Gliwice (wymowa ?/i (śl. Glywicy, łac. Glivitium, niem. Gleiwitz, czes. Glivice albo Hlivice) – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, w województwie śląskim, położone na Wyżynie Śląskiej, nad rzeką Kłodnicą.
Siedziba władz ziemskiego powiatu gliwickiego oraz kurii diecezji gliwickiej.
Miasto przyłączono do Polski w 1945 roku. W latach 1945-1950 należało do województwa śląskiego. W latach 1950-1998 miasto należało do województwa katowickiego.
Gliwice zajmują 17. miejsce na liście największych miast Polski według powierzchni, 18. miejsce na liście największych miast Polski według ludności, jest także 4. największym miastem województwa śląskiego według ludności.
Miasto Gliwice jest położone w południowo-zachodniej Polsce, w zachodniej części województwa śląskiego i Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP), na Wyżynie Katowickiej nad rzeką Kłodnicą.
Miasto sąsiaduje z miastem Zabrze oraz powiatem gliwickim i tarnogórskim.
[edytuj] Powierzchnia
[edytuj] Demografia
Osobny artykuł: Ludność Gliwic.
- Wykres liczby ludności Gliwic na przestrzeni ostatnich 140 lat
Największą populację Gliwice odnotowały w 1988 roku – według danych GUS 223 403 mieszkańców[2].
[edytuj] Podział administracyjny
W dniu 14 września 2006 roku Rada Miejska na wniosek Prezydenta miasta zadecydowała o nowym podziale administracyjnym miasta. Gliwice zostały podzielone na 18 dzielnic o statusie osiedli, jednak ta uchwała Rady Miasta nie weszła w życie, gdyż została zakwestionowana przez wojewodę śląskiego z powodów formalnych. W lipcu 2007 roku Rada Miejska podjęła decyzję o przeprowadzeniu społecznych konsultacji w sprawie nowego podziału miasta. W dniu 22 lutego 2008 roku weszły w życie uchwały Rady Miejskiej w sprawie utworzenia 20 dzielnic o statusie osiedli, które mają stanowić jednostki pomocnicze miasta.
[edytuj] Osiedla mieszkaniowe
Gliwice – Ruiny bramy Czarnej (Raciborskiej)
Gliwice – Wojewódzki Sąd Administracyjny
Pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego
Dawniej historycy, głównie niemieccy, wiązali pochodzenie nazwy Gliwice/Gleiwitz (pisane również dawniej: Glywice czy Glewitze; łac. Glivitium) od czeskiego pojęcia chlewa (oboczność g do h). Taką tezę postawił między innymi autor pierwszej monografii miasta niemiecki autor Beno Nietsche. Stąd można stwierdzić, że XIII-wieczna nazwa miejscowa została powiązania z czeskim pochodzeniem. Twierdzenie Beno Nietschego zostało zweryfikowane przez niemieckich i polskich językoznawców i zastąpione dwiema innymi koncepcjami:
- Gliw albo Gliwa – to imię osobowe, które występowało na terenie Śląska w średniowieczu. W tym przypadku Gliwice posiadają nazwę patronimiczną utworzoną od imienia właściciela ziemi lub jej dzierżawcy, względnie założyciela, zasadźcy Gliwic.
- Gliw – w językach słowiańskich oznacza często teren gliniasty, obszar podmokły, wilgotny. Ciekawostką jest fakt, że w językach słoweńskim, chorwackim i serbskim termin glive / gljive oznacza grzyby, zaś gljivice – małe grzybki. Według tej wykładni nazwa Gliwic jest nazwą topograficzną, utworzoną od właściwości obszaru na którym założono miasto.[4][5]
Jedna i druga teza ma swoich zwolenników i przeciwników, choć językoznawcy raczej skłonni się przychylać się do drugiej, topograficznej wykładni. W wielu opracowaniach niemieckich można się jeszcze spotkać z tezą wcześniejszą, powielaną bezpośrednio od Beno Nietschego.[6]
Osobny artykuł: Historia Gliwic.
