| 日本語 Nihongo lub Nippongo | |
| Obszar | Japonia, Wyspy Marshalla, Palau, Tajwan i inne |
| Liczba mówiących | 130 milionów |
| Ranking | 10. |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki izolowane *Język japoński (nie należący do żadnej grupy językowej) |
| Pismo | japońskie (hiragana i katakana) oraz kanji |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy | Japonia, Palau (w stanie Angaur) |
| Regulowany przez | Rząd Japonii |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | ja |
| ISO 639-2 | jpn |
| SIL | JPN |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata | |
 | |
 | |
Język japoński (jap. 日本語 nihongo lub nippongo?) – język używany przez ok. 130 mln mieszkańców Japonii oraz japońskich emigrantów na wszystkich kontynentach.
Spis treści |
Najstarsze znane teksty to pochodzące z V i VI wieku nazwy własne. Nie mówią jednak one wiele o języku. Najstarsze dłuższe teksty pochodzą z VIII wieku (kiki). Już wtedy chińskich znaków zaczęto używać do sylabicznego zapisu wymowy.
Jednak pewne sylaby, które są identyczne we współczesnym japońskim były zapisywane różnymi znakami i był to zapis konsekwentny. Świadczy to o tym, że dawny japoński miał więcej samogłosek (lub ogólniej: typów sylab) – osiem zamiast współczesnych pięciu, za to nie rozróżniał długości samogłosek, tak jak to czyni współczesny japoński.
Kluczowa jest jednak nie liczba samogłosek, lecz wysokie prawdopodobieństwo obowiązywania zasady harmonii samogłosek – podobnie jak w językach uralo-ałtajskich. Jest to jeden z głównych argumentów za uralo-ałtajskim pochodzeniem języka japońskiego. Świadczyć mają również o tym podobieństwa morfologiczne i składniowe do języków ałtajskich (np. tureckiego, mongolskiego). Niektórzy badacze doszukują się również podobieństw do języków malajo-polinezyjskich.
Do innych dawnych cech należy:
Inne teorie łączą japoński z koreańskim (również o wątpliwej pozycji, zwolennicy teorii uralo-ałtajskich zaliczają zwykle do nich również koreański) lub z różnymi grupami języków ludów Pacyfiku.
Żadna teoria nie zdobyła rozstrzygającego uznania i japoński pozostaje najczęściej używanym językiem, o którego pochodzeniu nie wiadomo praktycznie nic pewnego.
Japoński jest językiem o szyku wyrazów w zdaniu SOV, tzn. podmiot-dopełnienie-orzeczenie. Taki sam szyk dopuszcza np. łacina, jednak większość współczesnych języków europejskich używa szyku podmiot-orzeczenie-dopełnienie (SVO), więc przyzwyczajenie się może sprawiać pewne trudności.
Rzeczowniki japońskie nie odmieniają się przez liczbę i rodzaj. Liczba mnoga tworzona jest przez kontekst, specjalne sufiksy (niemal wyłącznie w odniesieniu do rzeczowników oznaczających osoby) lub reduplikację: hito (人) – człowiek, podczas gdy hitobito (人人, zapisywane zwykle przez znak duplikacji: 人々) – ludzie. Liczbę mnogą można również tworzyć przez użycie liczebników lub określeń typu kilka, wiele. Użycie liczebników wymaga tzw. liczników (klasyfikatorów), podobnie jak w polskim - arkusz papieru (一枚 ichimai), sztuka bydła (一頭 ittō) itp.
Czasowniki są odmienne, a ich odmiana – dość regularna: nieregularne występują bardzo rzadko. Występują dwa czasy – przeszły oraz teraźniejszo-przyszły. Przymiotniki podlegają tym samym prawom odmiany co czasowniki, gdyż zawierają w sobie znaczenie „być jakimś...”, więc mogą pełnić rolę jedynego orzeczenia w zdaniu.
Np. zdanie: Mura-ga furui (村が古い) znaczy „Wioska (jest) stara”. Ponieważ przymiotnik furui jest orzeczeniem, można utworzyć jego formę czasu przeszłego furukatta. Mura-ga furukatta (村が古かった) oznacza więc „Wioska (była) stara”. Analogicznie tworzy się przeczenie furukunai – „nie (jest) stara” i przeczenie czasu przeszłego furukunakatta – „nie (była) stara”.
