| Częstochowa | |||||
 Kamienica Kupiecka, parki podjasnogórskie, Jasna Góra, Aleja Najświętszej Maryi Panny, zabytkowy ratusz | |||||
| |||||
| Państwo |  Polska | ||||
| Województwo | śląskie | ||||
| Powiat | miasto na prawach powiatu | ||||
| Aglomeracja | częstochowska | ||||
| Prawa miejskie | pomiędzy 1370 i 1377[1] | ||||
| Prezydent miasta | Krzysztof Matyjaszczyk | ||||
| Powierzchnia | 160 km² | ||||
| Ludność (31.12.2010) • liczba • gęstość | 238 042 ▼[2] 1487,76 os./km² | ||||
| Strefa numeracyjna | (+48) 34 | ||||
| Kod pocztowy | 42-200 do 42-229, 42-263, 42-271, 42-280, 42-294 | ||||
| Tablice rejestracyjne | SC | ||||
Położenie na mapie Polski   Częstochowa | |||||
| Na mapach: | |||||
| TERC (TERYT) | 2464011 | ||||
| SIMC | 0930868 | ||||
| Hasło promocyjne: Jasne, że Częstochowa (dawniejsze: Częstochowa to dobre miasto) | |||||
Urząd miejski ul. Śląska 11/1342-217 Częstochowa | |||||
 Multimedia w Wikimedia Commons | |||||
 Wiadomości w Wikinews | |||||
 Częstochowa w Wikicytatach | |||||
 Hasło Częstochowa w Wikisłowniku | |||||
| Strona internetowa | |||||
Częstochowa – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, siedziba powiatu częstochowskiego. W latach 1975-1999 była stolicą województwa częstochowskiego. Po reformie administracyjnej w 1999 została włączona do województwa śląskiego.
Częstochowa jest położona nad rzeką Wartą, w trzech mezoregionach fizycznogeograficznych, należących do Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej. Jest to 12. miasto w Polsce pod względem zajmowanej powierzchni i 13. pod względem liczby ludności[3]. Według danych z 31 grudnia 2010 miasto miało 238 042 mieszkańców[2].
Częstochowa jest centralnym miastem aglomeracji częstochowskiej, a także największym ośrodkiem gospodarczym, kulturalnym i administracyjnym w subregionie północnym województwa śląskiego[4]. W mieście znajduje się bazylika i klasztor na Jasnej Górze z uważanym przez część chrześcijan za cudowny obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej – główny ośrodek kultu maryjnego i pielgrzymowania w Polsce[5].
Spis treści |
Częstochowa leży na styku trzech mezoregionów geograficznych – Wyżyny Częstochowskiej, zwanej potocznie Jurą, Obniżenia Górnej Warty oraz Wyżyny Wieluńskiej. Mezoregiony te należą do wspólnej podprowincji – Wyżyny Śląsko-Krakowskiej[6].
Obszar Częstochowy po utworzeniu miasta na początku XIX wieku, wynosił 33,06 km² i nie zmieniał się do okresu międzywojennego, gdy w latach 1928 i 1930 przyłączono do miasta obszary o powierzchni 14,13 km². Powierzchnia miasta wynosiła wówczas 47,16 km². Ponowne rozszerzenie granic miało miejsce w 1952 roku, gdy przyłączono obszary o łącznej powierzchni 45,88 km², co dało powierzchnię 93,04 km²[7]. Od 1977 roku powierzchnia miasta wynosi 160 km²[8].
W obrębie miasta dominują wysokości bezwzględne 250–270 metrów n.p.m. Na terenie miasta znajduje się kilka wzniesień o wysokościach od 280 do 300 metrów. Najwyższym wzgórzem jest Góra Ossona która ma wysokość 316,7 m n.p.m. Najniżej położonym punktem jest miejsce nad rzeką Wartą na wschód od Mirowa – 236 m n.p.m.[6].
Terytorium miasta wchodzi w skład monokliny śląsko-krakowskiej, znajduje się na jej południowo-wschodnim krańcu, w pobliżu granicy z niecką nidziańską. Obszar miasta jest zróżnicowany geologicznie, wierzchnia część to osady polodowcowe: żwiry, piaski, gliny, zaś głębsza to wapienie z okresu górnej jury[6].
| Nazwa rzeki | % długości rzeki na terenie miasta do długości całkowitej |
|---|---|
| Białka | 38% |
| Brzezinka | 63% |
| Gorzelanka | 26% |
| Konopka | 46% |
| Kucelinka | 100% |
| Sobuczyna | 49% |
| Stradomka | 47% |
| Warta | 1,9% |
Liczba mieszkańców (2009): 239 319.
