Henryk III głogowski, także Henryk III Głogowczyk (ur. 1251/1260, zm. 9 grudnia 1309) – książę głogowski (1273/1274-1309), książę wielkopolski (1306-1309).
Ojcem Henryka był Konrad I głogowski, który po śmierci ojca Henryka Pobożnego wyjechał do Paryża, gdzie miał pobierać nauki przygotowujące go do stanu duchownego. Jednak na wieść o podziale ojcowizny między braćmi Bolesławem Rogatką i Henrykiem Białym upomniał się o swoją część. Po licznych walkach udało mu się wywalczyć własną dzielnicę z ośrodkiem w Głogowie, obejmującą także Krosno, Żagań, Lubin, Ścinawę i Sądowel, wymieniony później na Bolesławiec i Nowogrodziec nad Kwisą.
W czasie tych walk wspomagał Konrada książę wielkopolski Przemysł I, którego siostrę Salomeę Konrad pojął za żonę. Powiła mu ona trzy córki: Annę (wydaną za Ludwika II Wittelsbacha), Eufemię (wydaną za Albrechta II, hrabiego Gorycji) oraz Jadwigę, która została później ksienią klasztoru klarysek we Wrocławiu, a także troje synów: Konrada, Przemka i Henryka. Nie do końca jasna jest kolejność starszeństwa synów, pewne jest że Przemek był najmłodszy, a Konrad najprawdopodobniej najstarszy[1]. W 1267 roku synowie Henryka brali udział w kanonizacji swojej prababki Jadwigi. Wspólnie pobierali zapewne nauki w szkole kolegiackiej pod okiem Mikołaja, kanclerza ich ojca. Po śmierci pierwszej żony (przed 1271 rokiem) Konrad ożenił się powtórnie, z Zofią Wettyn, córkę Dytryka Mądrego, małżeństwo okazało się bezdzietne.
W momencie śmierci ojca w 6 sierpnia 1273 lub 1274 wszyscy trzej bracia byli wciąż małoletni. W tej sytuacji władzę w Głogowie objęła Zofia Wettyn, córka Dytryka Mądrego, druga żona Konrada, wraz z kanclerzem Mikołajem. Jeszcze w 1274 roku Zofia sprzedała arcybiskupowi magdeburskiemu Krosno, a Bolesław Rogatka zajął Bolesławiec i Nowogrodziec. W 1277 roku wszyscy trzej Głogowczycy wzięli udział w wyprawie skierowanej przeciwko stryjowi, który w tymże roku porwał Henryka Probusa, syna Henryka Białego i księcia wrocławskiego. Akcję inspirował książę czeski Przemysł Ottokar II, który był patronem wielu książąt śląskich, m.in. Konrada I. Sam Henryk, już jako samodzielny książę, wziął również udział w bitwie pod Suchymi Krutami 26 sierpnia 1278 roku, po stronie króla czeskiego, który jednak w bitwie poległ.
Synowie Konrada I dokonali podziału księstwa ojca między styczniem a lipcem 1278 roku. Konrad otrzymał Ścinawę, Przemek Żagań, a Henryk Głogów wraz z Bytomiem i Kożuchowem. Wkrótce po podziale władzę w zastępstwie Konrada, który udał się na studia do Bolonii, objął Henryk Probus. Książę wrocławski żywił zamiary rozciągnięcia swego zwierzchnictwa także na pozostałych Głogowczyków i innych książąt śląskich[2]. W tym celu zaprosił Henryka wraz z Henrykiem Grubym, księciem Legnicy, oraz Przemysłem II wielkopolskim na zjazd do Sądowli. Henryk został zwolniony dopiero po złożeniu przysięgi, że będzie stawiał się na każde wezwanie Probusa wraz z 30 kopijnikami przez następne 5 lat. Henryk stawał się tym samym lennikiem księcia wrocławskiego[3].
