Flora bakteryjna jelit, mikroflora jelitowa – zespół mikroorganizmów (mikrobiom), głównie bakterii, tworzący w układzie pokarmowym złożony ekosystem; u człowieka jeden z elementów jego flory fizjologicznej.
W ludzkim przewodzie pokarmowym egzystuje ogromna liczba mikroorganizmów w ilości 106 do 1012 w 1 g treści, w zależności o odcinka (jelito cienkie, jelito grube, odbytnica). Największą aktywność, liczebność i zróżnicowanie wykazuje mikroflora zamieszkująca jelito grube. Szacuje się, że występuje tam od 500 do 1000 gatunków należących do 45 rodzajów i 17 rodzin drobnoustrojów, które stanowią 80% suchej masy kału. Ze względu na charakter środowiska w którym żyją, bakterie te są bezwzględnie beztlenowe lub względnie beztlenowe a przemiany metaboliczne z ich udziałem mają charakter procesów fermentacyjnych.
Ze względu na wyłączenie bakterii i grzybów z królestwa roślin, słowo flora (mikroflora) w odniesieniu do mikroorganizmów bywa zastępowane pojęciem biota (mikrobiota), zwłaszcza w literaturze anglojęzycznej (ang. microbiota)[1] oraz mikrobiom[2].
Spis treści |
Ciało człowieka składa się z ok. 1013 (10 000 000 000 000 lub ok. 10 bilionów) komórek, lecz ilość bakterii flory jelitowej przekracza tę liczbę 10-krotnie[3].
Bakterie flory jelitowej znajdują się przede wszystkim w jelicie grubym i stanowią do 80% masy kału. Około 300-1000 gatunków bakterii wchodzi w skład flory jelitowej z czego najczęściej wymienia się ok. 500 gatunków. 800 gatunków w jelicie grubym[3]. 30-40 gatunków składa się na 99% wszystkich bakterii flory jelitowej[3]. Także grzyby i pierwotniaki wchodzą w skład flory jelitowej, lecz niewiele wiadomo o ich działaniach. Zsekwencjonowano w tym środowisku co najmniej 3,3 mln genów[4].
Relacje między gospodarzem a florą bakteryjną nie polegają wyłącznie na komensalizmie, lecz są rodzajem korzystnej symbiozy. Choć człowiek może żyć bez flory bakteryjnej[potrzebne źródło], mikroorganizmy spełniają wiele pożytecznych funkcji: fermentacja pewnych składników pokarmowych, stymulacja systemu odpornościowego w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych[5], regulacja rozwoju jelit, produkcja witamin (biotyna i witamina K[5]) i produkcja hormonów. W pewnych warunkach niektóre gatunki flory bakteryjnej jelit mogą powodować stany chorobowe (zakażenie oportunistyczne) lub przyczyniać się do kancerogenezy.
Tabela przedstawia przegląd niektórych grup drobnoustrojów wchodzących w skład mikroflory jelitowej i ich zbadany wpływ na organizm człowieka.
| grupa bakterii | wpływ korzystny | wpływ niekorzystny | ||||||
| Zwiększenia stopnia wykorzystania składników żywności | Synteza witamin | Hamowanie rozwoju patogenów i szkodliwych bakterii | Immunomodulacja | Patogen, toksynotwórczy | Enzymy fekalne, synteza karcynogenów | Produkcja H2S | Gazowanie | |
| Bacteroides |  | | | |  | | | |
| Bifidobacterium | | | | | | | | |
| Eubacterium | | | | | | | | |
| Beztlenowe streptokoki | | | | | | | | |
| Lactobacillus | | | | | | | | |
| Desulfurykatory | | | | | | | | |
| Escherischia coli | | | | | | | | |
| Enterobakterie | | | | | | | | |
| Clostridium | | | | | | | | |
| Staphylococcus | | | | | | | | |
| Vibrionaceae | | | | | | | | |
| Ps.aeruginosa | | | | | | | | |
Należy zwrócić uwagę na fakt, że dwa rodzaje bakterii, Bifidobacterium (występują w ilości około 1010 do 1011 na 1 g treści, głównie jelicie grubym) oraz Lactobacillus (108 do 1010 osobników na 1 g treści) mają wpływ korzystny, natomiast pozostałe grupy wpływają na organizm głównie niekorzystnie.
U noworodków układ pokarmowy jest sterylny, ale wkrótce potem dochodzi do kolonizacji przez florę bakteryjną[6]. W późniejszym okresie, wraz ze starzeniem się, ogólna liczba drobnoustrojów nie podlega znaczącym zmianom, natomiast zwykle występuje istotna zmiana udziału poszczególnych grup. Obserwujemy narastanie liczby enterobakterii, Clostridium i enterokoków przy wyraźnym spadku liczby Lactobacillus i Bifidobacterium, które właśnie uznawane są za korzystne dla zdrowia. Jest to prawdopodobnie przyczyną m.in. zwiększenia częstości występowania zaparć u osób starszych.
Skład flory bakteryjnej jelit zmienia się pod wpływem szeregu różnych czynników, takich jak np.:
