II Rzeczpospolita – określenie państwa polskiego istniejącego w latach 1918-1945, odrodzonego 11 listopada 1918 po 123 latach zaborów.
Nazwa podkreśla ciągłość z I Rzecząpospolitą (1569–1795), zlikwidowaną traktatami rozbiorowymi zawartymi pomiędzy Austrią, Prusami i Rosją w drugiej połowie XVIII wieku (1773–1795). Urzędowym językiem II Rzeczypospolitej był polski, a walutą początkowo marka polska a od 1924 złoty polski. Od 1939 roku, po agresji III Rzeszy i ZSRR, państwo znalazło się w stanie okupacji wojennej, posiadało jednak organy władzy państwowej, struktury działające w podziemiu oraz jednostki wojskowe.
Spis treści |
Za symboliczny początek II Rzeczypospolitej przyjmuje się 11 listopada 1918 roku, kiedy to Józef Piłsudski objął władzę wojskową z rąk Rady Regencyjnej w Warszawie. Trzy dni później (14 listopada) przejął również władzę cywilną, a zarówno Rada Regencyjna, jak i Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej rozwiązały się, przekazując władzę Piłsudskiemu, wkrótce Tymczasowemu Naczelnikowi Państwa.
Po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR (kampania wrześniowa) i okupacji wojennej terytoriów II RP przez obu agresorów (we wrześniu 1939) legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, uznawaną na arenie międzynarodowej przez cały okres II Wojny Światowej był Rząd RP na uchodźstwie, a jako podległa mu administracja w okupowanym kraju – Polskie Państwo Podziemne i jego struktury polityczne i wojskowe (Armia Krajowa).
Wycofanie uznania dyplomatycznego dla Rządu RP na uchodźstwie przez Wielką Brytanię i USA 6 lipca 1945 roku (i w konsekwencji pozostałe kraje świata zrzeszone w konstytuującej się wówczas Organizacji Narodów Zjednoczonych) uważać należy za faktyczny koniec prawnomiędzynarodowy II Rzeczypospolitej.
Ostatecznym aktem jej formalnego istnienia było przekazanie 22 grudnia 1990 roku insygniów prezydenckich II Rzeczypospolitej i oryginału konstytucji kwietniowej przez Ryszarda Kaczorowskiego – ostatniego Prezydenta II Rzeczypospolitej na uchodźstwie – pierwszemu wybranemu w wolnych wyborach Prezydentowi RP[4] – Lechowi Wałęsie.
Józef Piłsudski niezwłocznie po objęciu władzy cywilnej, tj. 16 listopada 1918 r., wystosował depesze do państw Ententy, informując je o powstaniu niepodległego państwa polskiego.[5][6] Natomiast jako pierwsze istnienie niepodległego państwa polskiego uznały 20 listopada 1918 r. Niemcy, jednak już 15 grudnia 1918 roku Polska zerwała z tym państwem stosunki dyplomatyczne.[a][7][8] Szersze uznanie niepodległości Polski na arenie międzynarodowej związane było z postawą Francji i Wielkiej Brytanii. Wkrótce po rozejmie w Trewirze i zawieszeniu broni na froncie polsko-ukraińskim, uznały rząd Polski: Rada Najwyższa Mocarstw Sprzymierzonych (21 lutego 1919 r.),[9] Francja (24 lutego) oraz Wielka Brytania (25 lutego).[10] 27 marca tego samego roku niepodległość Polski uznała Stolica Apostolska.[11]
Całkowita długość granic Polski – 5529 km
Granice z sąsiednimi państwami wg długości
Granice II Rzeczypospolitej zostały ustalone traktatowo poprzez: Traktat wersalski, Traktat ryski, Traktat w Saint Germain, Traktat w Trianon i rozstrzygnięcia międzysojuszniczej Rady Ambasadorów (w odniesieniu do granicy Polski z Czechosłowacją na Śląsku Cieszyńskim i granicy z Litwą). W 1921 w następstwie traktatu wersalskiego, wyników plebiscytu i trzech powstań śląskich do Polski przyłączono wschodnią część Górnego Śląska. Śląsk Opolski pozostał częścią niemieckiej Republiki Weimarskiej.