Struktura demograficzna mieszkańców Częstochowy według danych z 31 grudnia 2007[8]:
| Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
| populacja | 242 300 | 100 | 128 396 | 52,99 | 113 904 | 47,01 |
| wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) | 39 427 | 16,27 | 19 368 | 7,99 | 20 059 | 8,28 |
| wiek produkcyjny (18–65 lat) | 159 719 | 65,92 | 78 715 | 32,49 | 81 004 | 33,43 |
| wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) | 43 154 | 17,81 | 30 313 | 12,51 | 12 841 | 5,3 |
Powierzchnia Częstochowy: 160 km²[8].
Wykres liczby ludności Częstochowy na przestrzeni 2 ostatnich stuleci:
Największą populację Częstochowa odnotowała w 1993 r. – wg danych GUS miasto miało 259 864 mieszkańców[8].
Częstochowa leży w strefie klimatu umiarkowanego. Średnio na dobę przypadają 4 godziny z bezpośrednim promieniowaniem słonecznym. W przebiegu rocznym największe usłonecznienie obserwuje się w czerwcu, ze względu na największą długość dnia[6].
W Częstochowie niewiele jest dni bezwietrznych. Okresy ciszy w skali roku stanowią średnio 9,2%. Przeważają tu wiatry zachodnie – 18% i południowo-zachodnie – 18,2%. Jednocześnie osiągają one z tych kierunków największe prędkości – 2,2 m/s. Najrzadziej występują wiatry północne – 7,7% i północno-wschodnie – 7,4%[6].
| Średnia temperatura i opady dla Częstochowy | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Miesiąc | Sty | Lut | Mar | Kwi | Maj | Cze | Lip | Sie | Wrz | Paź | Lis | Gru | Roczna |
| Średnie najwyższe temperatury [°C] | -1 | 1 | 6 | 14 | 20 | 23 | 24 | 23 | 18 | 12 | 3 | 1 | 12 |
| Średnia dzienna temperatura [°C] | -5 | -4 | 2 | 9 | 12 | 17 | 18 | 17 | 14 | 9 | 1 | -2 | 7 |
| Średnie najniższe temperatury [°C] | -9 | -6 | -1 | 3 | 7 | 11 | 12 | 10 | 8 | 5 | -1 | -3 | 3 |
| Opady [mm] | 35 | 32 | 33 | 39 | 69 | 80 | 86 | 75 | 48 | 40 | 41 | 37 | 51 |
| Źródło: allmetsat[9] 7 stycznia 2008 | |||||||||||||
Według legendy, nazwa Częstochowa oznacza osadę założoną przez osobę o imieniu Częstoch, jednak pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1220 roku, z dokumentu biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża. W pobliżu Częstochowy leżała wówczas druga wieś, Częstochówka[10]. Kwestia daty nadania osadzie praw miejskich jest niejednoznaczna[11], ale określa się to zdarzenie na okres pomiędzy 1370 i 1377 rokiem[1]. Częstochowa przeżyła dynamiczny rozwój w wieku XIV, któremu sprzyjało położenie na szlaku łączącym Małopolskę z Wielkopolską[10].
W latach 1370-1393 Częstochowa stanowiła lenno Władysława Opolczyka[1]. W tym okresie ustaliło się określenie miasta Częstochowy nazwą Stara Częstochowa, a należącej do ufundowanego w 1382 r. klasztoru Jasna Góra wsi na wzgórzu Częstochówką. W okresie staropolskim miasto Stara Częstochowa wielokrotnie procesowało się z klasztorem jasnogórskim w sprawie łamania praw miejskich przez zakon i zagarniania zysków z handlu z pielgrzymami[11]. Kolejny okres rozwoju nastąpił w XVI wieku w związkue szczodrością króla Polski Zygmunta I, który wnadał miastu liczne przywileje[12]. W latach 1625-30 region dotknięty został zarazą[12].
W 1587 roku wojsko pretendenta do korony królewskiej Maksymiliana III Habsburga złupiło miasto. Ze względu na peryferyjne położenie klasztoru jasnogórskiego królowie z dynastii Wazów zdecydowali obwarować go nowoczesnymi fortyfikacjami typu holenderskiego z bastionami.
