 r. System prawa został przystosowany do współczesnego ustawodawstwa europejskiego.
Chorwacja stała się krajem demokracji parlamentarnej, którego system polityczny opiera się na uznawaniu praw człowieka, rządach prawa, równoprawności narodowej, nienaruszalności własności osobistej, sprawiedliwości socjalnej i wielopartyjności.
W Chorwacji jest system partyjny 18-związkowy. Do najbardziej liczących się partii politycznych należą Chorwacka Wspólnota Demokratyczna, Chorwacka Partia Socjalliberalna, Partia Socjaldemokratyczna oraz Partia Prawa.
Kraj dzieli się pod względem administracyjnym na 21 województw (okręgów) – żupaniji.
Głową państwa jest prezydent, wybierany w wyborach powszechnych na 5 lat, z prawem powoływania rządu, łącznie z premierem – szefem rządu.
Chorwacki model demokracji parlamentarnej opiera się na podziale władzy.
Władza ustawodawcza należy do jednoizbowego parlamentu – Zgromadzenia Chorwackiego (Saboru) – złożonego z różnej liczby członków (w zależności od ilości głosujących), wahającej się jednak od 100 do 160 deputowanych. Sabor działa na zasadzie sesyjności. Pierwsza sesja trwa od 15 stycznia do 30 lipca,druga od 15 września do 15 grudnia. Każda sesja rozpoczyna się od odśpiewania hymnu Chorwacji „Nasza ukochana Ojczyzno” (Lijepa naša domovino). Osiem dni przed rozpoczęciem obrad nowej sesji każdy z przedstawicieli Saboru otrzymuje od przewodniczącego zarys harmonogramu posiedzeń, który obejmuje wnioski parlamentarzystów rządu oraz projekty aktów normatywnych, będących przedmiotem debat i głosowań na posiedzeniach plenarnych. Deputowani mają możliwość składania wniosków o uzupełnienie porządku obrad, zgłaszając projekty ustaw do czasu rozpoczęcia sesji. Przewodniczący ma obowiązek przedłożyć te propozycje na forum izby w terminie do 30 dni (wnioski o materii ustawowej) lub do 15 dni (wnioski w innych sprawach). Pierwsze posiedzenie nowo wybranego parlamentu odbywa się nie później niż dwudziestego dnia od chwili ogłoszenia oficjalnych wyników wyborów. Członkowie Saboru wybierają wówczas następujące organy parlamentu: prezydium Saboru, na które składają się przewodniczący i zastępcy przewodniczącego, sekretarza, komitety oraz komisje.
Każdy członek Saboru posiada immunitet formalny i immunitet materialny. Immunitet formalny chroni deputowanego przed zatrzymaniem przez organy ścigania (wyjątkiem jest tutaj ujęcie deputowanego na gorącym uczynku za czyny zagrożone karą pozbawienia wolności powyżej pięciu lat) oraz przed wszczęciem postępowania karnego za popełnione przestępstwa. Immunitet obejmuje także prawo odmowy zeznań w charakterze świadka we wszystkich rodzajach spraw sądowych. Immunitet materialny chroni deputowanego także po zakończeniu sprawowania mandatu przedstawicielskiego. Obejmuje sposób głosowania i treść wypowiedzi reprezentantów w trakcie posiedzeń plenarnych parlamentu oraz jego organów wewnętrznych.
W myśl regulaminu chorwackiego Saboru deputowani mają prawo tworzyć kluby parlamentarne na podstawie przynależności politycznej lub etnicznej. Klub parlamentarny może zostać utworzony przez: partię polityczną posiadającą co najmniej trzech deputowanych w parlamencie;co najmniej trzech przedstawicieli niezrzeszonych;deputowanych wybranych jako przedstawicieli mniejszości narodowych;dwie lub więcej partii politycznych, które mają co najmniej trzech deputowanych w parlamencie.
Władzę wykonawczą sprawuje rząd na czele którego stoi premier.