Poważną próbą dla stosunków śląskich był wybuchły z nową siłą na początku 1282 roku spór kościelno-polityczny pomiędzy Henrykiem Probusem a biskupem Tomaszem II, biskupem wrocławskim[4]. Z biskupem Tomaszem spory prowadził już ojciec Głogowczyków w l. 1272-1273, w tym czasie dwukrotnie spadła na niego klątwa[5]. W ślady ojca poszedł Henryk i wiernie stał u boku księcia, w 1284 roku biorąc nawet udział w demonstracyjnym turnieju rycerskim w zajętej biskupiej Nysie[6], aczkolwiek biskup próbował przeciągnąć go na swą stronę[7]. W nagrodę za tą lojalność książę wrocławski obradował go Krosnem[8]. Natomiast Konrad zachował początkowo wstrzemięźliwość (w roku 1284 wymienił się z najmłodszym bratem dzielnicami, przypuszczalnie poprzez wpływ Henryka Probusa, który wolał mieć obok siebie bardziej uległego Przemka[9]), po czym opowiedział się zdecydowanie po stronie biskupa, za co został nagrodzony prałaturą wrocławską. Jawne zaangażowanie się Henryka głogowskiego po stronie książęcej zaowocowało zamarciem życia kościelnego na terenie jego księstwa, a także upadkiem jego kancelarii, które to skutki udało się odwrócić dopiero w 1291 roku.
Gdy pod koniec roku 1287 spór szczęśliwie dobiegł końca, Henryk Probus, a wraz z nim Przemek i Henryk głogowscy zaangażowali się w próby zdobycie Krakowa, opróżnionego przez niedawno zmarłego Leszka Czarnego. Elementem uroczystości kończących spór było m.in. uroczyste pasowanie księcia Henryka przez Probusa 11 stycznia 1288[10]. Szereg wypraw do Małopolski zakończył się sukcesem ostatniej z sierpnia 1289 roku, wiedzionej najpewniej przez samego Henryka głogowskiego[11], i zdobyciem Krakowa. Wcześniej jednak, w marcu tego roku, w ciężkiej bitwie z wojskami Władysława Łokietka pod Siewierzem, poległ Przemek ścinawski, którego pamięć Henryk głogowski uczcił wieloma fundacjami.
Nagła śmierć z nocy 23 na 24 czerwca Henryka Probusa przerwała jego starania o koronę królewską[12] i doprowadziła, na mocy testamentu Prawego, do rozpadu jego państwa. Dziedzicem dzielnicy wrocławskiej został Henryk głogowski.
Ścisła współpraca księcia głogowskiego z Henrykiem IV Probusem przyniosła do 1290 roku raczej niewielkie profity: Krosno Odrzańskie, czy wcześniej 11 stycznia 1288 roku pasowanie młodego Henryka III na rycerza. O zależności Henryka III od księcia wrocławskiego świadczy ponadto fakt, że po śmierci brata Przemka 26 lutego 1289 roku Ścinawa została przyłączona do dzielnicy Henryka IV. Data 23 czerwca 1290 roku wpłynęła poważnie na dalszą karierę księcia głogowskiego. Otóż Henryk IV Probus, umierając niespodziewanie otruty, uczynił swoim głównym spadkobiercą na Dolnym Śląsku właśnie Henryka III Głogowczyka. Mieszczanie i rycerze wrocławscy mieli jednak inne plany i już zaledwie po miesięcznych rządach w połowie lipca 1290 roku musiał się Głogowczyk ratować ucieczką. Wrocław zajął wezwany przez buntowników książę Legnicy Henryk V Brzuchaty. Nie znamy powodów buntu wrocławian, być może chodziło o zbyt ekspansywną politykę księcia głogowskiego. W każdym razie Henryk nie zamierzał rezygnować i jeszcze w tym samym roku wybuchł trwający wiele lat konflikt.
Jeszcze w 1290 roku książę Głogowa zmusił Brzuchatego do oddania części spornego terytorium z miastami: Chojnów, Bolesławiec, Gościszów, Nowogrodziec, Ścinawa, Wińsko, Syców, Uraz, Trzebnica, Milicz i Sądowel. Obie strony zaczęły szukać sojuszników, którzy by ich wsparli w wojnie. Henryk III Głogowczyk związał się z księciem brunszwickim z dynastii Welfów Albrechtem, umacniając sojusz małżeństwem z jego córką Matyldą (marzec 1291). Kolejnymi sojusznikami zostali Otton IV z dynastii askańskiej i Przemysł II Wielkopolski. Z tym ostatnim Głogowczyk zawarł nawet układ gwarantujący mu w przypadku braku męskiego potomka u Przemysła sukcesję w Wielkopolsce. Najprawdopodobniej układ ten zobligował Henryka III do uznania jakiejś formy zależności od księcia wielkopolskiego. Henryk V Brzuchaty związał się za to bliżej z Wacławem II, z dynastii Przemyślidów.