Po zbrojnej agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939, okupacji wojskowej wschodnich terenów II Rzeczypospolitej przez Armię Czerwoną i ustaleniu w dniu 28 września 1939 przez III Rzeszę i ZSRR w zawartym w Moskwie pakcie o granicach i przyjaźni niemiecko-sowieckiej linii granicznej na okupowanych wojskowo przez Wehrmacht i Armię Czerwoną terenach Polski mieszkańcy obu okupowanych części państwa polskiego poddani zostali represjom przez okupantów.
Do Rzeszy bezpośrednio zostały wcielone: województwo pomorskie, śląskie, poznańskie (Kraj Warty), łódzkie z Łodzią, Suwalszczyzna, północna i zachodnia część Mazowsza oraz zachodnie części województw krakowskiego i kieleckiego.
Z terytorium Rzeczypospolitej pomiędzy linią granicy niemiecko-sowieckiej z 28 września 1939 a określoną w dekrecie wschodnią granicą ziem polskich wcielonych bezpośrednio do Niemiec (określoną jako nowa wschodnia granica Rzeszy) Adolf Hitler utworzył odrębny twór administracyjny podporządkowany Rzeszy – Generalne Gubernatorstwo.
Pozostałe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na wschód od linii granicznej ustalonej na terytorium Polski w układzie pomiędzy III Rzeszą a ZSRR zostało w październiku 1939 anektowane przez ZSRR.[12] Formalną podstawą były pseudoplebiscyty w postaci wyborów w 1939, a następnie aneksja w trybie uchwały Rady Najwyższej ZSRR.
Były to akty prawne równoległe do dwóch dekretów Adolfa Hitlera – (z 8 i 12 października 1939 r.), którymi jednostronnie wcielił zachodnie terytoria Polski do Rzeszy (zobacz: Tereny Rzeczypospolitej Polskiej anektowane przez III Rzeszę), tworząc jednocześnie z centralnych ziem II Rzeczypospolitej Generalne Gubernatorstwo.
Wszystkie powyższe akty prawne, rozporządzające jednostronnie suwerennym i określonym traktatami międzynarodowymi terytorium II Rzeczypospolitej były sprzeczne z ratyfikowaną przez Niemcy i Rosję Konwencją haską IV (1907). Były one w konsekwencji nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej. Wywodziły się z doktryny przyjętej traktatem o granicach i przyjaźni z 28.09.1939 r. wyłącznie przez III Rzeszę i ZSRR o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego z dniem 28 września 1939, po kapitulacji Warszawy jako stolicy Polski.
W wyniku postanowień konferencji w Teheranie, konferencji jałtańskiej i konferencji poczdamskiej po zakończeniu II wojny światowej, Rzeczpospolita Polska (od 1952 pod nazwą Polska Rzeczpospolita Ludowa), objęła centralną i zachodnią część terytorium II Rzeczypospolitej, a także przyznane przez mocarstwa Ziemie Odzyskane i stała się prawnomiędzynarodowym sukcesorem II Rzeczypospolitej. Natomiast ziemie na wschód od Bugu, Kresy Wschodnie, czyli województwa wileńskie, nowogrodzkie, poleskie, wołyńskie, tarnopolskie i stanisławowskie, a także część województwa białostockiego i lwowskiego, zostały wcielone do ZSRR.
System władzy w II Rzeczypospolitej Polskiej (1918-1939) określony został do 1926 jako republika demokratyczna z wielopartyjnym systemem parlamentarno-gabinetowym. Po zamachu stanu (przewrót majowy 1926) ustrój państwa uległ modyfikacji w trybie zmiany konstytucji (nowela sierpniowa) i faktycznego sposobu wykonywania władzy, w konsekwencji został przekształcony w system prezydencko-autokratyczny (od obozu politycznego sprawującego władzę zwany sanacją).
| L.p. | Imię i nazwisko | Okres sprawowania urzędu |
|---|---|---|
| Józef Piłsudski – pełnił obowiązki głowy państwa jako Naczelnik Państwa (początkowo Tymczasowy Naczelnik Państwa) | 14 listopada 1918 – 11 grudnia 1922 | |
| 1. | Gabriel Narutowicz | 11 grudnia 1922 – 16 grudnia 1922 |
| Maciej Rataj – pełnił obowiązki prezydenta RP jako marszałek Sejmu | 16 grudnia 1922 – 22 grudnia 1922 | |
| 2. | Stanisław Wojciechowski | 22 grudnia 1922 – 14 maja 1926 |
| Maciej Rataj – pełnił obowiązki prezydenta RP jako marszałek Sejmu | 15 maja 1926 – 4 czerwca 1926 | |
| Józef Piłsudski – wybrany 31 maja 1926 przez Zgromadzenie Narodowe na urząd Prezydenta Rzeczypospolitej, nie przyjął urzędu | ||
| 3. | Ignacy Mościcki | 4 czerwca 1926 – 30 września 1939 |
Po przewrocie majowym w 1926 faktycznie najwyższą władzę w państwie posiadał Marszałek Polski Józef Piłsudski, który piastował urząd Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych.
