Język białoruski

Ten artykuł od 2012-03 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Беларуская мова
Obszar	Białoruś, Polska, Kanada, Ukraina, Rosja, Litwa, Czechy i inne
Liczba mówiących	9 milionów
Ranking	(poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie *Języki słowiańskie **Języki wschodniosłowiańskie ***Język białoruski
Pismo	cyrylica, łacinka
Status oficjalny
język urzędowy	Białoruś Pozostałe miejsca: Polska (język urzędowy/pomocniczy w 4 gminach w województwie podlaskim: Czyżach, Hajnówce, Narewce i Orli
Regulowany przez	Narodowa Akademia Nauk Białorusi
Kody języka
ISO 639-1	be
ISO 639-2	bel
ISO 639-3	bel
SIL	BEL
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku białoruskim
W Wikisłowniku: Słownik języka białoruskiego

Mapa zakresu używania języka białoruskiego: kolor ciemnoniebieski oznacza główny obszar na którym używa się języka białoruskiego, kolor jasnoniebieski - inne obszary używania tego języka.

Mapa etnograficzna przedstawiająca rozmieszczenie ludności i gwar białoruskich (1903, Karski)

Dialekty języka białoruskiego^[1]

     Północno-wschodnie

     Południowo-zachodnie

     Gwary środkowobiałoruskie

     Poleskie (gwary zachodniopoleskie)

Linie

     Zasięg gwar białoruskich (1903, Karski)

     Wschodnia granica zasięgu rosyjskich gwar zachodnich (1967, Zachawara, Arłowa)

     Granica pomiędzy gwarami białoruskimi i ukraińskimi (1980, Biaŭzienka)

Gminy w województwie podlaskim, w których wprowadzono lub można wprowadzić język białoruski jako język pomocniczy (stan z 08.02.2010).

Język białoruski (biał. беларуская мова, biełaruskaja mowa) – należy do grupy języków wschodniosłowiańskich. Liczba osób posługujących się tym językiem wynosi około 9 milionów.

[edytuj] Historia

Okresy w historii języka białoruskiego:

1. Staroruski, ogólnoruski (X-XIV w.)
   
2. Język ruski (XIV-XVIII w.)
   • formowanie języka ruskiego (XV w.)
   • złoty wiek, język państwowy w Wielkim Księstwie Litewskim (XVI w.)
   • stopniowy upadek (XVIIIw.)
   • język ludowy (XVIII w.)
3. Nowy (współczesny) język białoruski
   • formowanie (XIX w.)
   • rozwój języka (XX w.)

Formowanie się języka staroruskiego zaczęło się w XII wieku. W XIII wieku język ruski stał się językiem państwowym Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pierwsza drukowana książka w języku staroruskim - Psałterz - wydana została przez Franciszka Skarynę w 1517 roku. Skaryna, wydając w latach 1517-1519 księgi Starego Testamentu po starorusku, dokonał również drugiego na świecie tłumaczenia Biblii na język niekanoniczny. W XVI wieku jedna z pierwszych kodyfikacji prawa w Europie - tzw. statuty litewskie (1522, 1566, 1588) - pisane były po starorusku. Język ruski był też językiem dyplomacji Wielkiego Księstwa Litewskiego, używanym w kontaktach z Rosją i Polską. Koniec XVI wieku - pojawienie się pierwszej gramatyki języka staroruskiego (1596 - L. Zizanija, 1619 - M. Smatrycki). Po zawarciu unii lubelskiej (1569) zaczęła się ekspansja języka polskiego na ziemie WKL. Wskutek tego w 1697 roku język ruski jako język urzędowy WKL zastąpiony został oficjalnie przez język polski.

Od XVIII wieku do połowy XIX wieku - to okres upadku języka ruskiego. Liczne wojny doprowadziły do zmniejszenia się ludności ruskiej w XVIII wieku, a w 1795 roku wskutek upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów ziemie ruskie włączono do Rosji. Język ruski był zakazany w Imperium Rosyjskim, a jego użytkownicy prześladowani^{[potrzebne źródło]}.