W 1665 roku miała tu miejsce bitwa pod Częstochową, część rokoszu Lubomirskiego[13]. Po rozpoczęciu potopu szwedzkiego jasnogórscy paulini złożyli hołd poddaństwa królowi Szwecji, a jednocześnie zaczęli przygotowani do obrony klasztoru na wypadek ataku na klasztor[14].
18 listopada 1655 r. pod Jasną Górą znalazły się szwedzkie wojska, które zaczęły oblężenie klasztoru, które składało się głównie z drobnych potyczek i wymiany ognia artyleryjskiego. Kilkukrotnie przerywano też chaotyczne działania zbrojne z powodu rokowań, a polska załoga kilkukrotnie usiłowała zmusić przeora Augustyna Kordeckiego do poddania twierdzy przeciwnikowi. W nocy z 26 na 27 grudnia wojska szwedzkie ostatecznie wycofały się spod twierdzy[14].
W okresie potopu miasto zostało w znacznej części zniszczone[15]. 27 lutego 1670 roku w klasztorze na Jasnej Górze odbył się ślub polskiego króla Michała z arcyksiężniczką Eleonorą[16]. Miasto odbudowywało się długo i powoli[17].
29 lutego 1768 roku została zawiązana konfederacja barska. Konfederaci zajęli twierdzę Jasna Góra[16], kierował nimi Kazimierz Pułaski[18].
Okres po potopie był natomiast pomyślny dla Częstochówki, która dynamicznie rozwijała się i rozbudowywała. Będący właścicielem wsi klasztor intensywnie zabiegał o rozwój osady. W 1717 roku klasztor otrzymał przywilej nadający Częstochówce prawa miejskie jako Nowa Częstochowa[19]. Nowe miasto zostało jednak zrujnowane w okresie konfederacji barskiej[20].
Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja na miejsce sejmiku dla powiatów lelowskiego i ksiąskiego wyznaczono Starą Częstochowę[21].
Po II rozbiorze Polski obie miejscowości znalazły się w Prusach[21], po 1807 roku w granicach Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku w składzie Królestwa Polskiego[21].
Plan połączenia miast podjęto w 1823 roku, a jego opracowaniem zajął się inżynier wojewódzki Jan Bernhard, który w 1819 roku wytyczył Aleję Panny Maryi (obecnie Aleja Najświętszej Maryi Panny). Formalnie oba miasta zostały połączone w jedno 19 sierpnia 1826 roku[22]. Po połączeniu obu miast Częstochowa pod względem liczby ludności wysunęła się na czwarte miejsce w Królestwie, po Warszawie, Lublinie i Kaliszu.
.JPG)
W okresie powstania styczniowego w okolicach miasta dochodziło do licznych potyczek oddziałów powstańczych z wojskami rosyjskimi[23].
Przemysł zaczął rozwijać się w Częstochowie na początku lat 1870-tych[24]. Pierwszym większym przedsiębiorcą w Częstochowie był Berek Kohn, który w 1869 r. uruchomił razem z Adolfem Oderfeldem drukarnię i zakład litograficzny. W 1897 r. w podczęstochowskim Rakowie Bernard Hantke uruchomił obecną Hutę Częstochowa.
W 1904 r. w Częstochowie zaczął tworzyć się ruch rewolucyjny. Po wybuchu rewolucji w styczniu 1905 r. robotnicy częstochowscy ogłosili w lutym strajk powszechny[25]. W 1909 roku w mieście odbyła się Wielka Wystawa Rolniczo-Przemysłowa.
Wkrótce po wybuchu I wojny światowej Częstochowa została bez walk zajęta (3 sierpnia 1914) przez wojska niemieckie. W okresie okupacji sytuacja ludności miasta uległa gwałtownemu pogorszeniu, z miasta wyjechało ponad 20.000 robotników[26]. Już 7 sierpnia 1914 r. dokonano mordów w dzielnicy podjasnogórskiej. W odróżnieniu od miasta Jasna Góra znalazła się od kwietnia 1915 r. pod okupacją katolickich Austro-Węgier[26].
10 listopada 1918 r. częstochowianie rozpoczęli rozbrajanie stacjonujących w mieście wojsk niemieckich[26]. 12 listopada 1918 roku przemaszerowały częstochowskimi Alejami trzy kompanie Wojska Polskiego pod dowództwem kpt. Ludwikowskiego.
W okresie powstań śląskich Częstochowa była głównym ośrodkiem pomocy dla powstańców. W mieście organizowano zbiórki pieniędzy i lekarstw oraz punkty werbunku ochotników. Po załamaniu się polskiej ofensywy na Kijów w 1920 roku Częstochowa musiała przez kilka miesięcy zakwaterować i wyżywić rząd ukraiński Semena Petlury wraz z dwoma tysiącami uchodźców[27].
