Dyskurs

Dyskurs (łac. discursus – bieganie w różnych kierunkach, pospieszanie dokądś, dyskusja) - pojęcie wywodzące się z językoznawstwa, jako forma organizacji języka.

[edytuj] Historia pojęcia

Od lat 80. pojęcie dyskursu jest jednym z kluczowych w naukach społecznych, w szczególności w socjologii (określa się je, jako "zwrot ku retoryce" lub "nową dyskursywność nauk społecznych"). Określenia te oznaczają sposób uprawiania nauk społecznych, w którym przedmiotem badania jest język.

Popularność pojęcia "dyskursu" doprowadziła do rozszerzenia jego definicji. W najszerszym określeniu dyskurs, to "każde użycie języka dłuższe niż zdanie lub wszelki proces użycia języka". Taka interpretacja nie jest stosowana w nauce. W praktyce każdy badacz od nowa definiuje pojęcie dyskursu, zgodnie ze swoimi celami badawczymi i wskazuje, do której z wielu szkół rozumienia pojęcia będzie się odwoływał.

[edytuj] Interpretacje

• językoznawstwo – najwyższa forma organizacji (każda wypowiedź dłuższa niż zdanie). Analiza dyskursu włącza w swój zakres analizę na poziomach fonologicznym i syntaktycznym.
• narratologia – wszystkie elementy tekstu, szczególnie te, które nie są elementami fabuły, bądź nie składają się na fabułę (w szczególności chodzi o warstwę językową tekstu).
• nauki społeczne – pojęcie dyskursu przyjmuje dwa zasadnicze znaczenia:
  • kategorii przeciwstawnej językowi (zwłaszcza pojmowanemu według kategorii strukturalistycznych, tzn. jako połączenia leksykonu i zasad gramatycznych) i oznaczająca funkcjonowanie językowe występujące w naturalnym kontekście.
  • kategorii wyodrębniającej zbiór istniejących w sferze publicznej wypowiedzi według zadanego kryterium tematycznego, np.: dyskurs medialny, dyskurs prasowy, dyskurs gender, itp.

[edytuj] Rzeczywistość jako dyskurs

Dyskurs jest dziedziną, w której badacz uznaje tautologiczność, czyli rzeczywistość, w której przyszło nam żyć i która ma charakter dyskursywny. Etymologia pojęcia sięga do pojęcia discursus, oznaczającego tyle, co rozmowa, mowa, przemówienie. Rzeczywistość dyskursywna jest rzeczywistością wytwarzaną na kształt rozmowy (dyskusja). W niektórych ujęciach dyskursywnych zmienia się samo ujęcie rozmowy. Istotą świadomości jest jej wewnętrzna dialogiczność, dyskusja tocząca się pomiędzy wchodzącymi w jej skład strukturami. To umożliwia rozszerzenie pojęcia dyskursu (nie jest tylko pojęciem określającym rozmowę dwóch odrębnych osobowości). Z takim samym powodzeniem może być stosowane do wszelkiego rodzaju aktów negocjowania znaczeń przekazów komunikacyjnych, niezależnie od pośrednictwa medium, także niezależnie od tego, czy w naturze tych przekazów leży sprzężenie zwrotne, będące kluczowym warunkiem rozmowy.

Zakreślona w ten sposób wstępna definicja dyskursu wychodzi poza dwie podstawowe kategorie komunikacji, tj. mowy i pisma. Dyskurs może odtąd dotyczyć również znaczeń komunikowanych przez przedmioty materialne, organizację przestrzeni społecznej.

Rozumienie rzeczywistości, jako konstrukcji powstałej w procesie negocjowania znaczeń oznacza, że traci ona swój uniwersalistyczny charakter (stając się tym samym kategorią uwarunkowaną historycznie i kulturowo). Ujmując rzecz w kategoriach pragmatysty Richarda Rortyego, jest tworem nie tyle odkrywanym, co stwarzanym. "Rzeczywiste" to tyle, co ważne dla danej społeczności, uznane za takie w wyniku przebiegu procesu jej rozwoju społecznego". Istnienie danej formy rzeczywistości znajduje swe ugruntowanie w formie istnienia języka, przekraczającej zasób słownictwa (leksykon) oraz sposób konstruowania poprawnych wypowiedzi (gramatykę) i rozszerzoną o aspekt trzeci, społeczną praktykę posługiwania się językiem (pragmatykę).

Nie bez znaczenia jest oparta o prawdę parezjastyczność wypowiedzi.

[edytuj] Język dyskursywistów

Dyskurs rozumiany, jako proces negocjowania, nieuchronnie odnosi nas do pojęcia języka, jako podstawowego czynnika umożliwiającego przekaz komunikacyjny. Wprowadzony przez Ferdinanda de Saussure'a klasyczny podział zjawisk językowych na langue (język) i parole (mowę), czyli na system sterujący produkcją wypowiedzi językowych oraz zbiór wyprodukowanych w ten sposób wypowiedzi, zainteresowanie dyskursywistów będzie się lokowało przede wszystkim po stronie "parole". "Parole", to system, który przejawia się w praktyce życia społecznego, i którego znaczenie przez tę praktykę jest wyznaczane.