W języku japońskim występuje pewna forma akcentu tonicznego, która jednak nie ma charakteru dystynktywnego – mory mogą być wymówione za pomocą dwóch tonów: wysokiego i niskiego, choć istnieją zasady, które do pewnego stopnia regulują akcent, np. raz obniżony akcent nie może ulec ponownemu podwyższeniu w wyrazie. Akcent toniczny umożliwia czasem rozróżnienie różnych wyrazów homofonicznych, choć nie jest to regułą (wspomniany wyżej brak dystynktywności). Prawie całkowite rozróżnienie wyrazów umożliwia użycie kanji, w języku mówionym oprócz akcentu ważny jest przede wszystkim kontekst wypowiedzi.
Bardzo rozwinięty jest system języka grzecznościowego (敬語 keigo).
W języku japońskim nie ma oddzielnej klasy słów będących zaimkami osobowymi, istnieje pewna grupa rzeczowników pełniąca ich rolę.
W przeciwieństwie do innych japońskich rzeczowników, zaimki generalnie posiadają różne liczby pojedynczą i mnogą. Użycie zaimka pojedynczego w mnogim kontekście jest wprawdzie możliwe, ale może brzmieć dziwnie.
Liczbę mnogą zaimków tworzy się sufiksem -tachi lub rzadziej -ra
| Zaimek | Zastosowanie |
|---|---|
| Zaimki 1. osoby | |
| わたくし watakushi | bardzo formalne, zarezerwowane dla publicznych wystąpień itp. |
| わたし watashi | raczej formalne |
| あたし atashi | nieformalne, używane przez kobiety |
| ぼく boku | nieformalne, używane głównie przez młodych mężczyzn |
| おれ ore | bardzo nieformalne, używane przez mężczyzn |
| しょうせい shōsei | niższy pozycją społeczną do wyższego, używane przez mężczyzn |
| われわれ wareware | liczba mnoga, nieco oficjalna |
| せっしゃ sessha | dawniej używane głównie przez samurajów, obecnie nie stosowane |
| Zaimki 2. osoby | |
| あなた anata | raczej formalne, może oznaczać kochanie (tylko żona do męża) |
| あんた anta | nieformalne |
| きみ kimi | nieformalne, używane głównie przy zwracaniu się do dziewczyn |
| おまえ omae | nieformalne, ostatnio staje się coraz bardziej popularne |
| きさま kisama | zaimek-wyzwisko, spotykane głównie w anime, rzadko w rzeczywistym języku, |
| てめえ temee | podobnie jak kisama |
W języku japońskim jest też zwyczaj dodawania końcówek do nazwisk i imion, odpowiadających polskiemu „Pan” w „Pan Kowalski”. Niektóre z nich to:
| Sufiks | Przeznaczenie |
|---|---|
| さん -san | do dorosłych |
| くん -kun | do młodych chłopców i wśród męskich przyjaciół, także kolegów po fachu |
| ちゃん -chan | głównie do młodych dziewczyn i wśród żeńskich przyjaciół (ale nie zawsze), także pieszczotliwe zdrobnienie |
| さま -sama | wyraża głęboki szacunek |
| どの -dono | bardzo oficjalny, głównie w listach i innych dokumentach |
| はん -han | równoważnik -san w niektórych dialektach japońskiego |
| こ -ko | stosowane do małych dzieci oraz zwierząt |
| せんぱい -senpai | do starszych kolegów (np.: ze szkoły) |
Zaimki wskazujące dzielą się na trzy grupy. Każda z nich określa inne miejsce (usytuowanie) tematu (przedmiotu rozmowy). Pierwsza z nich sygnalizuje, że temat dotyczy tego, co "przy mówiącym lub jego dotyczącym" ("koko-ni aru", to jest tu, przy mnie, to moje). Druga grupa dotyczy "słuchającego" ("soko-ni aru", "to jest u ciebie, dotyczy ciebie"). Trzecia grupa to "trzecie usytuowanie, poza rozmawiającymi" ("asoko-ni aru", "z dala od nas, nie nasze").