W okresie dwudziestolecia międzywojennego trwał dalszy rozwój miasta, jednak lokalny przemysł podupadł i rozwijał się w znacznie wolniejszym tempie, co było skutkiem zniszczeń wojennych i załamania koniuktury[27]. W 1939 roku Częstochowa liczyła już 138 tys. mieszkańców, co plasowało ją na 8 miejscu pod względem największych miast Polski.
Od 1925 roku w Częstochowie mieściła się siedziba biskupstwa (od 1992 arcybiskupstwa).
Po wybuchu II wojny światowej Niemcy wkroczyli do miasta 3 września 1939 roku i już następnego dnia dokonali mordów, które do historii przeszły pod nazwą krwawego poniedziałku. W okresie okupacji miały miejsce represje wymierzone w elitę społeczną i ludność żydowską. W 1942 r. utworzona została utworzona dla coraz liczniej napływającej społeczności niemieckiej wydzielona dzielnica[28].
W 1941 r. została utworzona w Częstochowie dzielnica żydowska, którą rozpoczęto likwidować w 1942 r. wywożąc ludność do obozu zagłady w Treblince. Ludność pozostałą po tej akcji terroryzowano i mordowano w kilku kolejnych akcjach, m.in. 25 czerwca 1943 r, gdy ludność żydowska stawiła zbrojny opór[29].
W czasie wojny i bezpośrednio po niej w rejonie Częstochowy działały silne oddziały partyzanckie niepodległościowego podziemia. Po upadku powstania warszawskiego Częstochowa była stolicą Polskiego Państwa Podziemnego. 16 stycznia 1945 roku, po całodziennych walkach, Częstochowę opuścił garnizon niemiecki, a miasto zostało wyzwolone przez sowieckie oddziały mjra Siemiona Chochriakowa.
W okresie Polski Ludowej szybka rozbudowa huty, która zyskała imię Bolesława Bieruta, spowodowała dynamiczny rozwój miasta. Z inicjatywy prof. Jerzego Kołakowskiego powołana została Wyższa Szkoła Inżynierska w Częstochowie, obecna Politechnika Częstochowska[30].
Jan Paweł II odwiedził Częstochowę sześciokrotnie: w latach 1979, 1983, 1987, 1991, 1997 i 1999. 15 sierpnia 1991 odprawiona z jego udziałem msza św. (kończąca VI Światowe Dni Młodzieży) zgromadziła 1,5 mln wiernych, a papież od władz miasta otrzymał klucz do jego bram oraz tytuł Honorowego Obywatela – Częstochowa stała się pierwszym miastem na świecie, od którego przyjął takie wyróżnienie.
27 sierpnia 2009 r. specjalnie powołany komitet obywatelski złożył wniosek o przeprowadzenie referendum w sprawie odwołania prezydenta[31]. Referendum odbyło się 15 listopada[32]. Prezydent został odwołany 39 284 głosami[32][33][34][35].
W wyniku reformy administracyjnej z 1999 roku Częstochowa została przyłączona do województwa śląskiego. Ponieważ Częstochowa należała przed II wojną światową do woj. kieleckiego, część lokalnych polityków ubiegała się (wraz z Kielcami i Radomiem) o utworzenie województwa staropolskiego.
Częstochowa, chcąc podkreślić swoje historyczne i kulturowe związki z regionem małopolskim, przystąpiła w kwietniu 2007 do Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Małopolski, skupiającego obszary należące historycznie do Małopolski a w wyniku reform administracyjnych przyłączonych do innych województw. W tym samym roku miasto otrzymało tytuł Lidera Małopolski za rewaloryzację alei Najświętszej Maryi Panny[36]. 23 sierpnia 2006 roku w krakowskich Sukiennicach wywieszony został herb Częstochowy[37]. W 2008 roku, po raz kolejny, Częstochowa otrzymała tytuł Lidera Małopolski, tym razem za rewaloryzację parków podjasnogórskich[38].
W mieście działa około 26 tysięcy przedsiębiorstw, których reprezentantem jest Regionalna Izba Przemysłowo-Handlowa w Częstochowie[40]. Tereny inwestycyjne w Częstochowie należą do Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.
