| Prūsiskan | |
| Obszar | Prusy |
| Liczba mówiących | język wymarły |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie *Języki bałtosłowiańskie **Języki bałtyckie ***Języki zachodniobałtyckie ****Język staropruski |
| Pismo | łacinka |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | - |
| ISO 639-2 | bat |
| ISO 639-3 | prg |
| SIL | PRG |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata | |
 | |
Język pruski, Wâr[an] Prūsiskan - wymarły język bałtyckich Prusów.
Spis treści |
Język pruski należy do podgrupy języków bałtyckich rodziny języków indoeuropejskich. Wraz z językiem jaćwińskim zaliczany jest do zachodniobałtyckich.
Charakteryzował się najbardziej archaicznym słownictwem spośród wszystkich języków i dialektów bałtyckich. Obecnie znamy jedynie 2000 słów i wyrażeń tego języka, głównie z powodu niewielkiej liczby dokumentów w nim zapisanych.
Nowoczesne techniki lingwistyczne pozwoliły na podstawie posiadanych słów i wiedzy o ewolucji języków odtworzyć wiele wyrazów. Dużo słów opisujących nowoczesną rzeczywistość techniczną we współczesnych językach jest międzynarodowych, a ich importem rządzą względnie proste reguły.
Obecnie istnieje wąskie grono osób posługujących się językiem pruskim, głównie w Sambii (zachodnia część obwodu kaliningradzkiego), ale również w litewskiej i polskiej części dawnych Prus.[potrzebne źródło]
W roku 2009 SIL International uznał język pruski językiem żywym.[1]
W maju 2012 roku internetowy słownik języka pruskiego zawierał ponad 7 tysięcy słów. W większości są one rekonstrukcjami poświadczonych rdzeni lub ich derywacjami, słowami odtworzonymi z toponimii lub gwar lokalnych, a także internacjonalizmami.
Język pruski był ojczystym językiem Prusów – ludu bałtyckiego zamieszkującego tereny między dolną Wisłą a dolnym Niemnem. Każde z plemion mówiło osobnym dialektem, zrozumiałym jednak dla innych.
W 1226 r. książę Konrad I mazowiecki osadził na ziemi chełmińskiej Krzyżaków, którzy wkrótce zagarnęli większość ziem Prusów. Od tej pory datuje się schyłek staropruskiej kultury i języka. Resztki ocalałej ludności zostały przeniesione na zachodnie tereny Prus, co spowodowało ujednolicenie języka, choć na biskupiej Warmii utrzymała się odrębność od innych terenów zakonu.
Część wyższych warstw poddała się germanizacji, zaś wolni chłopi zostali zmienieni w poddanych feudalnych. Ziemie pruskie kolonizowano przy pomocy osadników z Niemiec, Niderlandów oraz w niewielkim stopniu ze Szwecji, Danii i Francji.
Pod koniec XIII wieku około 800 słów języka pruskiego zostało zapisanych przez niemieckich kronikarzy i bibliotekarzy. W 1561 r. ukazał się przełożony przez Abla Willa Enchiridion Marcina Lutra, będący najobszerniejszym zachowanym do dziś zabytkiem języka pruskiego (134 strony druku).
W późniejszych czasach, kiedy z mapy Europy znikło już państwo zakonne, a na jego fundamentach powstały Prusy Książęce, napłynęła rzesza emigrantów i kolonistów z zachodu oraz północy Europy i Polski, aby osiedlić się na terenach blisko wybrzeży południowego Bałtyku. Był to czas reformacji i gruntownych przemian religijnych w pośredniowiecznej Europie. Spowodowało to dalszy, stopniowy spadek liczby mieszkańców Prus posługujących się językiem pruskim.
W XVII wieku język pruski praktycznie wymarł.
Podstawowe wyrażenia
| język polski | język pruski |
|---|---|
| Pruski [język] | Prūsiskan |
| Witaj | Kaīls |
| Dzień dobry (rano) | Kaīls Anksteīnai |
| Do widzenia | Sandēi, Ērdiw |
| Dziękuję | Dīnkun |
| Ile? | Kelli? |
| Tak | Jā |
| Nie | Ni |
| Gdzie jest łazienka? | Kwēi ast Spaktāstuba? |
| (toast) | Kaīls pas kaīls aīns per āntran |
| Czy mówisz po angielsku? | Bilāi tu ēngliskai? |
Zaimki osobowe
| Liczba | Przypadek | 1 os. | 2 os. | 3 os. m | 3 os. ż | 3 os. n | wzgl. |
| l. poj. | M. | as | tū | tāns | tenā | tennan | --- |
| D. | māise | twāise | tenesse | tenesses | tenesse | swāise | |
| C. | mennei/mi | tebbei/ti | tenesmu | tenessei | tenesmu | sebbei | |
| B. | min (men)/mi | tin (ten)/ti | tennan | tennan | tennan | sin (sen)/si | |
| l. mn. | M. | mes | jus | tenēi | tennas | tenēi | --- |
| D. | nūse | jūse | tenēisan | tenēisan | tenēisan | --- | |
| C. | nūmans | jūmans | tenēimans | tenēimans | tenēimans | --- | |
| B. | mans | wans | tennans | tennans | tennans | --- |
Zaimki wskazujące: ten, ta,...
| Przypadek | Liczba poj., m | Liczba poj., ż | Liczba poj., n | Liczba mn., m | Liczba mn., ż | Liczba mn., n |
| Mianownik | stas | stāi | stan | stāi | stās | stai |
| Dopełniacz | stesse | stesses | stesse | stēisan | stēisan | stēisan |
| Celownik | stesmu | stessei | stesmu lub stesmā | stēimans | stēimans | stēimans |
| Biernik | stan | stan | stan lub sta | stans | stans | stans lub stas |
W pierwszej osobie liczby pojedynczej i w trzeciej osobie zamieniamy końcówkę bezokolicznika -twei, -tun na końcówkę -lai. W pierwszej osobie liczby mnogiej zamieniamy końcówkę bezokolicznika -twei, -tun na końcówkę -limai. W drugiej osobie liczby mnogiej o zamieniamy końcówkę bezokolicznika -twei, -tun na końcówkę -litei.
As segīlai - zrobiłbym
Tū segīlai - zrobiłbyś
Tāns segīlai - on zrobiłby
Mes segīlimai - my zrobilibyśmy
Jūs segīlitei - wy zrobilibyście
Tenēi segīlai - oni zrobiliby
Formę bezosobową czasownika tworzymy używając zamiast podmiotu słówka (enklityki) di, np:
tērpaui di pagaptins - używa się narzędzi
būlai di labban - byłoby dobrze
pastāi di segītan - zostało zrobione
W przypadku konstrukcji z imiesłowem, musi on zawsze być w rodzaju nijakim:
wīrst būwus di skaitāwus - będzie się czytać
ast di aupallus - znaleziono
Dla niektórych czasowników w czasie przeszłym (za literami pt) są dwie formy. Drugiej z nich używa się w połączeniu z enklitycznym (nieakcentowanym jednosylabowym) di, tak więc:
immē di (brało się) , a nie: immi di
Koniugacja
būtwei (być):
As asma - ja jestem
Tū assei - ty jesteś
Tāns ast - on jest
Mes asmai - my jesteśmy
Jūs astei - wy jesteście
Tenēi ast - oni są
Pierwszy artykuł Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka:
| ||||||||