Kalendarium:
- 1276 – pierwsza wzmianka o mieście Gliwice
- 1430 – Gliwicami włada pretendent do tronu czeskiego książę Zygmunt Korybutowicz
- 1431
- 1557 – wydzierżawienie Państwa Gliwickego przez Fryderyka von Zetritz (Certycz)
- 1569 – wykupienie przez radę miejską od Fryderyka von Zetritz praw książęcych nad Państwem Gliwickim, zapewnia to Gliwicom prawa wolnego miasta królewskiego podległego koronie czeskiej
- 1587 – biskup wrocławski, Wyższy Starosta Śląska Andrzej von Jerin wydaje dokument w myśl którego obywatelami miasta Gliwice mogą być jedynie katolicy
- 1601 – pożar niszczy całe miasto wraz z przedmieściami
- 1626 – nieskuteczne oblężenie miasta przez protestanckich Duńczyków pod wodzą Ernsta von Mansfelda podczas wojny trzydziestoletniej.
- 1629 – nadanie nowego herbu miastu przez cesarza Ferdynanda II
- 1683 – przez miasto przeszły wojska króla Jana III Sobieskiego idące na odsiecz Wiednia, natomiast król zatrzymał się w klasztorze przy kościele Podwyższenia Krzyża Świętego
- 1711
- Gliwice sprzedały Krywald, Szywald i Żernicę
- pożar miasta
- 1742 – miasto w granicach Prus
- 1796 – uruchomienie pierwszego na kontynencie europejskim wielkiego pieca opalanego koksem w "Królewskiej Hucie" hrabiego Fryderyka Redena; (W Anglii używano pieców opalanych koksem już od 1709 r.)
- 1804 – ukończono budowę Kanału Kłodnickiego
- 1813
- 1826 – powstanie pierwszej drukarni w mieście
- 1845 – budowa dworca i linii kolejowej łączącej Gliwice z Opolem i Wrocławiem
- 1848 – powstanie huty "Hermina", obecna nazwa to "Huta Łabędy"
- 1851 – pierwszy bank w Gliwicach
- 1861 – rozpoczęcie pracy gazowni miejskiej
- 1868 – powstają Zakłady Huldschinsky'ego, w późniejszym okresie noszące nazwę "Huta 1-go Maja", a następnie "Huta Gliwice".
- 1880 – otwarcie Palmiarni Miejskiej
- 1894 – pierwsza konna linia tramwajowa w centrum miasta oraz parowa poza centrum
- 1898 – pierwsze w Europie tramwaje elektryczne z napędem na wszystkie cztery osie wożą pasażerów
- 1899 – teatr w Gliwicach rozpoczyna działalność
- 1905 – powstaje muzeum w Gliwicach
- 1912 – pracować zaczyna kopalnia "Gliwice"
- 1916 – nowo otwarta "Koksownia Gliwice" rozpoczyna produkcję
- 1921 – powstaje dom tekstylny "Seidenhaus" przy skrzyżowaniu ulicy Zwycięstwa z aleją Przyjaźni, za realizacje odpowiedzialny jest światowej sławy architekt modernistyczny Erich Mendelsohn.
- 20 marca – plebiscyt decydujący o przynależności państwowej regionu. 21,09% głosujących opowiada się za Polską. Mocą decyzji Rady Ambasadorów Gliwice pozostają w Rzeszy, lecz granica z Polską przebiega w odległości kilku kilometrów od śródmieścia.
- 1924 – z połączenia teatrów Gliwic, Zabrza i Bytomia powstaje Teatr Trzech Miast, który od 1927 roku zmienia nazwę na Teatr Górnośląski
- 1925 – początek pracy dwumasztowej radiostacji przy ulicy Radiowej
- 1927 – przyłączenie do Gliwic Ligoty Zabrskiej, Sośnicy, Wójtowej Wsi i Żernik
- 1928 – zbudowano hotel "Haus Oberschlesien" (pol. "Dom Górny Śląsk") – obecnie Urząd Miejski
- 1935 – zbudowano nową radiostację gliwicką przy ulicy Tarnogórskiej
- 1938 – ukończono budowę Kanału Gliwickiego
- 1939
- 1945
- 1951 – przyłączenie do Gliwic Starych Gliwic
- 1964 – przyłączenie do Gliwic Łabęd i Czechowic
- 1975 – przyłączenie do Gliwic Wilczego Gardła
- 1998
- 1999
- 2003
- 2005
- 2009
- 2010
- 2011
[edytuj] Gospodarka
W Gliwicach znajduje się fabryka General Motors Manufacturing Poland, w której produkowany jest obecnie model Astra IV, a także japońska fabryka produkująca katalizatory do silników diesla NGK Ceramics. W dzielnicy Łabędy mieszczą się Zakłady Mechanicze BUMAR-ŁABĘDY, produkujące czołgi PT-91 oraz maszyny budowlane. W Gliwicach mieści się także park technologiczny Technopark Gliwice oraz Podstrefa Gliwice – Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Na terenie Gliwic działa również jedna z największych kopalń węgla kamiennego w Europie – KWK Sośnica-Makoszowy. W mieście ma siedzibę największy polski producent i dystrybutor odczynników chemicznych POCH S.A. (dawniej Polskie Odczynniki Chemiczne).