Głównym inicjatorem działań związanych z rozwojem i inwestycjami w gospodarce jest Agencja Rozwoju Regionalnego w Częstochowie. W 2007 roku na terenach zwalnianych przez Hutę Częstochowa i zlikwidowaną firmę Polnam utworzony został Częstochowski Park Przemysłowy. W 2011 r. w Częstochowie utworzono dwa klastry przemysłowe – Klaster Przetwórstwa Polimerów Plastosfera[41] oraz Częstochowski Klaster Komunalny Aglomeracja[40].
Częstochowa jest głównym ośrodkiem Częstochowskiego Okręgu Przemysłowego, trzeciego co do wielkości w województwie śląskim. Od średniowiecza rozwijał się tu przemysł metalowy, dzięki licznemu występowaniu rud żelaza. Do największych i najbardziej znanych zakładów przemysłowych na terenie miasta należą:
W Częstochowie znajduje się wiele hipermarketów i sklepów. Wśród hipermarketów i marketów budowlanych; znajdziemy Real z M1, Auchan, Tesco Extra, Makro Cash and Carry, OBI, Leroy Merlin, Castorama. Od 3 października 2009 otwarta jest pierwsza w regionie galeria handlowa: Galeria Jurajska.
Częstochowę przecina umożliwiająca transport samochodowy z największymi miastami Polski sieć dróg krajowych:
Sieć uzupełniają drogi wojewódzkie:
W przyszłości przez północne i zachodnie obrzeża miasta przebiegać będzie autostrada A1. Utworzy ona zachodnią, autostradową obwodnicę Częstochowy.
.JPG)
Przez miasto przebiegają linie kolejowe nr 61 Lubliniec–Kielce (uruchomiana stopniowo w latach 1903-1911)[49] oraz nr 1 Warszawa Centralna–Katowice wraz z odgałęzieniem (linia nr 146) do stacji Chorzew Siemkowice, które łączy miasto z magistralą węglową.
17 listopada 1846 r. Częstochowa uzyskała kolejowe połączenie z Warszawą (Kolej Warszawsko-Wiedeńska), w 1903 z Herbami, a w 1911 z Kielcami (Kolej Herbsko-Kielecka). Częstochowski węzeł kolejowy uzyskał obecny kształ w okresie II wojny światowej.
Pasażerski transport kolejowy obsługiwany jest przez stacje Częstochowa Gnaszyn, Częstochowa Raków, Częstochowa Stradom, Rząsawa, Częstochowa Aniołów oraz w największym stopniu przez nowoczesny – otwarty po przebudowie w 1996 roku – dworzec Częstochowa Osobowa (dawniej Częstochowa Główna) mieszczący się w samym centrum miasta, przy placu Rady Europy.
Organizatorem publicznego transportu zbiorowego w mieście Częstochowa i części gmin ościennych jest Miejski Zarząd Dróg i Transportu w Częstochowie. Na zlecenie MZDiT przewozy realizuje na wyłączność będąca własnością miasta spółka Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Częstochowie. Publiczna komunikacja obejmuje dwie linie tramwajowe, 23 autobusowe miejskie oraz 8 podmiejskich w gminach Konopiska, Mstów, Poczesna i Olsztyn. Nocną komunikację miejską tworzy codzienna linia tramwajowa oraz cztery weekendowe linie autobusowe. 13 lipca 2007 r. MPK Częstochowa wprowadziło uniwersalny bilet elektroniczny.
13 listopada 2009 r. Częstochowa oraz MPK otrzymała od marszałka województwa śląskiego dotację na, odpowiednio, budowę nowej linii tramwajowej na Błeszno oraz zakup nowych składów tramwajowych, budowa rozpoczęła się 19 sierpnia 2010 roku.
Firma Bus Expres oferuje przewóz osób na trasie z centrum miasta do Blachowni.
Darmowy transport do hipermarketu Auchan zapewnia firma BK Bursiak, natomiast do hipermarketu Tesco zapewnia firma Kris-Tour. Przejazdy na terenie miasta oferuje także PKS Częstochowa, które obsługuje linie z dworca PKS do Kłobucka, Blachowni i innych okolicznych miejscowości, a także PKP – 5 przystanków w Częstochowie oferuje transport osobowy.
Komunikację z gminą Rędziny zapewnia GZK w Rędzinach liniami R, Rm oraz Rk do Dworca Głównego PKP.
Najbliższym międzynarodowym lotniskiem jest regionalny port województwa śląskiego – Katowice Airport w Pyrzowicach. Znajduje się on około 60 km na południe od Częstochowy.