Innym przejawem rządów Henryka V była chęć umocnienia pozycji we Wrocławiu przez odsunięcie przeciwników politycznych od wpływu na władzę. Dotknęło to m.in. Pakosława Zdzieszyca, który został skazany na śmierć za zabójstwo. Wypadki, które następnie się rozegrały (około 11 listopada 1293 roku), najlepiej oddaje Kronika książąt polskich, która informuje nas szczegółowo o zemście syna Pakosława – Lutka i związanych z tym reperkusjach politycznych:
Blisko trzy miesiące trwały dręczenia księcia legnickiego, zanim ten zdecydował się ugiąć i przekazać Głogowczykowi żądane przez niego miasta. Było to 1/3 księstwa wrocławskiego z czasów Henryka IV Probusa, faktycznie prawie wszystkie terytoria leżące na prawym brzegu Odry. Ponadto Brzuchaty zobowiązał się wspomagać księcia Głogowa przez najbliższe pięć lat przeciw wszystkim wrogom oraz zapłacić olbrzymi okup w wysokości 30000 grzywien srebra.
W lutym 1296 roku śmierć dotknęła też innego Piastowicza – księcia Wielkopolski, a od 1295 króla Polski Przemysła II. Sojusz wielkopolsko-głogowski załamał się jednak już wcześniej, gdzieś około 1293 roku, kiedy to Przemysł związał się z księciem Kujaw Władysławem Łokietkiem. Wielkopolanie zgodnie wybrali na tron poznański Łokietka, pomimo tego Głogowczyk wystąpił z roszczeniami wobec nowego sąsiada, uważając, że zapis o dziedziczeniu z Przemysłem II jeszcze z 1290 roku ciągle obowiązuje. Między oboma zainteresowanymi książętami doszło szybko do zawarcia ugody, gdyż już 10 marca 1296 roku pod Krzywinem stanął układ, na mocy którego Henryk III obejmował wszystkie ziemie na południe od rzeki Obry, łącznie z kasztelaniami wschowską i zbąszyńską. Jednocześnie Łokietek adoptował syna Henryka III – Henryka IV Wiernego, któremu w chwili osiągnięcia pełnoletności miał ofiarować dzielnicę poznańską, a w wypadku śmierci bezpotomnej całość Wielkopolski.
Powodem dla którego Henryk III poszedł na duże ustępstwa względem Łokietka była przegrana wojna z księciem jaworskim Bolkiem. Bolko bowiem, kiedy Henryk III przebywał pod Krzywiniem, zajął mu Chojnów i Bolesławiec. Dzięki mediacji Wacława II na zjeździe w Zwanowicach w marcu 1297 roku Głogowczykowi udało się zawrzeć pokój z księciem jaworskim, musiał jednak zrzec się wspominanych miast z okręgami.
Koniec lat dziewięćdziesiątych to okres polepszenia się stosunków z Czechami Wacława II (np. obecność na koronacji w Pradze Wacława w 1297 roku) i pogarszanie się stosunków z Władysławem Łokietkiem, z którym doszło do wojny. W czerwcu 1298 roku w Kościanie doszło do zawarcia przez Henryka III umowy z opozycją możnych wielkopolskich z biskupem poznańskim Andrzejem Zarembą na czele, na mocy którego w zamian za potwierdzenie przywilejów kościelnych i zgodę na objęcie w przyszłym królestwie funkcji kanclerza buntownicy obiecywali pomoc w zdobyciu Wielkopolski, Pomorza Gdańskiego i uzyskaniu korony królewskiej. Konflikt pomiędzy Piastami wykorzystał jednak do własnych celów Wacław II, który dzięki układowi zawartemu pod wsią Klęka 23 sierpnia 1299 roku zdołał zhołdować Władysława Łokietka, a wkrótce potem zupełnie usunąć go z Wielkopolski.