[edytuj] Architektura
[edytuj] Fontanny, pomniki, rzeźby
[edytuj] Inne obiekty
- Cmentarz Centralny – ul. Kozielska
- Cmentarz Lipowy – ul. Okrzei
- Cmentarz Starokozielski – ul. Kozielska
- Cmentarz św. Wojciecha – ul. św. Wojciecha, dzielnica Szobiszowice
- Cmentarz komunalny – ul. św. Jacka, dzielnica Ligota Zabrska
- Cmentarz komunalny – ul. Wrzosowa, dzielnica Łabedy
- Cmentarz parafialny – ul. Pszczyńska, dzielnica Trynek
- Cmentarz parafialny – ul. Dolnej Wsi, dzielnica Wójtowa Wieś
- Cmentarz parafialny – ul. Cmentarna, dzielnica Sośnica
- Cmentarz parafialny – ul. Snopowa, dzielnica Bojków
- Cmentarz wojenny żołnierzy Armii Czerwonej – ul. Sobieskiego
- Cmentarz wojenny żołnierzy francuskich – ul. Kozielska 29
- Cmentarz żydowski – ul. Poniatowskiego, dzielnica Zatorze
- Cmentarz Hutniczy
[edytuj] Wspólnoty wyznaniowe
Gliwice – Katedra św. Apostołów Piotra i Pawła
Gliwice – Kościół Wszystkich Świętych
Gliwice – Kościół św. Barbary
Gliwice – Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego
Gliwice
Czechowice – Kaplica św. Jana Nepomucena z około 1900 roku.
[edytuj] Opieka zdrowotna[9]
[edytuj] Szpitale publiczne
- Centrum Onkologii w Gliwicach przy ul. Wybrzeże Armii Krajowej 15
- Zespół Szpitali Miejskich nr 2 (właściwie dwa szpitale - Szpital nr 3 przy Radiowej 2 i Szpital nr 2 przy Kozielskiej 8)
- 106 Szpital Wojskowy z Przychodnią w Gliwicach przy ul. Zygmunta Starego 20
[edytuj] Szpitale niepubliczne
- Szpital Wielospecjalistyczny Sp. z o.o. w Gliwicach przy ul. Kościuszki 1
- Szpital Miejski Sp. z o.o. w Gliwicach przy ul. Kościuszki 29
W Gliwicach znajdują się liczne placówki oświatowe publiczne i niepubliczne:
W mieście znajdują się również placówki oświatowe innego typu takie jak: szkoły sportowe, szkoły nauki języków obcych, centra kultury
Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie oddział w Gliwicach
Na terenie miasta znajduje się wiele instytutów naukowo-badawczych. Część z nich to samodzielne instytucje, część należy do sieci Polskiej Akademii Nauk, a część to jednostki badawcze Politechniki Śląskiej.
Instytuty:
Około 12% powierzchni Gliwic stanowią tereny rekreacyjne. Gliwice należą również do najbardziej "zielonych" miast w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym.
- Park Bolesława Chrobrego
- Park Fryderyka Chopina
- Park Leśny
- Park Plac Grunwaldzki
- Park Starokozielski
- Park Szwajcaria
- Park Adama Mickiewicza
[edytuj] Kąpieliska
[edytuj] Baseny kryte
- Basen "Delfin"
- Basen "Olimpijczyk"
- Basen "Mewa"
- Basen "Neptun"
Amatorzy turystyki mogą na terenie Gliwic korzystać z pieszych szlaków turystycznych, rowerowych szlaków turystycznych lub ścieżek rowerowych.
[edytuj] Szlaki turystyczne
Znakowane:
Pozostałe:
[edytuj] Drogi rowerowe
21 tras rowerowych o długości około 82 km. Miasto przygotowuje się od określenia Strategii Rowerowej dla miasta Gliwice.
[edytuj] Komunikacja miejska
Gliwice – Linia numer 4 –
Konstal 111N na wiadukcie wzdłuż ulicy Chorzowskiej.
Gliwice – Linia numer 4 –
Konstal 105Na na ulicy Daszyńskiego ostatniego dnia przed zawieszeniem kursowania tramwajów na tej części linii.