| L.p. | Imię i nazwisko | Objął urząd | Złożył urząd |
|---|---|---|---|
| 1. | Jędrzej Moraczewski | 18 listopada 1918 | 16 stycznia 1919 |
| 2. | Ignacy Jan Paderewski | 18 stycznia 1919 | 27 listopada 1919 |
| 3. | Leopold Skulski | 13 grudnia 1919 | 9 czerwca 1920 |
| 4. | Wincenty Witos | 10 czerwca 1920 | 23 czerwca 1920 |
| 5. | Władysław Grabski | 27 czerwca 1920 | 24 lipca 1920 |
| 6. | Wincenty Witos (po raz drugi) | 24 lipca 1920 | 13 września 1921 |
| 7. 8. | Antoni Ponikowski (dwukrotnie) | 19 września 1921 10 marca 1922 | 5 marca 1922 6 czerwca 1922 |
| 9. | Artur Śliwiński | 28 czerwca 1922 | 7 lipca 1922 |
| 10. | Wojciech Korfanty (desygnowany przez Sejm, nie rozpoczął misji formowania gabinetu, w obliczu sprzeciwu naczelnika państwa) | 14 lipca 1922 | 31 lipca 1922 |
| 11. | Julian Ignacy Nowak | 31 lipca 1922 | 14 grudnia 1922 |
| 12. | Władysław Eugeniusz Sikorski | 16 grudnia 1922 | 26 maja 1923 |
| 13. | Wincenty Witos (po raz trzeci) | 28 maja 1923 | 14 grudnia 1923 |
| 14. | Władysław Grabski (po raz drugi) | 19 grudnia 1923 | 14 listopada 1925 |
| 15. | Aleksander Józef Skrzyński | 20 listopada 1925 | 5 maja 1926 |
| 16. | Wincenty Witos (po raz czwarty) | 10 maja 1926 | 14 maja 1926 |
| 17. 18. 19. | Kazimierz Bartel (trzykrotnie) | 15 maja 1926 8 czerwca 1926 27 września 1926 | 4 czerwca 1926 24 września 1926 30 września 1926 |
| 20. | Józef Klemens Piłsudski | 2 października 1926 | 27 czerwca 1928 |
| 21. | Kazimierz Bartel (po raz czwarty) | 27 czerwca 1928 | 13 kwietnia 1929 |
| 22. | Kazimierz Świtalski | 14 kwietnia 1929 | 7 grudnia 1929 |
| 23. | Kazimierz Bartel (po raz piąty) | 29 grudnia 1929 | 15 marca 1930 |
| 24. | Walery Sławek | 29 marca 1930 | 23 sierpnia 1930 |
| 25. | Józef Klemens Piłsudski (po raz drugi) | 25 sierpnia 1930 | 4 grudnia 1930 |
| 26. | Walery Sławek (po raz drugi) | 4 grudnia 1930 | 26 maja 1931 |
| 27. | Aleksander Prystor | 27 maja 1931 | 9 maja 1933 |
| 28. | Janusz Jędrzejewicz | 10 maja 1933 | 13 maja 1934 |
| 29. | Leon Tadeusz Kozłowski | 15 maja 1934 | 28 marca 1935 |
| 30. | Walery Sławek (po raz trzeci) | 28 marca 1935 | 12 października 1935 |
| 31. | Marian Zyndram-Kościałkowski | 13 października 1935 | 15 maja 1936 |
| 32. | Felicjan Sławoj Składkowski | 15 maja 1936 | 30 września 1939 |
Po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR (kampania wrześniowa) i okupacji wojennej terytoriów II RP przez obu agresorów legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, uznawaną na arenie międzynarodowej przez cały okres II Wojny Światowej był Rząd RP na uchodźstwie a jako podległa mu administracja w okupowanym kraju – Polskie Państwo Podziemne i jego struktury polityczne i wojskowe (Armia Krajowa).