Henryk III Głogowczyk uznał zdobycze czeskie w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim, gdyż był zajęty konfliktem na obszarze swojego własnego księstwa z biskupem wrocławskim Janem Romką. Konflikt spowodowany był zagarnięciem księstwa żagańskiego należącego dotąd do Konrada II Garbatego przez Głogowczyka w marcu 1299 roku w związku z przejęciem przez brata funkcji patriarchy akwilejskiego. Skoro jednak Konrad II powrócił do Żagania, Henryk III nie chciał mu oddać księstwa, które sobie podporządkował podczas jego nieobecności. Uwięził nawet brata, ale dzięki interwencji wasali i duchowieństwa (skończyło się nawet klątwą kościelną, zapewne związaną także z innymi sprawkami) Głogowczyk musiał zwrócić Konradowi wolność i księstwo. Walka z kościołem została zażegnana dopiero 24 kwietnia 1300 roku potwierdzeniem przywilejów biskupstwa wrocławskiego.
Głogowczyk nie zamierzał jednak rezygnować z wielkopolskiego dziedzictwa, o czym może świadczyć fakt przyjęcia w 1301 roku tytułu: „dziedzic Królestwa Polskiego, książę Śląska, pan Głogowa i Poznania”. Tytułu „Dziedzic Królestwa Polskiego” używał także na swojej pieczęci majestatycznej. Coraz wyraźniej rysował się konflikt zbrojny między księciem głogowskim a królem Polski i Czech Wacławem II, który opanował Wielkopolskę i w 1300 roku koronował się w Gnieźnie na króla Polski (pomimo wątłych praw do tego tytułu). Niebezpieczeństwo dla Henryka Głogowczyka ze strony Wacława II wzrosło zwłaszcza po 1301 roku, kiedy Przemyślida przejął opiekę nad synami Henryka V Brzuchatego (nastąpiło to po śmierci 9 listopada 1301 roku ich stryja Bolka). Mimo kryzysowej sytuacji do wojny jednak nie doszło, gdyż Wacław II zajęty był bardziej zdobywaniem korony węgierskiej dla swojego syna, niż problemami w Polsce. Śmierć Wacława II w 1305 roku i jego syna Wacława III w roku następnym uczyniła Głogowczyka panem sytuacji w Wielkopolsce. Sytuację ułatwił dodatkowo fakt śmierci 11 października 1304 roku brata Konrada Garbatego i zajęcie tym razem bez przeszkód jego dzielnicy żagańskiej.
Wiosną 1306 roku udało się Głogowczykowi opanować większą część dziedzictwa Przemysła II, jednakże bez pogranicza wielkopolsko-kujawskiego (Konin) i Pomorza Gdańskiego, gdzie udało się zainstalować Łokietkowi. Również Kalisz nie poddał się z początku Henrykowi III, lecz zdołał opanować go na dwa lata książę na Legnicy Bolesław III Rozrzutny (syn Henryka V Brzuchatego). Młody Piastowicz zgłosił nawet pretensje do całości spadku po Wacławie II (jako mąż córki Przemyślidy), jednak wspólna akcja Henryka III i nowego króla Czech Henryka Karynckiego skutecznie wyleczyły Bolesława ze zbyt ambitnych planów.
Opinia o Henryku III najlepiej została przekazana przez „Rocznik kapituły poznańskiej”, gdzie napisano: Ten był bardzo surowy dla złodziei, łupieżców i gwałcicieli, ale sam był wielkim wyciągaczem, a także nieprzyjazny Polakom. Ale za jego czasów był w Polsce i wszystkich jego ziemiach powszechny pokój. Zarzucano więc Głogowczykowi, że podpierał się w Wielkopolsce ludźmi obcymi, zapewne przybyszami ze Śląska i Niemiec. W tych czasach była to jednak norma. Na nagrobku swojego brata Przemka ścinawskiego kazał napisać, że Wszystko, co Bóg i natura dały Polakom najlepszego, najwznioślejszego, było udziałem księcia Przemka („Que dedit in donis Deus et natura Polonis * Summis aut pronis * Ducis erant Premeconis”), dlatego jednoznaczne uznawanie Henryka za wrogiego Polakom można podać w wątpliwość. Umiał zapewnić swoim księstwom pokój i rozwój gospodarczy, czemu sprzyjały wprowadzane przez niego reformy sądowo-administracyjne oraz monetarna. Lokował kilkanaście ośrodków miejskich (m.in. Górę, Wąsosz, Polkowice, Twardogórę, Sulechów, Zieloną Górę, Lubin, Przemęt i Kościan). Był też książę głogowski hojnym fundatorem dla kościoła. Jemu zawdzięczają powstanie klasztory: magdalenek w Bytomiu nad Odrą i klarysek w Głogowie, oraz kilka kościołów parafialnych. Także Głogowczyk zadbał o wiele fundacji artystycznych, mających sławić dynastię, takich jak: nagrobek Henryka IV Probusa, Bolesława Wysokiego, nagrobki braci, czy posągi rodziców w kolegiacie głogowskiej i Przemysła II w katedrze poznańskiej.