Podstawy prawne funkcjonowania systemu partyjnego Chorwacji – tworzenie i działalność partii w Chorwacji regulowane są przez Konstytucję tego kraju i Ustawę o organizacjach politycznych. W Konstytucji ważnym z punktu widzenia partii jest art. 43, który gwarantuje obywatelom wolność zrzeszania się. Dzięki niemu mogą oni tworzyć partie polityczne aby bronić własnych interesów, a także realizować prawa socjalne, gospodarcze czy polityczne. Niedozwolone jest tworzenie partii, których program lub działania mogą stanowić zagrożenie dla porządku konstytucyjnego i niepodległości. Partie organizują się terytorialnie, a nadzór nad nimi sprawuje Trybunał Konstytucyjny Republiki Chorwacji, który może zawiesić ich działanie. Ustawa o organizacjach politycznych uchwalona w 1993 r. stanowi podstawę dla tworzenia i funkcjonowania partii. Według mniej swobodne tworzenie partii jest wyrazem demokratycznego i wielopartyjnego systemu, który jest traktowany jako najwyższa wartość konstytucyjnego porządku Chorwacji. Natomiast art. 2 ustawy stanowi iż partie polityczne posiadają osobowość prawną oraz działają zgodnie z celami, zatwierdzonymi w ich programami i statucie. Ustawa zakazuje działalności partii w organach państwowych, organach jednostek samorządu lokalnego i regionalnego, a także w siłach zbrojnych i policji. Aby założyć partię należy zebrać podpisy stu pełnoletnich obywateli chorwackich. Każda partia musi być wpisana do specjalnego rejestru, dzięki czemu uzyskuje osobowość prawną. Brak takiej rejestracji uniemożliwia działanie partii. Wpisu dokonuje ministerstwo ds. administracji. Finansowanie partii może odbywać się za pomocą składek członkowskich, dobrowolnych datków, działalności wydawniczej, sprzedaży materiałów propagandowych. Partie, które mają przynajmniej jednego reprezentanta w parlamencie otrzymują także pieniądze z budżetu państwa. Muszą one jednak rozliczać się z tych pieniędzy, gdyż w przeciwnym razie grozi im utrata prawa do finansowania.
| Ekonomiczne dane statystyczne na rok 2005-2006 | |
| – PKB nominalne – na 1 mieszkańca – PKB rzeczywiste – na 1 mieszkańca – wzrost PKB | 60,26 mld $ 13 400 $ 37,42 mld $ 8323 $ 4,6% |
| waluta: | HRK kuna |
| udział % w PKB | – rolnictwo 6,8% – przemysł 30,9% – usługi 62,3% |
| budżet: – dochody – wydatki | 17,78 mld $ 19,06 mld $ |
| inflacja: | 3,4% |
| siła robocza: | 1 720 000 ludzi |
| struktura zatrudnienia: | – rolnictwo 2,7% – przemysł 32,8% – usługi 64,5% |
| ludność żyjąca poniżej ubóstwa: | 11% |
| bezrobocie: | 17,2% |
| dług publiczny: | 56,2% PKB |
| dług zagraniczny: | 33,09 mld $ |
| rezerwy złota i dewizy: | 11,07 mld $ |
| inwestycje: | 28,5% PKB |
| przemysłowe produkcyjne tempo wzrostu: | 5% |
| elektryczność: – produkcja – konsumpcja | 12,95 mld kWh 16,53 mld kWh |
| ropa naftowa: – produkcja – konsumpcja | 20 500 bb bar/d 93 000 bar/d |
| gaz ziemny: – produkcja – konsumpcja | 1,85 mld m³ 2,99 mld m³ |
| import: | 21,79 mld $ |
| import (najważniejsi partnerzy) | Włochy: 15,9% Niemcy: 14,9% Rosja: 9,1% Słowenia: 6,8% Austria: 5,8% Chiny: 4,7% Francja: 4,2% |
| eksport: | 11,17 mld $ |
| eksport (najważniejsi partnerzy) | Włochy: 21,8% Bośnia i Hercegowina: 14,7% Niemcy: 10,7% Słowenia: 8,1% Austria: 7,3% |
Gospodarka Chorwacji bazuje przede wszystkim na usługach oraz w mniejszym stopniu na przemyśle lekkim. W okresie letnim również turystyka staje się znaczącym źródłem przychodów państwa. Szacowany dochód PKB na jednego mieszkańca z zachowaniem parytety siły nabywczej w 2006 roku wyniósł 13 400 $, co stanowiło ok. 50% średniego dochodu w Unii Europejskiej, w tym samym roku.
Chorwacja jest krajem post-socjalistycznym, przed rozpadem Jugosławii była drugą, po Słowenii, republiką pod względem rozwoju gospodarczego i poziomu życia mieszkańców. W późnych latach 80. rozpoczął się proces ekonomicznej transformacji i przestawienia gospodarki centralnie planowanej na wolnorynkową. Na początku procesu transformacji pozycja gospodarki chorwackiej, ze względu na jej wysoki poziom w stosunku do innych państw post-komunistycznych, była uprzywilejowana. Gospodarka kraju poważnie ucierpiała na skutek likwidacji przemysłu ciężkiego i znacznych zniszczeń wojennych, poważnym problemem była również utrata wolnego dostępu do rynków państw byłej Jugosławii.
Rolnictwo chorwackie jest stosunkowo dobrze rozwinięte, znajduje w nim zatrudnienie 2,7% ludności zawodowo czynnej, wytwarzając aż 8,2% krajowego PKB. Prawie 57% terytorium Chorwacji zajmują grunty orne, łąki i pastwiska. Daje to przeciętny wskaźnik 0,67 ha użytków rolnych na 1 mieszkańca. Najlepsze warunki dla rozwoju rolnictwa posiada Sławonia oraz Chorwacja właściwa. Produkuje się tam głównie pszenicę, kukurydzę, buraki cukrowe, słonecznik, len, konopie, tytoń, a także drzewa owocowe (śliwa). Prawie w całej Chorwacji popularna jest uprawa winorośli, przy czym najwyżej cenione są wina dalmackie. W Dalmacji i Istrii rozwija się również uprawa oliwek, figowców i drzew cytrusowych. Na obszarach nizinnych hoduje się bydło, trzodę chlewną i drób, w Górach Dynarskich, także owce, kozy, osły i muły. Na wybrzeżu rozwija się rybołówstwo i przetwórstwo rybne (głównie sardynki i tuńczyki), u wybrzeży Półwyspu Istria prowadzi się hodowlę ostryg. Poważne znaczenie gospodarcze ma eksploatacja lasów które zajmują ponad 1/3 powierzchni kraju.
Główną rolę w gospodarce Chorwacji odgrywa przemysł przetwórczy o zróżnicowanej strukturze gałęziowej, do najważniejszych gałęzi należą: hutnictwo żelaza (huta w Sisak) i aluminium (huty w Lozovac i Razine), przemysł stoczniowy, (skupiony w dużych portach morskich jak Rijeka, Split i Pula), oraz chemiczny i petrochemiczny (włókna sztuczne, farmaceutyki, nawozy sztuczne, środki czystości i kosmetyki), skupiony w miastach Sisak, Osijek i Split. Duże znaczenie ma także przemysł maszynowy (m.in. fabryki obrabiarek w Zagrzebiu, maszyn rolniczych w Osijek i urządzeń energetycznych w Karlovac), elektrotechniczny, cementowy (Split, płw. Istria). Przemysł włókienniczy (tekstylny i odzieżowy), skórzany i obuwniczy, ulokowany w centralnej części kraju, w Karlovacu, Zagrzebiu i Osijeku. Przemysł spożywczy, głównie winiarski, mięsny oraz przetwórstwa owocowo-warzywnego. W Zagrzebiu ponadto skupia się przemysł poligraficzny, elektroniczny i farmaceutyczny. Niezwykle istotne dla gospodarki chorwackiej jest wybrzeże Dalmacji. Rijeka odgrywa znaczącą rolę jako port tranzytowy dla towarów z Austrii i Węgier, zyskała również poważne znaczenie w świecie jako stocznia. Split, duży port morski a także centrum produkcji tworzyw sztucznych.
Produkcja energii elektrycznej jest w znacznym stopniu oparta na wyzyskiwaniu hydroenergetycznych zasobów rzek górskich (m.in. kaskadowe hydroelektrownie na rzekach Cetina i Krka). W latach 70. wybudowano we współpracy z Słowenią elektrownię atomową w Krško, znajdującą się na terytorium Słowenii, około 20 km od granicy.
Kraj posiada niewielkie własne zasoby surowcowe, stosunkowo duże pokłady boksytów (duże pokłady boksytów występujące na półwyspie Istria i w Dalmacji dały podstawę rozwoju hutnictwa aluminium z centrum w Šibeniku), mniejsze miedzi, węgla brunatnego oraz złoża ropy naftowej i gazu ziemnego, nadto nieznaczne złoża manganu, cynku i ołowiu, azbestu oraz węgla kamiennego. Złoża ropy naftowej i gazu ziemnego odkryte w 1960 roku w pełni zaspokajają wewnętrzne potrzeby kraju, czyniąc Chorwację samowystarczalną pod względem energetycznym.
Do 1990 roku, kiedy to rozpadła się Jugosławia, ten dział gospodarki przynosił największą część dewizowych dochodów państwa. Turystyka skupiała się głównie na wybrzeżu dalmatyńskim i w Istrii, znajdowały się tam liczne uzdrowiska i kąpieliska morskie. Wewnątrz kraju ruch turystyczny był relatywnie niewielki. Konflikty zbrojne związane z rozpadem Jugosławii znacznie ograniczyły ruch turystyczny. Wojna domowa zdewastowała dużą część infrastruktury turystycznej, także zabytkowe miasta jak Pula, Split czy Dubrownik, pełne atrakcji turystycznych, uległy poważnym zniszczeniom. Od 1997 roku przemysł turystyczny jest powoli odbudowywany, a sama Chorwacja staje się coraz bardziej popularnym celem przyjazdów wśród turystów. Obecnie turystyka jest znów ważnym i dochodowym działem gospodarki. Obywatele Unii Europejskiej mogą przekroczyć granicę i przebywać na terenie kraju do 90 dni bez posiadania paszportu, legitymując się jedynie dowodem osobistym[4].