Najbliższym czynnym lotniskiem jest lotnisko Częstochowa-Rudniki, oddalone od centrum miasta o 15 km. Jest ono lotniskiem powojskowym w prywatnych rękach, z zastosowaniem sportowym – na części jego terenu operuje Aeroklub Częstochowski. Nie jest ono przystosowane do obsługi dużych samolotów, istnieje możliwość lądowania tylko małych samolotów pasażerskich. Posiada zaniedbaną betonową drogę startową (2000 × 60 m). Wieloletnie zamierzenia włodarzy miasta przeistoczenia lotniska w pasażerskie lub towarowe dotychczas nie zaowocowały wsparciem finansowym z żadnego źródła, lub nawet uregulowaniem prawnym jego statusu po myśli samorządowców[50]. Ostatni raz lotnisko zostało użyte przez linie lotnicze w 1983 – przez jeden sezon Polskie Linie Lotnicze LOT oferowały z niego połączenia.
Zespół klasztorny na Jasnej Górze jest zarazem największym, najbardziej prestiżowym, jak i najczęściej odwiedzanym z częstochowskich zabytków. Turystyka związana jest głównie z ruchem pielgrzymkowym do obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej.
W 2008 roku na Jasną Górę przybyło 3,5 mln pielgrzymów i turystów z 81 krajów świata. W 134 zorganizowanych, ogólnopolskich pielgrzymkach wzięło udział 899 510 osób. Pieszo do klasztoru przybyło 141 871 osób[51].
Pozostała zabudowa sakralna Częstochowy:
Zabytkiem o charakterze religijnym jest cmentarz żydowski w dzielnicy Zawodzie.
Wycieczki po Częstochowie łączone są często ze zwiedzaniem Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. W mieście rozpoczynają bieg następujące szlaki turystyczne:
Szlak Orlich Gniazd Szlak Jury Wieluńskiej
Szlak Walk 7 Dywizji Piechoty
Częstochowa – Olsztyn im. Z. Łęskiego
Szlak Zabytków Techniki Województwa ŚląskiegoNa terenie Częstochowy działa wiele miejskich i niezależnych instytucji kulturalnych których zaangażowana działalność tworzy różnorodną ofertę kulturalną miasta.
Oprócz klasztoru Jasnogórskiego działalność muzealną i wystawienniczą prowadzą również inne instytucje.
Najstarsza instytucja muzealna. Do jej obiektów wystawienniczych należą:
Inne instytucje wystawiennicze w mieście:
Orkiestra filharmonii zainaugurowała działalność w 1945 roku, dając koncert w miejskim teatrze. W 1955, w miejscu zniszczonej synagogi, rozpoczęto budowę gmachu filharmonii. Budowa zakończyła się w 1965 roku. W styczniu 1976 roku Państwowa Orkiestra Symfoniczna w Częstochowie otrzymała miano Filharmonii[52].
Teatr w Częstochowie rozpoczął działalność w 1927 roku. W latach 20. XX wieku powstała obecna siedziba teatru – wybudowany specjalnie dla jego potrzeb gmach przy ulicy Kilińskiego. W 1949 roku teatr został upaństwowiony, a sześć lat później nadano mu imię Adama Mickiewicza[53].
Miejska instytucja kulturalna która jest głównym organizatorem Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Sakralnej "Gaude Mater" i Festiwalu im. Kaliny Jędrusik "Kalinowe Noce, Kalinowe Dni".
W Częstochowie działają dwa kina wielosalowe należące do sieci Cinema City: Cinema City Wolność, otwarte w 2004 roku, oraz znajdujący się w Galerii Jurajskiej multipleks, uruchomiony w 2009 roku. W mieście działa także od 1991 kino studyjne Ośrodka Kultury Filmowej.
Na terenie Częstochowy działają liczne chóry żeńskie, męskie oraz mieszane. Najstarszym jest Chór Męski "Pochodnia". Do innych należą: Chór Akademicki Politechniki Częstochowskiej "Collegium Cantorum" (dyr. J.Siadlak), Jasnogórski Zespół Wokalny "Camerata" (dyr. Jarosław Jasiura) oraz Chór Archikatedry pw. Św. Rodziny "Basilica Cantans" (dyr. Włodzimierz Krawczyński, obecnie Zygmunt Nitkiewicz). Chóry te zdobywały liczne nagrody na festiwalach krajowych oraz zagranicznych.
W Częstochowie działa Zespół Szkół Plastycznych im. Jacka Malczewskiego oraz Zespół Szkół Muzycznych im. Marcina Żebrowskiego. Na terenie miasta istnieje także kilka ognisk muzycznych dla dzieci i młodzieży oraz Społeczna Szkoła Baletowa.