Henryk III głogowski zmarł 9 grudnia 1309 roku i został pochowany w Opactwie cystersów w Lubiążu. Z małżeństwa z Matyldą Brunszwicką doczekał się pięciu synów (Henryka IV Wiernego, Konrada oleśnickiego, Jana ścinawskiego, Bolesława oleśnickiego i Przemka głogowskiego), którzy rychło podzielili między siebie dziedzictwo ojca doprowadzając do upadku znaczenia księstwa, i czterech córek, m.in. Agnieszkę, żonę Ottona III Bawarskiego. Co więcej, owo rozdrobnienie polityczne, widoczne szczególnie w Wielkopolsce, spowodowało, że tamtejsze elity poczuły się zagrożone utratą stanowisk. Właśnie to pchnęło wielkopolskie rycerstwo do znalezienia obrońcy swej pozycji we Władysławie Łokietku, który faktycznie opanował Wielkopolskę w 1314 roku.
| Henryk I Brodaty (ur. pomiędzy 1165/1170, zm. 19 marca 1238 w Krośnie Odrzańskim) | |||||||||||||
| Henryk II Pobożny (ur. 1196/1207, zm. 9 kwietnia 1241) | |||||||||||||
| Jadwiga Śląska (ur. miedzy 1178 a 1180 (według innych źródeł w 1174) w Andechs, zm. 15 października 1243 w Trzebnicy) | |||||||||||||
| Konrad I głogowski (ur. 1228/1231, zm. 6 sierpnia w 1273 lub 1274) | |||||||||||||
| Przemysł Ottokar I ur. ok. 1155, zm. 15 grudnia 1230 w Pradze) | |||||||||||||
| Anna Przemyślidka (ur. ok. 1201, zm. 23 czerwca 1265) | |||||||||||||
| Konstancja węgierska (ur. ok. 1180, zm. 6 grudnia 1240) | |||||||||||||
| Henryk III głogowski (ur. 1251/1260, zm. 9 grudnia 1309) | |||||||||||||
| Odon Mieszkowic (urodzony pomiędzy 1141 a 1149 – zmarł 20 kwietnia 1194) | |||||||||||||
| Władysław Odonic (ur. ok. 1190, zm. 5 czerwca 1239) | |||||||||||||
| Wyszesława Halicka | |||||||||||||
| Salomea Odonicówna (ur. 1225/1235, zm. w kwietniu 1267/1274) | |||||||||||||
| N. N. | |||||||||||||
| Jadwiga (zm. 29 grudnia 1249) | |||||||||||||
| N. N. | |||||||||||||
| Poprzednik Konrad I |  | Książę głogowski 1273/1274-1309 | | Następca Matylda |
| Poprzednik Henryk V Brzuchaty |  | Książę ścinawski 1290-1309 | | Następca Henryk IV Wierny Konrad I Bolesław Jan Przemko |
| Poprzednik Henryk V Brzuchaty |  | Książę oleśnicki 1294-1309 | | Następca Henryk IV Wierny Konrad I Bolesław Jan Przemko |
| Poprzednik Henryk V Brzuchaty |  | Książę namysłowski 1294-1309 | | Następca Henryk IV Wierny Konrad I Bolesław Jan Przemko |
| Poprzednik Konrad II Garbaty |  | Książę żagański 1304-1309 | | Następca Henryk IV Wierny Konrad I Bolesław Jan Przemko |
| Poprzednik Wacław II |  | książę wielkopolski 1305-1309 | | Następca Henryk IV Wierny |
| Poprzednik Wacław II |  | Książę poznański 1305-1309 | | Następca Henryk IV Konrad I Bolesław Jan Przemko |
| Poprzednik Wacław II |  | Książę gnieźnieński 1305-1309 | | Następca Henryk IV Konrad I Bolesław Jan Przemko |
| Poprzednik Wacław II |  | Książę kaliski 1305-1306 | | Następca Bolesław III Rozrzutny |
| Poprzednik Bolesław III Rozrzutny | | Książę kaliski 1307-1309 | | Następca Henryk IV Konrad I Bolesław Jan Przemko |