| Klasa | Znaczenie | Wymowa | Zapis (jeśli jest inny od hiragany) |
|---|---|---|---|
| osobowe | wskazujący samodzielny (on) | かれ kare | 彼 |
| wskazujący niesamodzielny (ten człowiek) | かの kano (archaiczny) | ||
| pytający (kto?) | だれ dare | 誰 | |
| miejsca | wskazujący (tu, przy mnie) | ここ koko | |
| wskazujący dot. słuchającego (tam u ciebie) | そこ soko | ||
| wskazujący dalszy (tam, w trzecim miejscu) | あそこ asoko | ||
| pytający (gdzie?) | どこ doko | ||
| kierunku | wskazujący (w tę stronę, do mnie, przy mnie) | こっち kotchi こちら kochira | |
| wskazujący bliższy słuchającego (w twoją stronę), przy tobie | そっち sotchi そちら sochira | ||
| wskazujący dalszy (w tamtą stronę, poza nami) | あっち atchi あちら achira | ||
| pytający (dokąd? gdzie?, który? kto?) | どっち dotchi どちら dochira | ||
| przedmiotowy samodzielny | wskazujący bliższy mówiacego (to) | これ kore | |
| wskazujący bliższy słuchającego (to u ciebie) | それ sore | ||
| wskazujący dalszy (tamto) | あれ are | ||
| pytający (które?) | どれ dore | ||
| przedmiotowy niesamodzielny | wskazujący bliższy (to krzesło) | この kono | |
| wskazujący bliższy rozmówcy (to krzesło u ciebie) | その sono | ||
| wskazujący dalszy (tamto krzesło) | あの ano | ||
| pytający (które krzesło?) | どの dono | ||
| typu | dot. mówiącego (tego rodzaju) | こんな konna | |
| wskazujący dot. słuchającego (tego rodzaju) | そんな sonna | ||
| wskazujący dalszy (tamtego rodzaju) | あんな anna | ||
| pytający (jakiego rodzaju?) | どんな donna | ||
| sposobu | wskazujący (w ten sposób, jak to) | こう kō | |
| wskazujący bliższy (trudno o dosłowne tłumaczenie) | そう sō | ||
| wskazujący dalszy (trudno o dosłowne tłumaczenie) | ああ ā | ||
| pytający (jak?) | どう dō | ||
| czasu | wskazujący (wtedy) | さて sate | |
| pytający (kiedy?) | いつ itsu | ||
| liczby | pytający liczby (ile?) | いくつ ikutsu | |
| inne | pytający przedmiotowy (co) | なに nani lub なん nan | 何 |
| negatywny przedmiotowy (nic) | なにも nani-mo | 何も | |
| nieokreślony przedmiotowy (coś) | なにか nani-ka | 何か |
Język japoński nie jest językiem indoeuropejskim i z tego powodu występują trudności w poznawaniu i rozumieniu jego zasad i reguł. Szczególną rolę spełniają w nim partykuły, zwane także postpozycjami. Według nomenklatury japońskiej, jest to pomocnicza część mowy, występująca po słowach i nadająca im stosowne znaczenie.