Działalność prowadzi Młodzieżowy Dom Kultury oraz Regionalny Ośrodek Kultury, organizujący wiele cyklicznych imprez, m.in. Ogólnopolski Konkurs Poetycki im. Haliny Poświatowskiej. Poetka ta urodziła się i wychowała w Częstochowie. W jej domu rodzinnym jest zorganizowane skromne muzeum, które gromadzi eksponaty związane z życiem Poświatowskiej.
Budynek Teatru im. Adama Mickiewicza
Galeria Konduktorownia
Miejska galeria sztuki
W Częstochowie działa 45 przedszkoli, w tym 6 niepublicznych i 2 przedszkola integracyjne. Funkcjonuje tu również 50 szkół podstawowych, w tym 3 niepubliczne, 5 specjalnych i 3 prowadzące oddziały integracyjne. Część z placówek kształcenia podstawowego jest prowadzonych przez duchowieństwo katolickie.
Naukę na etapie gimnazjum prowadzi 30 placówek, w tym 4 katolickie i 1 z oddziałami integracyjnymi. Działa tu 36 szkół ponadgimnazjalnych w tym 12 policealnych, 10 liceów ogólnokształcących i kilkanaście zespołów szkół o różnorodnych profilach, w tym Centralna Szkoła Państwowej Straży Pożarnej.
Wśród szkół wyższych, których w mieście działa 12, największe są Akademia im. Jana Długosza, która w zamierzeniach ma stać się uniwersytetem, Politechnika Częstochowska oraz Akademia Polonijna.
Po utworzeniu Częstochowy w początkach XIX wieku szkolnictwo stało w mieście na niskim poziomie. W dotychczas istniejących miastach Starej i Nowej Częstochowy działało po jednej szkole elementarnej, a każda z nich prowadzona była przez jednego nauczyciela. Zaraz po upadku powstania listopadowego działały oprócz tych dwóch szkół trzy prywatne pensje. W 1835 r. została założona niedzielna szkoła rzemieślnicza, która jednak cieszyła się niewielkim zainteresowaniem. W 1861 r. działały w mieście już cztery szkoły elementarne, jedna męska szkoła czteroklasowa i jedna pensja żeńska. Szkoły mieściły się w prywatnych domach, nauczyciele utrzymywali się ze składek i niewielkiej dotacji miejskiej[55].
Szkolnictwo średnie zostało utworzone w mieście dopiero w 1862 roku, gdy powołano szkołę powiatową specjalną, przekształconą później w pięcioklasowe progimnazjum, a od 1867 r. działającą jako czteroklasowe gimnazjum filologiczne. Siedzibą szkoły był budynek poklasztorny w III Alei, obecnie działa w nim liceum im. Sienkiewicza. Natomiast pierwsze prywatne szkoły średnie powstały w 1871 i 1891 r[55].
W 1906 r. otwarte zostało polskie gimnazjum. W następnym roku istniało 7 szkół średnich i 13 szkół powszechnych, a także szkoły zawodowe i żydowskie[56].
Sport w Częstochowie to przede wszystkim siatkówka, żużel i piłka nożna, choć w mieście działa wiele, bardzo różnorodnych klubów sportowych. Najbardziej znanymi są klub siatkarski AZS Częstochowa i klub żużlowy Włókniarz Częstochowa. Drużyny te prezentują najwyższy światowy poziom w swoich dyscyplinach, co potwierdzają osiągnięciami na arenie międzynarodowej. Kibicom piłkarskim znany jest również były pierwszoligowiec, Raków Częstochowa.
Największymi obiektami sportowymi, użytkowanymi przez profesjonalne kluby w Częstochowie są:
Częstochowa jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy Częstochowy wybierają do swojej rady miasta 28 radnych[57]. Organem wykonawczym władz jest prezydent miasta. Siedzibą władz miasta jest Urząd Miasta Częstchowa przy ul. Śląskiej 11/13. Miasto jest siedzibą wielu urzędów i instytucji o znaczeniu regionalnym. Znajduje się tu m.in.: starostwo powiatu częstochowskiego ziemskiego.
Mieszkańcy Częstochowy wybierają posłów w okręgu 28, a senatorów w okręgu 69.
Obszar Częstochowy podzielony jest na 20 jednostek pomocniczych miasta zwanych dzielnicami. Mieszkańcy każdej jednostki pomocniczej wybierają radę dzielnicy, która jest jej organem uchwałodawczym. Organem wykonawczym dzielnicy jest zarząd, a na jego czele stoi przewodniczący, który reprezentuje dzielnicę na zewnątrz[58].