Komunikację miejską na terenie miasta organizuje KZK GOP.
1 września 2009 roku zawieszono kursowanie linii 1 i 4 w Gliwicach na odcinku od zajezdni tramwajowej do pętli znajdującej się na terenie dzielnicy Wójtowa Wieś. Czynny jest wyłącznie odcinek od granic Gliwic do zajezdni tramwajowej w Gliwicach, na którym znajduje się jeden przystanek. Obecnie jest to najkrótszy czynny system tramwajowy w Polsce.
[edytuj] Przewoźnicy
Do największych przewoźników na terenie miasta należą:
Gliwice leżą na skrzyżowaniu drogowych szlaków komunikacyjnych: wschód–zachód (autostrada A4), północ-południe (autostrada A1).
Na terenie miasta znajduje się węzeł autostradowy Gliwice – Sośnica łączący autostrady: A1, A4 oraz drogę krajową 44.
Drogi Wojewódzkie:
Drogi Krajowe:
Drogi Europejskie:
Autostrady:
Inne drogi:
Osobny artykuł: Kolej w Gliwicach.
Początki kolei żelaznych w Gliwicach sięgają I połowy XIX wieku. 3 października 1846 roku uruchomiono 64 km, w większości 2-torową, linię kolejową Katowice-Gliwice-Kędzierzyn Koźle[11].
Gliwicki dworzec kolejowy należy do największych dworców kolejowych Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, według kategoryzacji PKP oznaczony kategorią A.
Dworce:
Stacje osobowe:
Stacje towarowe:
Stacje wąskotorowe:
- Gliwice Śródmieście – otwarta w 1990 r. w celu zwiększenia dostępności transportu wąskotorowego. Obecnie jej resztki można zobaczyć schodząc w dół ul. Św. Katarzyny.
- Gliwice Trynek – działała oficjalnie w latach 1899-1994. Stacja posiadała między innymi: lokomotywownię, żuraw wodny, budynek stacyjny, magazyn i wagę wagonową. Stacja ta przez jakiś czas (lata przed II wojną światową) znajdowała się na zelektryfikowanym odcinku z Huty Gliwice do Kopalni Gliwice. Obecnie na terenie stacji znajduje się stacja benzynowa.
Obecnie Górnośląskie Koleje Wąskotorowe na terenie Gliwic w 90% nie istnieje. Został jedynie odcinek Paproć-Stanica przez Rudy Raciborskie. Ponadto tory prowadziły do Fabryki Lin i Drutów przy gliwickiej palmiarni.[potrzebne źródło]
Gliwice oraz Górnośląski Okręg Przemysłowy przez Kanał Gliwicki i dalej przez rzekę Odrę ma połączenie z zespołem portowym Szczecin-Świnoujście oraz z innymi europejskimi drogami wodnymi.
W odległości do 100 km od Gliwic znajdują się trzy międzynarodowe porty lotnicze:
Poza tym na terenie miasta w dzielnicy Trynek znajduje się lotnisko sportowe Aeroklubu Gliwickiego.
Kluby sportowe:
Kluby piłkarskie:
Kluby futsalowe:
Kluby koszykarskie:
Kluby footballu amerykańskiego:
[edytuj] Samorząd i polityka
[edytuj] Samorząd miasta
Gliwice są miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do Rady Miejskiej w Gliwicach 25 radnych[12]. Organem wykonawczym samorządu jest prezydent miasta, którym od 2010 roku jest Zygmunt Frankiewicz.
Miasto jest członkiem Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, Śląskiego Związku Gmin i Powiatów i Związku Miast Polskich.
Gliwice są siedzibą komisji okręgu wyborczego w wyborach do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej.
W Gliwicach mieszczą się trzy placówki konsularne:
ITV Gliwice - miejska telewizja w Gliwicach
W mieście możliwy jest dostęp do wielu operatorów telewizji kablowej.
[edytuj] Prasa lokalna
- "Nowiny Gliwickie"
- "Gazeta Miejska Gliwice Zabrze" (tygodnik bezpłatny)
- "Metro"
- "Dziennik Zachodni"
- "Gazeta Gliwicka" (bezpłatny tygodnik społeczno-kulturalny)
- "Gliwicki Magazyn Kulturalny"
- "Chemik" (miesięcznik naukowo-techniczny)
- "Miejski Serwis Informacyjny"
- "Łamigłówek Religijny" ( Ogólnopolski miesiecznik zadań umysłowych dla dzieci i młodzieży ukazujący się w latach 1992 – 2009, w tym w Gliwicach 1992 – 2002 ).
