| Ichtiozaury | |
| Ichthyosauria | |
| Blainville, 1835 | |
 Ichtiozaury na obrazie Heinricha Hardera (1916) | |
| Systematyka | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | zwierzęta |
| Typ | strunowce |
| Podtyp | kręgowce |
| Gromada | zauropsydy |
| Podgromada | diapsydy |
| Nadrząd | Ichthyopterygia |
| Rząd | ichtiozaury |
 Systematyka w Wikispecies | |
 Multimedia w Wikimedia Commons | |
Ichtiozaury (Ichthyosauria, od gr. ichtio – ryba + sauros – jaszczur) – rząd morskich gadów, które pojawiły się we wczesnym triasie, a największe zróżnicowanie osiągnęły od środkowego triasu do środkowej jury. We wczesnej kredzie zaczęły ustępować miejsca plezjozaurom, a od cenomanu także i mozazaurom by ostatecznie wymrzeć w późnej kredzie, w turonie, na ok. 25 mln lat przed wielkim wymieraniem kredowym. Były jednymi z najpowszechniejszych wśród wyższych kręgowców morskich. W erze mezozoicznej wiele z nich zajmowało niszę ekologiczną, którą obecnie zajmują delfiny. Miały podobny do nich pociskowaty kształt, przednie kończyny przekształcone w płetwy i ogon zakończony dużą pionową płetwą napędową w kształcie półksiężyca podobnie jak tuńczyki.
Pierwszy kompletny szkielet ichtiozaura odnalazła Mary Anning w 1811, w nadmorskim klifie, w południowej Anglii. Największy okaz - zaliczany do gatunku Shonisaurus sikanniensis/Shastasaurus sikanniensis[1], którego przedstawiciele mogli osiągać 23 metry długości - odnalazła w 1991 na terenie Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie Elizabeth Nicholls. Wcześniej za największego uchodził dochodzący do 16 metrów długości Shonisaurus popularis.
Spis treści |
Typowy jurajski ichtiozaur miał krótkie ciało, lekko bocznie spłaszczone wrzecionowatego kształtu, zakończone dobrze rozwiniętą płetwą ogonową kształtu księżyca podobnie jakie mają współczesne tuńczyki i makrele co znaczy, że musiały rozwijać znaczne prędkości. Prawdopodobnie mogły pływać z prędkością nawet 70 km/h.
Najwcześniejsze rekonstrukcje ichtiozaurów pomijały grzbietową płetwę, która nie nie była usztywniona elementami kostnymi i dopiero odnalezienie świetnie zachowanych okazów w 1890 w Fossillagerstätte w Holzmaden w Niemczech ujawniło ślady płetwy grzbietowej.
Pas miednicowy utracił połączenie z kręgosłupem i był słabiej rozwinięty od pasa barkowego. Żebra ciągnęły się aż po nasadę ogona wzdłuż całego tułowia. Ogonowy odcinek kręgosłupa charakterystycznie zagięty ku dołowi.
Wiosłowate kończyny przednie miały zredukowaną długość. Kości ramieniowe bardzo krótkie, natomiast palce wydłużone przez wykształcenie licznych, dodatkowych segmentów palcowych (hiperfalangia). U niektórych form uległa zwiększeniu ilość palców (hiperdaktylia), a u innych zmniejszeniu poniżej 5 (hipodaktylia).
Czaszka szyję krótką zakończona długim dziobem powstałym wskutek przerostu kości międzyszczękowych i nosowych chociaż kości szczękowe nie były duże. Część skroniowa czaszki mocno zredukowana. Zewnętrzne otwory nosowe były mocno przesunięte ku tyłowi i usadowione tuż przed oczodołami.
Oczy wielkości małej piłki, największe do tej pory wśród kręgowców, zapewniały doskonałą widoczność w ciemnych głębokich wodach lub pozwalały polować nocą. Opatrzone były w dobrze wykształconą twardówką w postaci pierścienia drobnych kościstych płytek.
Najprawdopodobniej utraciły błonę bębenkową, co było wynikiem przystosowania do dużego ciśnienia wody, a fale dźwiękowe odbierały elementami kostnymi, tak jak robią to wieloryby.
Zęby jednakowe ostro zakończone z rowkowaną powierzchnią posiadały korzeń i koronę. Rozmieszczone wzdłuż brzegu szczęki w jednym szeregu. W jednej szczęce liczba zębów mogła dochodzić do 200. Wydłużony pysk uzbrojony w liczne spiczaste zęby u szeregu form wykazywał tendencję do zaniku aż do wykształcenia całkowicie bezzębnych szczęk służących jedynie do zgniatania pokarmu.
Wszystkie ichtiozaury były drapieżnikami: żywiły się szybko pływającymi głowonogami – belemnitami oraz rybami. Większe ichtiozaury mogły polować na duże kręgowce, w tym morskie gady, nie wyłączając nawet innych ichtiozaurów. Niektóre gatunki ichtiozaurów odżywiały się oskuropionymi bezkręgowcami, takimi jak amonity, małże, ślimaki oraz stawonogi, np. skorupiaki.
Badania przeprowadzone przez Bernarda i współpracowników – polegające na porównaniu składu izotopu tlenu w zębach z tymi występującymi u ryb – sugerują, że ichtiozaury były w stanie utrzymywać wysoką i stałą temperaturę ciała w ekosystemach oceanicznych od tropików do wód chłodnych. Szacowana temperatura ciała, wynosząca 35–39 °C, sugeruje wysokie tempo przemiany materii, wymagane do drapieżnictwa i szybkiego przemierzania dużych terenów[2].
| Ichthyosauria |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Ichthyosauria są tu definiowane za Motanim (1999) jako klad obejmujący gatunek Ichthyosaurus communis i wszystkie taksony bliżej spokrewnione z nim niż z Grippia longirostris[3]. Maisch i Matzke (2000) oraz Maisch (2010) używają nazwy Ichthyosauria w szerszym znaczeniu, zaliczając do tej grupy wszystkich przedstawicieli Ichthyopterygia; przy przyjęciu tej terminologii do ichtiozaurów należałoby też zaliczyć najbardziej bazalnych przedstawicieli Ichthyopterygia - rodzaje Thaisaurus i Utatsusaurus oraz grupę Grippidia[4][5].
