Gnostycyzm (z stgr. γνωστικός gnostikos "dotyczący wiedzy, służący poznaniu") – doktryny i ruchy religijne powstałe w I i II w. na wschodzie cesarstwa rzymskiego, gł. w Syrii i Egipcie, dualistyczne i łaczące elementy chrześcijaństwa z grecko-egipskim hermetyzmem. Ok. VI wieku ruchy gnostyckie zostały wchłonięte przez szerzący się manicheizm. "gnostycyzm" jest nazwą zbiorczą dla powstałych w I-IV wieku n.e. na terenie Imperium Romanum grup o ukierunkowaniu religijnym i mistycznym. Nazwa została zaproponowana przez XX-wiecznych badaczy. W rzeczywistości nie istniał jeden "gnostycyzm" ale tyle ścieżek ku gnozie (tożsamej z np. oświeceniem buddyjskim) ile było jednostek które jej dostapiły i zapoczątkowały swoje ściezki, skupiając wokół siebie wyznawców, spisując objawienia lub też nie. Nazwę "gnostycyzm" nadano pewnej grupie wydarzeń, które niekoniecznie musiały być jednym zjawiskiem.
Wcześniej człowiek nie musiał "poszukiwać zbawienia poprzez wiedzę na temat samego siebie" gdyż tę już od dawna posiadał i mógł działać zgodnie z platońską harmonią uniwersum. Zatracił ją jednak. Gnostyk przechodzi przez proces odzyskania owego naturalnego stanu, o którym wypowiada się jako o gnozie, zbawiającej wiedzy na temat samego siebie. Upadek ten może być rozumiany dosłownie: nieznany splot wydarzeń "w I wieku n.e." spowodował upadek człowieka. Gnostycy ubrali owo wydarzenie w mit, a następnie poszczególne sekty rozpoczęły działalność literacką, a mianowicie jednoczesną polemikę oraz rozpłynięcie się z sąsiednimi ścieżkami ku gnozie - religiami, filozofiami etc.
Gnostycy uważali "swoją" ścieżkę za właściwą, ponieważ w czystej medytacyjnej kontemplacji, ponadrozumowej aktywności umysłowej o orientacji transcendentalnej, widzieli drogę do oświecenia, gnozy. Gnoza jest więc konsekwentną i pogłębioną medytacją aż do pojawienia się charakterystycznego doświadczenia mistycznego. Istnieje tu podobieństwo do buddyzmu i wschodnich mistycznych dróg. Gnostycy spisywali zazwyczaj to doświadczenie w formie mitu przypominającego obrazowanie plotyńskiej emanacji hipostaz bytu z Jedni. Szeroko, lecz powierzchownie sięgali do chrześcijaństwa, judaizmu, pogańskich kultów, i mnóstwa innych doświadczeń religijnych w ówczesnym świecie i przeinaczając je na swoją modłę.
Stanowisko etyczne gnostyków mozna okreslić w następujący sposób: "Przed" pojawieniem się oświecającego doświadczenia jedyną etyczną formą aktywności jest dążenie do niego. "Po" gnozie człowiek wie już wszystko, co może, więc nie potrzebuje żadnych etycznych sugestii z zewnątrz, ponieważ działa w pełnej zgodności z całością Wszechświata.
Gnostycy uznawali za natchnione pisma późnochrześcijańskie (poza Ewangelią Jana), które teologia katolicka zalicza do apokryfów, dokonując ich alegorycznej interpretacji, na podstawie których powstawały utwory o przekazie typowo gnostyckim, jak np.:
Trzy pierwsze ewangelie łaczą się bardziej ściśle z tradycją synoptyków, m.in. poprzez nawiązanie do wydarzeń z życia Chrystusa, co jest tłem dla treści gnostyckich.
Spis treści |
adamici – agapeci – antytakci – apellici – archontycy – askofici – barbelognostycy – bazylidianie – borboryci – enkratyci – herakleonici – kainici – karpokratianie – kleobianie – kolarbasjanie – kukeanie – lukanici – manicheizm – marcjonici – markozjanie – menandryci – ofici – pryscylianizm – ptolemaici – setianie – sewerianie – szymonianie – walentynianie
Baradesanes – Cerdon – Karpokrates – Marek Mag – Menander – Satornil – Szymon Mag – Walentyn