[edytuj] Gliwiczanie
Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Gliwicami.
[edytuj] Miasta partnerskie
Lista miast partnerskich Gliwic[13]:
Przypisy
- ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2010 r.
- ↑ GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31.12.1988.
- ↑ Pruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750"
- ↑ Piotr Rościszewski, "Gliwice i okolica", CENTRALNY OŚRODEK INFORMACJI TURYSTYCZNEJ ODDZIAŁ W KATOWICACH/POLSKIE TOWARZYSTWO TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZE ODDZIAŁ W GLIWICACH 1993
- ↑ "Gliwice", Wyd. RSW Prasa - Książka - Ruch, 1973
- ↑ Benno Nietsche „Historia miasta Gliwice” w wersji cyfrowej Śląska Biblioteka Cyfrowa
- ↑ Jan Drabina, Historia Bytomia, Bytom 2000, str.272., ISBN 83-908018-3-3
- ↑ Informator Rynkowy
- ↑ http://gliwice.naszemiasto.pl/firmy/szpitale-i-kliniki/
- ↑ Park Naukowo-Technologiczny Technopark|[1]
- ↑ Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 11 lutego 2009].
- ↑ Zarządzenie Nr 111 Wojewody Śląskiego z dnia 8 kwietnia 2010 r. (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2010 r., Nr 64, poz. 1062)
- ↑ Miasta partnerskie. UM Gliwice. [dostęp 2011-06-15].
[edytuj] Bibliografia
- Adam Bednarski, Architektura jednorodzinnych zespołów mieszkaniowych w Gliwicach z lat 1919-1939, Muzeum w Gliwicach, Gliwice 2007
- Wolfgang Bukowski, Als wir jung in Gleiwitz waren..., Laumann-Verlag, Bülmen 1990
- Ewa Piotrowska-Andruszków, Historia Gliwic od XIII wieku do współczesności, Muzeum w Gliwicach, Gliwice 1993
- Gliwice. Zarys rozwoju miasta i okolicy, Andrzej Szefer (red.), Warszawa 1976
- Historia Gliwic, Jan Drabina (red.),Gliwice 1995
- Marek Gabzdyl, "Gliwice wczoraj, Gleiwitz gestern", Wydawnictwo "Wokół Nas", Gliwice 1994
- Jerzy Horwat, Gliwice w XVI wieku, Gliwice 1993
- Damian Recław, Gliwice w starej fotografii, Gliwice 2000
- Damian Recław, 90 lat Muzeum w Gliwicach, Gliwice 1995
- Sebastian Różyński, Zarys dziejów piwowarstwa gliwickiego, Gliwice 2006
- Rudolf Schlegel, Gleiwitz – ein heimatliches Geschichtenbuch, Dülmen Verlag, Dülmen 1982
- Rudolf Schlegel, Gleiwitz in alter und neuer Zeit, Dülmen Verlag, Dülmen 1985
- Bogusław Tracz, Rok ostatni – rok pierwszy. Gliwice 1945, Gliwice 2004
- Bogusław Tracz, Pierwsza dekada. Gliwice 1945-1956, Gliwice 2006
- Bogusław Tracz, Druga dekada. Gliwice 1957-1970, Gliwice 2008
- Bogusław Tracz, Trzecia dekada. Gliwice 1971-1981, Instytut Pamięci Narodowej, Katowice 2009
- Jolanta Wnuk, Leszek Jodliński, Gliwickie witraże, Muzeum w Gliwicach, Gliwice 2007
- Żydzi gliwiccy, Bożena Kubit (red.), Gliwice 2006
[edytuj] Linki zewnętrzne
| Dzielnice Gliwic |
|---|
| |  |
|
| Osiedla mieszkaniowe w Gliwicach |
|---|
| |  |
|
Polska
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło Gliwice w Wikisłowniku
– Szlak Husarii Polskiej
– Szlak Powstańców Śląskich
– Szlak Okrężny Wokół Gliwic
– Szlak Krawędziowy GOP
– Szlak Sośnicowicki
– Szlak architektury drewnianej województwa śląskiego
– Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego
Doncaster (Anglia)
Valenciennes (Francja)
Bottrop (Niemcy)
Kieżmark (Słowacja)
Nacka (Szwecja)
Salgótarján (Węgry)