| Partykuła | Funkcja | Przybliżone znaczenie | Uwagi |
|---|---|---|---|
| は wa | temat | rola mianownika, wywołanie tematu | pisane sylabą ha hiragany |
| が ga | podmiot | rola mianownika, określa podmiot zdania | |
| の no | funkcja dzierżawcza | rola dopełniacza | |
| を o | dopełnienie bliższe | biernik | pisane sylabą wo hiragany |
| で de | miejsce akcji, narzędzie | miejscownik, rola narzędnikowa, czym? | |
| に ni | kierunek ruchu, miejsce istnienia | kilka innych funkcji | |
| へ e | kierunek ruchu | przyimek do, ku | pisane sylabą he hiragany |
| と to | lista obiektów | spójnik i lub z (wyłącznie przy łączeniu rzeczowników, nie całych zdań) | |
| から kara | początek lub przyczyna | ponieważ, od, ze względu na | |
| まで made | koniec | rola przyimkowa do, aż do |
Różnica między wa i ga nie należy do prostych do wyjaśnienia. W ogólności, istnieją dwie możliwe sytuacje:
Sytuacja pierwsza jest stosunkowo prosta, należy tylko zapamiętać właściwą postpozycję. Dla przykładu, ustalona postpozycja jest stosowana w przypadku:
W drugim przypadku sprawa jest bardziej złożona. Często, w przypadku mniej skomplikowanych zdań, decyzję można podjąć na podstawie następujących reguł:
Istnieją jednak sytuacje, kiedy istotnie można użyć i jednej, i drugiej postpozycji, zaś od wyboru zależy dokładne znaczenie wypowiedzi. Pełne opanowanie tego aspektu języka nie jest łatwe i wymaga dużo praktyki, ich znaczenie można jednak przybliżyć za pomocą polskich odpowiedników:
Innym przykładem, który może ułatwić zrozumienie, jest kontrast: これは？ kore-wa? oraz これが？ kore-ga?. Obydwa zdania są nieformalne i mocno uproszczone (ale wciąż poprawne) i mimo podobieństwa mają zupełnie inne znaczenie. Pierwsze z nich, これは？, można by przetłumaczyć jako „Co to?”, czyli pytanie o wskazywany przedmiot; drugie – これが？ odpowiada polskiemu „To?”, tzn. „Czy to jest właśnie rzecz, o którą chodziło?”. Użycie ga wyraźnie wskazuje, że mowa jest o jednym, konkretnym przedmiocie, a nie ogólnej naturze czegoś.
Partykuły te mają prawie identyczne znaczenie w przypadku wyrażania ruchu "w kierunku do", z tym, że e (へ) stosuje się rzadziej niż ni (に). Postpozycja e bardziej oznacza sam kierunek, ni z kolei skupia się na celu, dlatego też w razie wątpliwości bezpieczniej jest użyć ni (に). Jednakże obydwie formy 東京に行く Tōkyō-ni iku i 東京へ行く Tōkyō-e iku („jechać do Tokio”) są poprawne (pierwsza wskazuje na determinację podróżującego i jego chęć bezpośredniego dotarcia do miejsca przeznaczenia, druga na wybrany kierunek, choć nie wyklucza tak dotarcia do celu, jak i zmiany planu podróży).
O ile partykuła e ma wyłącznie "charakter kierunkowy" to partykuła ni ma wiele różnych funkcji zależnych od konstrukcji zdania, kontekstu, użytych słów itp.
Pewna grupa partykuł może być umieszczana na końcu zdania. Odpowiadają one polskim partykułom emfatycznym, jak np.: ależ, no, przecież, co nie? itp.
Do najpopularniejszych należą:
Orzeczenie (a więc i czasownik) występuje na końcu zdania. Japońskie czasowniki odmieniają się dość regularnie. Istnieją jedynie dwa czasy: teraźniejszo-przyszły (nieprzeszły) i przeszły.
Czasowniki regularne należą do dwóch grup – czasowniki o temacie spółgłoskowym (zakończone w formie słownikowej na -u) i samogłoskowym (zakończone na -eru lub -iru, przy czym -e- i -i- należą do tematu, a końcówką jest -ru). Tak więc wszystkie formy słownikowe (jednoznaczne z formą twierdzącą czasu teraźniejszo-przyszłego) kończą się na -u. Należy jednak pamiętać, że choć wszystkie czasowniki samogłoskowe mają zakończenie -eru bądź -iru, to nie wszystkie czasowniki na -eru i -iru należą do odmiany samogłoskowej, np.
Problem ten występuje jednak tylko w przypadku, gdy dwie ostatnie głoski słowa to -ru. Wszystkie inne czasowniki odmieniają się spółgłoskowo. Czasowników nieregularnych jest niewiele. Najważniejsze są cztery z nich – aru, suru, iku, kuru oraz grupa czasowników pochodnych od suru.