Dzielnice Częstochowy[59]:
| Miasta partnerskie[60]: | ||
| Kraj | Miasto | |
|---|---|---|
 Niemcy |  Altötting | |
 Fryburg Bryzgowijski (od 1991) | ||
 Palestyna |  Betlejem | |
 Izrael |  Nazaret | |
 Łotwa |  Rzeżyca (Rezekne) | |
 Austria |  Styria | |
 Litwa |  Szawle | |
 Meksyk |  Zapopan | |
| Miasta bliźniacze[61]: | ||
| Kraj | Miasto | |
 Portugalia |  Fátima | |
 Ukraina |  Kamieniec Podolski (od 2008[62]) | |
 Włochy | Loreto | |
 Francja |  Lourdes | |
| Niemcy |  Pforzheim | |
 Stany Zjednoczone | South Bend | |
Od 10 grudnia 2010 roku prezydentem Częstochowy jest Krzysztof Matyjaszczyk.
| Klub | I kadencja 1919-1925[63] | II kadencja 1925-1927[63] | III kadencja 1927-1930[64] | IV kadencja 1934-1939[64] |
|---|---|---|---|---|
| Narodowy KW | 25 (58,14%) | – | ? | – |
| PPS | 6 (13,95%) | 9 (20,45%) | ? | 13 (29,54%) |
| BBWR | – | – | 2 (4,76%) | 14 (31,82%) |
| Zjednoczony Chrześcijański KW | – | 18 (40,91%) | 17 (40,48%) | 13 (29,54%) |
| NPR-ZZP | – | 3 | ? | – |
| komuniści | – | 3 (6,82%) | ? | – |
| inne komitety | – | 1 (2,27%) | ? | 1 (2,27%) |
| Żydowski KW | 5 (11,63%) | 6 (13,64%) | ? | 3 (6,82%) |
| inne komitety żydowskie | 7 (16,28%) | 4 (9,09%) | ? | – |
| SUMA | 43 (100%) | 44 (100%) | 42 (100%) | 44 (100%) |
| Klub | I kadencja 1990-1994[65] | II kadencja 1994-1998[65] | III kadencja 1998-2002[65] | IV kadencja 2002-2006[65][66] | V kadencja 2006-2010[67] | VI kadencja 2010-2014[68] |
|---|---|---|---|---|---|---|
| SLD | – | 18 (36,00%) | 25 (50,00%) | 14 (50,00%) | 7 (25,00%) | 10 (35,71%) |
| PO | – | – | – | – | 8 (28,57%) | 9 (32,14%) |
| PiS | – | – | – | 5 (17,86%) | 6 (21,43%) | 5 (17,86%) |
| PSL | – | 1 (2,00%) | – | – | – | – |
| Wspólnota Samorządowa | – | – | – | 9 (32,14%) | 7 (25,00%) | 4 (14,29%) |
| AWS | – | – | 21 (42,00%) | – | – | – |
| KO "S" | 45 (90,00%) | – | – | – | – | – |
| Liga Miejska | – | 14 (28,00%) | – | – | – | – |
| UW | – | 6 (12,00%) | – | – | – | – |
| inni | 5 (10,00%) | 10 (20,00%) | 4 (8,00%) | – | – | – |
| SUMA | 50 (100%) | 50 (100%) | 50 (100%) | 28 (100%) | 28 (100%) | 28 (100%) |
Od IV kadencji Rada Miasta Częstochowy składa się z 28 członków (wcześniej 50), wybieranych zgodnie z polską ordynacją na czteroletnie kadencje.
Dwudziestolecie międzywojenne
III RP:
W Częstochowie wydawane są następujące dzienniki:
Tygodniki:
Wydawanych jest również kilka pism kulturalnych m.in.: kwartalniki Aleje 3, Bulion oraz rocznik "Ziemia Częstochowska"
Radiostacje lokalne:
Studia lokalne w Częstochowie posiadają:
W latach 1995-2001 w mieście lokalną redakcję posiadało radio RMF FM.
Mieszkańcy dzielnicy Tysiąclecie i Północ mają dostęp do miejskiej TV Orion. W mieście istnieją ponadto lokalne redakcje TVP Katowice, NTL i TV Silesia.
W mieście działa kilka lokalnych portali. Pracuje tu także kilku dziennikarzy gazet internetowych.
| ||||||||||||||||||||
| ||||||||||
| ||||||||||
| |||||||||||||||||