| Podział administracyjny II RP (1937) | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Tablice rejestracyjne (1937) | Województwo | Siedziba | Powierzchnia w tys. km² (1930) | Ludność w tys. osób (1931) | |
| 20-24 |  białostockie | Białystok | 26,0 | 1263,3 | |
| 25-29 |  kieleckie | Kielce | 22,2 | 2671,0 | |
| 30-34 |  krakowskie | Kraków | 17,6 | 2300,1 | |
| 35-39 |  lubelskie | Lublin | 26,6 | 2116,2 | |
| 40-44 |  lwowskie | Lwów | 28,4 | 3126,3 | |
| 45-49 |  łódzkie | Łódź | 20,4 | 2650,1 | |
| 50-54 |  nowogródzkie | Nowogródek | 23,0 | 1057,2 | |
| 55-59 |  poleskie | Brześć nad Bugiem | 36,7 | 1132,2 | |
| 60-64 |  pomorskie | Toruń | 25,7 | 1884,4 | |
| 65-69 |  poznańskie | Poznań | 28,1 | 2339,6 | |
| 70-74 |  stanisławowskie | Stanisławów | 16,9 | 1480,3 | |
| 00-19 |  Miasto Warszawa | Warszawa | 0,14 | 1179,5 | |
| 85-89 |  warszawskie | Warszawa | 31,7 | 2460,9 | |
| 75-79? |  śląskie | Katowice | 5,1 | 1533,5 | |
| 80-84 |  tarnopolskie | Tarnopol | 16,5 | 1600,4 | |
| 90-94 |  wileńskie | Wilno | 29,0 | 1276,0 | |
| 95-99 |  wołyńskie | Łuck | 35,7 | 2085,6 | |
| Data spisu | Ludność | Procent ludności miejskiej | Gęstość zaludnienia (osób na 1 km²) |
|---|---|---|---|
| 30 września 1921 | 27 177 000 | 24,6% | 69,9 |
| 9 grudnia 1931 | 32 107 000 | 27,4% | 82,6 |
| 31 grudnia 1938 | 34 849 000 | 30% | 89,7 |
Polska w okresie międzywojennym była krajem wielonarodowościowym, w którym Polacy stanowili od 64% do 69,2% populacji. Na większości obszaru wiejskiego Kresów Wschodnich Polacy stanowili mniejszość (na rzecz Ukraińców lub Białorusinów), natomiast większość w miastach[14]. Polacy przeważali m.in. na Wileńszczyźnie i w ówczesnym województwie lwowskim. Na zachodzie przeważali w niektórych okolicach Niemcy. W wielu miejscowościach dominowała ludność żydowska. Dochodziło do konfliktów miedzy władzami a przedstawicielami mniejszości. Niejednokrotnie też przedstawiciele mniejszości narodowych stawali się obiektem ataków zmasowanej propagandy środowisk nacjonalistycznych[15].
Narodowości według spisu z 1931 r. (samookreślenie według używanego języka)[16]
Podział administracyjny:
W Polsce istniały wówczas: 2 miasta o ludności powyżej 500 tys., 12 miast o ludności 100–500 tys., 11 miast o ludności 50–100 tys., 46 miast o ludności 20–50 tys. i 83 miasta o ludności 10–20 tys.
| miasto | liczba mieszkańców (tys.) | województwo | |
|---|---|---|---|
| 1 | Warszawa | 1289 | warszawskie |
| 2 |  Łódź | 672 | łódzkie |
| 3 |  Lwów | 340 | lwowskie |
| 4 |  Poznań | 272 | poznańskie |
| 5 |  Kraków | 259 | krakowskie |
| 6 | .png){kind=small} Wilno | 215 | wileńskie |
| 7 |  Bydgoszcz | 141 | poznańskie/od 1.04.1938 r. pomorskie |
| 8 |  Częstochowa | 138 | kieleckie |
| 9 |  Chorzów | 137 * | śląskie |
| 10 |  Katowice | 134 | śląskie |
| 11 |  Sosnowiec | 130 | kieleckie |
| 12 |  Lublin | 122 | lubelskie |
| 13 |  Gdynia | 120 | pomorskie |
| 14 |  Białystok | 107 | białostockie |
| 15 |  Kalisz | 91 | łódzkie |
| 16 |  Radom | 86 | kieleckie |
| 17 |  Kielce | 80 | kieleckie |
| 18 |  Toruń | 78 | pomorskie |
* po przyłączeniu Hajduków Wielkich 1.05.1939 r.
.jpg)