Powołując się na koncepcję dyskursywnego rozumienia języka wprowadzoną przez Paula Ricoeura, "parole" (dyskurs) charakteryzowane jest poprzez następujące cechy:

• "dyskurs zachodzi zawsze w porządku czasowym", tzn. ma charakter zdarzeniowy – procesy dyskursywne, w przeciwieństwie do abstrakcyjnego i pozaczasowego langue, zawsze dzieją się kiedyś i odznaczają się wewnętrzną strukturą następujących po sobie wypowiedzi, z których znaczenie każdej następnej wypływa z wcześniejszych.
• "procesy dyskursywne są procesami zindywidualizowanymi", tzn. dyskurs jest zawsze czyimś dyskursem, wypowiadanym lub odczytywanym przez kogoś (tożsamość autorów i interpretatora komunikatu jest istotna dla prawidłowego odczytania jego znaczenia). Langue jest systemem ponadosobowym, przynależącym bardziej do społeczności, niż do konkretnej jednostki.
• "dyskurs zawsze zawiera w sobie odniesienie do zewnętrznych warunków, w których się odbywa" – istnieje zawsze w zdefiniowanym określonym świecie i w znaczącym momencie czasowym. Langue nie posiada odniesienia do świata zewnętrznego.
• "tylko dyskurs może mieć charakter znaczący" (przekazywać treści) – Langue istnieje tylko jako kod, platforma dla komunikacji. Poza użyciem w dyskursie nie ma jednak żadnego samodzielnego sensu.

Konstytuowane przez parole znaczenie nie może więc nigdy być ograniczane do wewnętrznych własności zdania użytego podczas wypowiedzi. Znaczenie konstytuuje się w splocie dwóch elementów:

• artykułowanym na gruncie langue zdaniu
• okolicznościach (kontekście), w którym zdanie to zostało wypowiadane.

Tak wyartykułowane znaczenie może być traktowane jako zdarzenie dyskursywne.

Pisząc o analizie dyskursu politycznego, Teun van Dijk (autorytet w dziedzinie analizy dyskursu), pisze: "analiza dyskursu politycznego jest poprawna i empirycznie istotna, tylko wtedy, gdy udaje jej się połączyć właściwości struktur dyskursywnych z właściwościami procesów politycznych". Ograniczenie się wyłącznie do poziomu tekstu jest poważnym błędem metodologicznym.

[edytuj] Dyskurs polityczny

Z rozważań dotyczących dyskursywnego pojmowania języka oraz rzeczywistości, otrzymujemy definicję dyskursu, jako "zbioru zdarzeń komunikacyjnych mających na celu wspólne negocjowanie znaczeń przez uczestniczących w nich aktorów społecznych, przy czym znaczenie budowane jest tu poprzez wzajemne oddziaływanie produkowanej w komunikacji wypowiedzi oraz otaczającego ją kontekstu".

• operacjonalizacja pojęcia, skłania do pytania o status uczestniczących w procesach dyskursywnych aktorów oraz o reguły które znajdują zastosowanie przy przyjmowaniu proponowanych przez nich znaczeń za uprzywilejowane. Tak zdefiniowany dyskurs, nieuchronnie odnosi nas do sfery władzy, a co za tym idzie także polityki i odniesienie takie nie jest przypadkowe.
• Michael Billig, jeden z najważniejszych obok Teuna van Dijka współczesnych badaczy dyskursu, źródeł swojej dyscypliny upatruje w greckiej tradycji retorycznej i skupieniu przez nią uwagi na perswazyjnym charakterze języka, tzn. wpływowi jaki dana wypowiedź wywierała na jej odbiorcy: "O każdej rzeczy istnieją dwa przeciwstawne zdania. Słabszy pogląd uczynić silniejszym".

Przyczyna zainteresowania dyskursem politycznym, leży w szczególnej roli, jaką spełnia on w formowaniu rzeczywistości społecznej i cementowaniu zachodzących w niej praktyk komunikacyjnych w powiązaniu z występującymi w jej obrębie nierównościami i dysproporcjami sił . Jako główne nurty refleksji nad dyskursem politycznym należy wymienić myśli Michela Foucault, idee socjologii refleksyjnej Bourdieu oraz szkołę CDA – krytycznej analizy dyskursu (Siegfried Jäger). Do ich podstawowych cech należą:

• osadzanie analiz języka w kontekście społecznym, kulturowym i historycznym
• przekonanie o represyjnym charakterze języka i odbijaniu się w nim społecznych relacji władzy, język stanowi jedno z mediów odtwarzających porządek społeczny
• szczególne zwrócenie uwagi na rolę „normatywnego” dyskursu polityki, odpowiedź na pytania: jakie instytucje kontrolują dostęp do forum publicznego; w jakich ramach mieszczą się wypowiedzi uznawane za dopuszczalne, niosące znaczenie w ramach polityki; jak na forum publicznym reprezentowane są poszczególne grupy interesu
• wyrażanie ocen analizowanych zjawisk oraz działanie na rzecz ich zmiany.

[edytuj] Badania prowadzone w Polsce

W Polsce głównie socjologia oraz lingwistyka podjęła refleksję nad pojęciem dyskursu. W ramach lingwistyki warto wymienić badania w Instytucie Lingwistyki Stosowanej UW (Prof. Anna Duszak) oraz analizy Prof. Miczki z Uniwersytetu Śląskiego. W naukach prawnych szczególnie interesujące są prace J. Stelmacha.

[edytuj] Zobacz też

• Krytyczna analiza dyskursu