Odrodzenie i nowoczesne kształtowanie współczesnego języka białoruskiego nastąpiło dopiero w połowie XIX wieku dzięki twórczości polskich i białoruskich postaci życia literackiego: Jana Barszczewskiego, Władysława Syrokomli, Wincenta Dunina-Marcinkiewicza, Franciszka Bahuszewicza, Adama Hurynowicza i innych pisarzy i poetów. W roku 1918 uzyskał status języka państwowego Białoruskiej Republiki Ludowej, później Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Do lat 40. oprócz języka białoruskiego na Białorusi językami urzędowymi były również język rosyjski, jidysz i polski. Do rozwoju i dalszego kształtowania się języka literackiego przyczynili się wybitni poeci i pisarze białoruscy początku XX wieku Janka Kupała, Jakub Kołas, Maksim Bahdanovič, Maksim Harecki, Vacłaŭ Łastoŭski, Jazep Losik, Źmitrok Biadula, Kuźma Čorny i in.

Koniec lat 20. - lata 30. - okres represji stalinizmu. Zaczęła się ostra walka z tzw. "nacdemami" (nacjonał-demokratyzmem) na obszarze Białoruskiej SRR. Znaczna liczba inteligencji białoruskiej została zamordowana.

Podręcznik gramatyki autorstwa B. Taraszkiewicza

Zmiany na lepsze zaszły dopiero w końcowym okresie pierejstrojki. W 1991 roku weszła nowa ustawa o językach na Białorusi. Język białoruski został jedynym językiem państwowym. Jednak ta norma prawna uległa zmianie w 1995 wskutek polityki elit rządzących na Białorusi od 1994 roku. Obecnie język białoruski jest powoli zastępowany językiem rosyjskim (chociaż formalnie na Białorusi obowiązują dwa języki). Język białoruski jest także używany w Polsce (na Podlasiu) i wśród emigrantów białoruskich w Kanadzie. Znaczna część białoruskiego społeczeństwa w codziennych kontaktach posługuje się tzw. trasianką (kreolem języka rosyjskiego i białoruskiego). W trasiance dominuje rosyjska leksyka. Fonetycznie jest bliższa białoruskiemu. Ilość cech białoruskich czy rosyjskich jest sprawą indywidualną każdego użytkownika, gdyż nie posiada ona żadnych norm.

Do rozwoju współczesnego języka literackiego przyczynili się polscy pisarze XVIII-wieczni K. Maroszewski, M. Korycki, w XIX wieku - J. Czeczot, W. Syrokomla, F. Dunin-Marcinkiewicz, F. Bohuszewicz i inni. Nad opracowaniem norm nowożytnego języka literackiego pracował Bronisław Taraszkiewicz. W 1918 r. wydał pierwszą gramatykę nowoczesnego języka białoruskiego. Język starobiałoruski w XIX w. (po upadku powstania styczniowego) zaczęto zapisywać w alfabecie łacińskim, ze względu na zakaz drukowania w języku starobiałoruskim. Dopiero później zastąpiony został cyrylicą (dyskusja na łamach gazety "Naša niva" w 1916 roku). Język starobiałoruski był zapisywany także przy pomocy pisma arabskiego (tzw. al-kitaby) przez Tatarów litewskich. Zostali oni osiedleni na terenach Podlasia w celu ochrony ziem granicznych przed najazdami Krzyżaków.

[edytuj] Dialekty

Wyróżnia się 2 dialekty:

• północno-wschodnie
• południowo-zachodnie

Pomiędzy nimi znajduje się pasmo dialektów przejściowych.

[edytuj] Język białoruski w Polsce

Zgodnie z ustawą z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym^[2], język białoruski został wprowadzony jako język pomocniczy w 5 gminach gminach województwa podlaskiego, kolejno w:

• gminie miejskiej Hajnówka (Гайнаўка) od 3 grudnia 2007 r.
• gminie Orla (Гміна Орля) od 7 maja 2009 r.
• gminie Narewka (Гміна Нараўка) od 16 czerwca 2009 r.
• gminie Czyże (Гміна Чыжы) od 8 lutego 2010 r.
• gminie miejsko-wiejskiej Hajnówka ('Гміна Гайнаўка) od 28 maja 2010 r.

[edytuj] Alfabet

Do zapisu języka białoruskiego stosowano dwa alfabety: cyrylicę lub alfabet łaciński - tzw. łacinkę białoruską. Ciekawostką jest, że Tatarzy żyjący w Białorusi stosowali do zapisu tego języka alfabet arabski^{[potrzebne źródło]}. Obecnie język ten zapisywany jest niemal wyłącznie za pomocą cyrylicy.

Akanie jest uwzględnione w pisowni, np. карова (karowa - krowa), Лукашэнка (Łukaszenka).

[edytuj] Transkrypcja

Odpowiedniki liter przy transkrypcji są podane w powyższej tabelce. Litery, przy których istnieją dodatkowe reguły są oznaczone gwiazdką.

