Czerń (ukr. чернь[1]) – termin utworzony przez Kozaków zaporoskich[potrzebne źródło] w XVII wieku na określenie ruskiego chłopstwa zamieszkującego tereny Ukrainy Naddnieprzańskiej, czyli wschodnie województwa Rzeczypospolitej (bracławskie, kijowskie i czernihowskie), niemającego statusu kozactwa. Czernią nazywano m.in. chłopstwo biorące udział w powstaniu Chmielnickiego, w buntach kozackich oraz koliszczyźnie[2].
Do początku XVIII wieku chłopi ruscy mogli przechodzić na służbę kozacką. Później starszyzna kozacka we własnym interesie zaczęła ograniczać to prawo, likwidując dawniej będące w większości "wsie rządowe", które przechodziły na własność starszyzny. Władze rosyjskie natomiast, mając na uwadze niski koszt utrzymywania wojsk kozackich, w przypadku wojny wydawały rozporządzenia, zezwalające chłopom na powrót do stanu kozackiego pod warunkiem przedstawienia dokumentów, że ojciec lub dziadek był Kozakiem. Wskutek tego częste było zjawisko poszukiwania kozactwa, i spory (sądowe i zbrojne) z tym związane.
Określenie "czerń" pojawia się w pracach historyków zajmujących się stosunkami polsko-kozackimi, a także w powieści Henryka Sienkiewicza Ogniem i mieczem.
[edytuj] Współczesne stosowanie terminu "czerń"
Współcześnie, poza jego stosowaniem w odniesieniu do epoki kozackiej, termin używany jest przez środowiska kresowe i niektórych historyków jako określenie chłopów ukraińskich, uczestniczących w zbrodniach w czasie rzezi wołyńskiej i czystki etnicznej w Małopolsce Wschodniej[3].
Po atakach oddziałów niemieckich, oddziałów partyzantki sowieckiej lub oddziałów Ukraińskiej Powstańczej Armii i Samoobronnych Kuszczowych Widdiłów na wsie i osady zamieszkane przez Polaków, na te same miejsca napadali nienależący do tychże oddziałów chłopi ukraińscy, którzy dobijali rannych, mordowali ukrywających się, rabowali dobytek (nawet elementy budowlane, jak okna i drzwi), a następnie palili zabudowania[4][5]. Chłopi (czerń) brali także bezpośredni udział w atakach na polskie osiedla razem z oddziałami ww. formacji[6].
We współczesnym języku ukraińskim jest to pejoratywny termin odnoszący się do niezorganizowanych zbiorowości ludzkich – tłumu, tłuszczy[7].
[edytuj] Etymologia słowa czerń
Etymologicznie słowo to występuje zarówno w języku ukraińskim i rosyjskim. Do języka polskiego dostało się jako rusycyzm[8]. Początkowa słowo to było używane dla określenia, chłopstwa wolnego stanu "smerdę", następnie niewolnych chłopów należących do bojarów i duchowieństwa prawosławnego[9]. W literaturze określenia tego zamiennie używał Józef Ignacy Kraszewski w powieści Stara baśń[10]. Dla Mickiewicza[11] i Puszkina słowo to oznaczało "moskiewskie pospólstwo", "nie naród"[12].
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ чернь (сброд, люди низшего класса) и низший класс людей - голытьба (сирота; народ отчаянный, голь) [w:] Галина Федоровна Благова. Бабур-Наме: к истории чагатайского литературного языка. 1994
- ↑ Władysław Andrzej Serczyk – "Na płonącej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny 1648-1651"
- ↑ http://27wdpak.btx.pl/category/samoobrona-na-wolyniu/ "Zorganizowane ośrodki samoobrony polskiej z powodzeniem walczyły z banderowcami i “czernią” od lipca do grudnia 1943 r."
- ↑ Myśl Polska
- ↑ http://www.lwow.com.pl/maria-magdalena/kosciol.html "Należy podkreślić, iż w eksterminacji polskiej ludności Wołynia i Małopolski Wschodniej oprócz UPA wzięła udział także cywilna ludność ukraińska, nazywana czernią."
- ↑ Grzegorz Hryciuk, Straty ludności na Wołyniu w latach 1941-1944 [w:] "Polska-Ukraina: trudne pytania", t. 5, s. 277
- ↑ чернь = common people; mob, rabble; black color (dress, thread ) [w:] Ukrainian-English dictionary by C.H. Andrusyshen, 1990
- ↑ Andrzej Bańkowski. PWN. Etymologiczny słownik języka polskiego: A-K. 2000. " pospólstwo, tłum XVI-XIX, rutenizm, st. rus. černь - w znaczeniu specjalnym, niełatwym do objaśnienia (przeciwstawienie czarnowłosego ludu jasnowłosym kniaziom i bojarom)." str. 226, dla porównania "Чернь-черневые татары — северные алтайцы, исключая шорцев" [w:] Sprache, Geschichte und Kultur der altaischen Völker. Zentralinstitut für Alte Geschichte und Archäologie". Berlin. 1974; Mickiewicz o czerni moskiewskiej "Ten duch mongolski był już w ludzie moskiewskim , i lud ten dziwnie logicznie dobijał się o samowładzę nad sobą. Z równąż logiką anarchia w Polsce chwytała się każdej opinii zgubnej stojącemu rządowi" [w:] Adam Mickiewicz. Literatura słowiańska: Rok pierwszy, 1840-1841. str. 432
- ↑ "Co gorszą dla Polski było rzeczą, to były związki czerni czyli ludu prostego na Rusi z temiż Kozakami, bo prześladowani o wiarę dla Unii Rusini Nieuniacy uchodzili bez ustanku na Zaporoże i krzepili siły Kozackie i tak już zbyt potężne" [w:] Jerzy Samuel Bandtkie. 1835; "chłopi klasztorni, do monasterów należący, od słowa czerń (=czarni mnisi)" [w:] Ignacy Benedykt Czarnowiecki.; "smard był już poddany kniaźki, jak czerń była poddaństwem bojarów i duchowieństwa" [w:] Pamiętnik literacki t. 68, w. 3-4 Instytut Badań Literackich (Polska Akademia Nauk). Ossolineum. 1977. str. 65
- ↑ "Tu smerdowie pijani lud rozstawiają, a serca dodają: - Hej, hej! To czerń, nie wojaki, licha drużyna, od sochy to i od radła, motłoch! " Józef Ignacy Kraszewski. Stara baśń. wyd. Zielona Sowa. 2004. str. 159
- ↑ "Bojarowie chcieli naprzód zobowiązać czerń, czyli pospólstwo, do posłuszeństwa radzie bojarskiej (zob. Borys Godunow); gmin począł krzyczeć tłumnie, że nie zna żadnej rady, że ma tylko hosudara. - "Ależ hosudar umarł." - „To niech panuje jego żona ... " [w:] Adam Mickiewicz. Pisma. Literatura słowiańska: str. 431
- ↑ А. С. Пушкин. Поэт и толпа
[edytuj] Literatura
- Natalia Jakowenko – "Historia Ukrainy od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku", Lublin 2000