Od czasowników tworzy się formę grzecznościową -masu, którą odmienia się jak czasownik.
| Klasa | Czas teraźniejszo-przyszły | Czas przeszły | Forma -masu | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Twierdzenie | Przeczenie | Twierdzenie | Przeczenie | ||
| Temat spółgłoskowy | -う -u | わない -wanai | -った -tta | -わなかった -wanakatta | -います -imasu |
| -る -ru | -らない -ranai | -った -tta | -らなかった -ranakatta | -ります -rimasu | |
| -つ -tsu | -たない -tanai | -った -tta | -たなかった -tanakatta | -ちます -chimasu | |
| -く -ku | -かない -kanai | -いた -ita | -かなかった -kanakatta | -きます -kimasu | |
| ぐ -gu | -がない -ganai | -いだ -ida | -がなかった -ganakatta | -ぎます -gimasu | |
| -す -su | -さない -sanai | -した -shita | -さなかった -sanakatta | -します -shimasu | |
| -ぬ -nu | -なない -nanai | -んだ -nda | -ななかった -nanakatta | -にます -nimasu | |
| -む -mu | -まない -manai | -んだ -nda | -まなかった -manakatta | -みます -mimasu | |
| -ぶ -bu | -ばない -banai | -んだ -nda | -ばなかった -banakatta | -びます -bimasu | |
| Temat samogłoskowy | -る -ru | -ない -nai | -た -ta | -なかった -nakatta | -ます -masu |
| Nieregularne | する suru | しない shinai | した shita | しなかった shinakatta | します shimasu |
| いく iku | いかない ikanai | いった itta | いかなかった ikanakatta | いきます ikimasu | |
| くる kuru | こない konai | きた kita | こなかった konakatta | きます kimasu | |
| ある aru | ない nai | あった atta | なかった nakatta | あります arimasu | |
| Forma grzecznościowa -masu | -ます -masu | -ません -masen | -ました -mashita | -ませんでした -masen deshita | |
Formę koneksywną (tj. formę zakończoną na -te) tworzy się zmieniając końcowe -a w formie twierdzącej czasu przeszłego na -e. Formę przeczącą koneksywną tworzy się dodając końcówkę -de do formy teraźniejszej przeczącej (-nai). Obu form używa się jako najpopularniejszego sposobu tworzenia zdań współrzędnie złożonych (odpowiadają one zatem polskim imiesłowom przysłówkowym i spójnikowi i: (nie) robiąc, (nie) zrobiwszy, (nie) (z)robi(ł) i ...). W użyciu samodzielnym forma koneksywna twierdząca odpowiada poufałemu rozkaźnikowi (zrób), zaś przecząca - poufałemu zakazowi (nie rób). Dodanie do formy koneksywnej (twierdzącej i przeczącej) czasownika kudasai tworzy uprzejme prośby (proszę zrobić, proszę nie robić).
Przykład:
| Zdanie | Tłumaczenie |
|---|---|
| Czytać | yomu |
| Czytaj! | yonde |
| Nie czytaj! | yomanaide |
| Proszę przeczytać! | yonde kudasai |
| Proszę nie czytać! | yomanaide kudasai |
Pytania formuje się za pomocą partykuły か ka stawianej na samym końcu zdania. Można nie dodawać ka, a w zamian zmienić tylko intonację na rosnącą, jednak ten sposób nie jest polecany początkującym. W języku potocznym, gdy zwracamy się np. do przyjaciół możemy zastosować partykułę の no. Np. 行くの？ iku no? – „(Czy) idziesz?”
Słownictwo japońskie dociera do języka polskiego głównie wskutek promieniowania oryginalnej kultury japońskiej: film, literaturę, kuchnię, sporty walki, mangę, anime. Zapożyczenia to takie m.in. słowa, jak: gejsza, siogun, samuraj, katana, karate, dżudo, aikido, tempura, sushi, sashimi, origami, karaoke itd.
Bardzo duży wpływ miał język chiński – ilość słownictwa pochodząca z chińskiego jest porównywalna z ilością słownictwa rdzennie japońskiego, o ile nie większa. Pewna liczba słów pochodzi również z języka Ajnów.
Z drugiej połowy ostatniego tysiąclecia pochodzi pewna grupa zapożyczeń z portugalskiego, niderlandzkiego, niemieckiego, francuskiego i innych języków europejskich, częstokroć mające swoje kanji.
Współcześnie głównym źródłem nowych słów jest język angielski. Osobną grupę słów stanowią wasei-eigo 和製英語 (japońskie słowa utworzone z angielskich morfemów, często w niewielkim związku z ich pierwotnym znaczeniem) – najlepszym przykładem niech będzie walkman czy nō-surību „podkoszulek” (od ang. no + sleeve „bez rękawów”).