Literę л oddaje się

• przez l przed ь, і, е, я, ё, ю, ль, лі, ле, ля, лё, лю np. зелле - zielle, пяклі - piakli;
• przez ł w innych sytuacjach, np. гарэлка - harełka.

Litery е, ë, ю, я oddaje się

• przez je, jo, ju, ja na początku wyrazów, po samogłoskach oraz ь i ', np. ем - jem, сям'ёю - siamjoju;
• przez e, o, u, a po л np. сьлёз - śloz;
• przez ie, io, iu, ia po innych spółgłoskach, np. цёпла - ciopła.

Literę Ў oddaje się przez ŭ dla potrzeb bibliotecznych, a przez u dla potrzeb wydawniczych, np. слоўнік - słoŭnik/słounik, воўк - woŭk/wouk.

Literę ь

• pomija się po л, np. соль - sol;
• oddaje się przez znak zmiękczenia (´, nie apostrof ') w innych sytuacjach, np. дзень - dzień, ехаць - jechać.

[edytuj] Charakterystyczne cechy

• Akcentowane samogłoski o, y oraz e, i w wyrazach rodzimych otrzymują spółgłoskę protetyczną в w nagłosie lub na początku zgłoski, np. вoбpaз, вyж, вocпa, нaвyкa, нaвoддaль
• Nagłosowe e otrzymuję w białoruskim protetyczne г, np.: гэты, zaś i protezę й, np.: іскра (czyt. j'iskra), iгpaны (j'ihrany).
• Występuje opozycja między bezdźwięcznym х i dźwięcznym, szczelinowym г (jak w wyrazie Bohdan).
• Występowanie alternacji л vs. ў, np. дaў - дaлa, yзяў - yзялa, zob. wałczenie
• Występowanie alternacji в vs. ў przed spółgłoskami np. галава - галоўка, размаўляць
• Spółgłoski ч, ж, ш, дж, р, д, т są zawsze twarde
• Zanik grupy дл np. еў (jadł), пайшоў (poszedł) (cecha wspólna wszystkich języków wschodnio- i południowosłowiańskich). Wyjątek stanowią zapożyczenia z języka polskiego np. ядловец
• Dziekanie i ciekanie czyli wymowa miekkiego дз' zamiast miękkiego д' (сад - у садзе, дзень, вада - аб вадзе), i miękkiego ц' zamiast miękkiego т' (дакумент - аб дакуменце, цвёрды)
• Występowanie długich spółgłosek л, н, дз, с, ш, ж, ч, ц (np. цвіллю, пытанне, разводззе, рознагалоссе, мышшу, збожжа, ноччу, смецце) w pozycji między samogłoskami
• Akanie i jakanie
• Akcent swobodny i ruchomy np. горад - гарады, дом - дамы
• Dwie koniugacje - I, II. Istnieje także kilka czasowników o odmianie mieszanej np.: бегчы, есці, даць.
• Czasowniki I koniugacji w 3.os. liczby pojedynczej czasu teraźniejszego nie mają końcowego t: ён(яна) чытае, ён(яна) піша (w odróżnieniu od rosyjskiego).
• Brak n w nagłosie form przypadków zależnych zaimka 3.os.: з ім, з ёй(ёю), аб ім, аб ёй.
• Przymiotniki, liczebniki porządkowe, imiesłowy przymiotnikowe rodzaju męskiego, w odróżnieniu od rosyjskiego i ukraińskiego, nie mają w końcówce mianownika spółgłoski -j. np.: вясёлы, вялікі, першы, дзевяты, напісаны.
• 3 deklinacje:
  • I - rzeczowniki rodzaju męskiego i nijakiego (zakończone na -а, -е, -о, -ё) np.: герой, мастак, воблака, сэрца, поле, жніво, жыццё.
  • II - rzeczowniki rodzaju żeńskiego i zakończone na -а, -я np.: казка, мяжа, просьба.
  • III - rzeczowniki rodzaju żeńskiego z miękka spółgłoskową końcówką, z zakończeniem na spółgłoski syczące, na р i z zerową końcówką np.: баль, рунь, мясцовасць, сувязь, ноч, мыш.
  • Istnieją też rzeczowniki o odmianie mieszanej. Zaliczają się do niej rzeczowniki:
    • rodzaju nijakiego zakończone na -мя (імя, племя, стрэмя)
    • rodzaju nijakiego oznaczające małe istoty np.: дзіця(ё), кураня(ё), шчаня(ё), птушаня(ё)
    • rodzaju męskiego zakończone na -ін (-ын), -анін (-янін), -а (-я) np.: грамадзянін, селянін, мужчына, дзядзька.
    • rzeczowniki pejoratywne, oznaczające osoby płci męskiej np.: злюка, гарэза, непаседа Te same rzeczowniki, oznaczające osoby płci żeńskiej, odmieniają się według II deklinacji. Por. D - непаседы (r. m. i ż), C - непаседу (r.m.), - непаседзе(r.ż); N - непаседам (r.m.), непаседай(r.ż.); Ms. - непаседу (r.m.), непседзе (r.ż.).
  • Istnieje grupa rzeczowników nieodmiennych. Są to słowa zapożyczone z języków obcych (z francuskiego, angielskiego itd.).