Chorwację zamieszkuje prawie 4,5 mln mieszkańców (4 493 312 w 2007). Istnieje tendencja spadkowa spowodowana głównie emigracją zarobkową do krajów zachodnich, ujemnym przyrostem naturalnym oraz emigracją Serbów do rodzinnego kraju – Serbii. Znaczna większość mieszka w miastach (64%); na wsi mieszka 36%.
| Według spisu ludności z 2001 roku struktura narodowości w Chorwacji przedstawia się następująco: | ||
|---|---|---|
| narodowość | liczba | procentowo |
| Chorwaci | 3 977 171 | 89,63% |
| Serbowie | 201 631 | 4,54% |
| Bośniacy | 20 755 | 0,47% |
| Włosi | 19 636 | 0,44% |
| Węgrzy | 16 595 | 0,37% |
| Albańczycy | 15 082 | 0,34% |
| Słoweńcy | 13 173 | 0,30% |
| inna narodowość | 81 355 | 1,81% |
| nie określona | 89 130 | 2,01% |
| brak danych | 17 975 | 0,41% |
Główne skupiska mniejszości narodowych znajdują się w następujących regionach:
W tym samym spisie przy pytaniu o język ojczysty uzyskano następujące rezultaty:
Językiem urzędowym państwa jest język chorwacki, jednak w gminach (općina) zamieszkanych co najmniej w 1/3 przez mniejszości, językami urzędowymi są również języki tych mniejszości. Obecnie status taki mają język serbski w 21 gminach, język węgierski w dwóch gminach, język włoski w dwóch gminach, język czeski w jednej gminie i język słowacki w jednej gminie[5]:
Więcej w haśle demografia Chorwacji
Natomiast jeśli chodzi o wyznania, wyniki spisu były następujące:
| Miasta w Chorwacji powyżej 50 tys. mieszkańców | |||||
| Miasto | Populacja | ||||
| Spis pow. z 1991 | Spis pow. z 2001 | Szacunek na 2005 | |||
| 1. | Zagrzeb | 706 770 | 691 724 | 698 966 | |
| 2. | Split | 189 388 | 188 694 | 189 959 | |
| 3. | Rijeka | 167 964 | 143 800 | 141 172 | |
| 4. | Osijek | 104 761 | 90 411 | 88 140 | |
| 5. | Zadar | 76 343 | 69 556 | 71 258 | |
| 6. | Slavonski Brod | 55 683 | 58 642 | 60 742 | |
| 7. | Pula | 62 378 | 58 594 | 59 078 | |
W Chorwacji znajdują się następujące obiekty wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO:
W Chorwacji swój wpływ zaznaczają kultury zachodnioeuropejska, śródziemnomorska oraz słowiańska. Niewątpliwe piętno na zwyczajach panujących w tym kraju odcisnęły lata podporządkowania europejskim mocarstwom. Północna część Chorwacji jest bardzo zbliżona pod względem kulturowym do Polski. W części nadmorskiej swe wyraźne wpływy wywiera kultura śródziemnomorska. Tradycyjnie więc po południu przychodzi czas na sjestę, a życie zaczyna się wieczorem.
Wydarzenia kulturalne w Chorwacji:
| Data | Nazwa polska | Nazwa chorwacka | Uwagi |
|---|---|---|---|
| 1 stycznia | Nowy Rok | Nova godina | |
| 6 stycznia | Trzech Króli | Bogojavljenje, Tri Kralja | |
| Wielkanocna Niedziela i Poniedziałek | Uskrs i Uskršnji ponedjeljak | święto ruchome | |
| 1 maja | Święto Pracy | Međunarodni praznik rada | |
| 60 dni po Wielkanocy | Boże Ciało | Tijelovo | święto ruchome |
| 22 czerwca | Dzień Antyfaszystowskiego Ruchu Oporu | Dan antifašističke borbe | |
| 25 czerwca | Dzień Państwowości | Dan državnosti | |
| 5 sierpnia | Dzień Zwycięstwa i Dumy Państwowej | Dan pobjede i Dan domovinske zahvalnosti | |
| 15 sierpnia | Dzień Wniebowzięcia NMP | Velika Gospa | |
| 8 października | Święto Niepodległości | Dan nezavisnosti | |
| 1 listopada | Dzień Wszystkich Świętych | Dan svih svetih | |
| 25 grudnia | Boże Narodzenie | Božić | |
| 26 grudnia | Dzień św. Szczepana | Sveti Stjepan |
| ||||||||||
| ||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