[edytuj] Gramatyka

[edytuj] Deklinacja rzeczowników

W nawiasach, przy poszczególnych przykładach, wyrazy napisane są białoruską łacinką.

Objaśnienia

" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie

' głoski т, д wymieniają się na ц, дз

Objaśnienie

" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.

Objaśnienia

' głoski г, х i к wymieniają się na з, с i ц

. głoski т, д wymieniają się na ц, дз

" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.

"' podwaja się ostatnią spółgłoskę

Objaśnienie

" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.

Objaśnienia

. głoski т, д wymieniają się na ц, дз

[edytuj] Deklinacja przymiotników

Końcówek po / używa sie gdy akcent pada na temat.

Końcówek po / używa sie gdy akcent pada na temat.

Końcówek po / używa sie gdy akcent pada na temat.

[edytuj] Koniugacja

W nawiasach, przy poszczególnych przykładach, wyrazy napisane są białoruską łacinką.

I Koniugacja

Czasowniki dzielą się na 4 grupy:

• czasowniki z tematem zakończonym na samogłoskę i z akcentem na końcówce np. даваць, пець, бiць.

W niektórych czasownikach temat jest skracany do spółgłoski ь lub ’.

• czasowniki z tematem zakończonym na samogłoskę i z akcentem na temacie np. чакаць, гадаць, шыць.

• czasowniki z tematem zakończonym na spółgłoskę i z akcentem na końcówce np. жыць, зваць, грызці

Użycie drugiej wersji końcówek zostanie zaznaczone przy poszczególnych przykładach.

W czasownikach, w których temat kończy się na т lub д, wymienia się powyższe głoski na ц i дз przed samogłoskami jotawanymi.

W czasownikach, w których temat kończy się na г lub к, używa się drugiej wersji końcówek, przed którymi powyższe głoski wymienia się na ж i ч.

W czasownikach, w których temat kończy się na ж, ш, ч i р używa się drugiej wersji końcówek.

• czasowniki z tematem zakończonym na spółgłoskę i z akcentem na temacie np. цягнуць, быць, ехаць

Użycie drugiej wersji końcówek zostanie zaznaczone przy poszczególnych przykładach.

W czasownikach, w których temat kończy się na т lub д, wymienia się powyższe głoski na ц i дз przed samogłoskami jotawanymi.

W czasownikach, w których temat kończy się na г lub к, używa się drugiej wersji końcówek, przed którymi powyższe głoski wymienia się na ж i ч.

W czasownikach, w których temat kończy się na ж, ш, ч i р używa się drugiej wersji końcówek.

II Koniugacja

Czasowniki takie jak: валіць, гнаць, ставіць, карміць.

Użycie drugiej wersji końcówek zostanie zaznaczone przy poszczególnych przykładach.

W czasownikach, w których temat kończy się na п, б, ф, i в pomiędzy temat a końcówkę wstawia się literę л.

W czasownikach, w których temat kończy się na дз, ц, з, с, i сц wymienia się powyższe głoski na дж, ч, ж, ш, шч w 1 os. l. poj.

W czasownikach, w których temat kończy się na ж, ш, ч i р używa się drugiej wersji końcówek.

[edytuj] Przykłady języka białoruskiego

Przypisy

[edytuj] Zobacz też

• Wikipedia w języku białoruskim (taraszkiewicy),
• Taraszkiewica,
• łacinka białoruska,

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Słownik polsko-białoruski i białorusko-polski
• Strona o łacince białoruskiej
• Białorusko-polski słownik gwary używanej na północnym Podlasiu
• Rusyfikacja języka białoruskiego