| Русский (Russkij) | |
| Obszar | Azja i Europa Wschodnia |
| Liczba mówiących | 145 milionów (jako język ojczysty) 250 milionów (ogółem) |
| Ranking | 7. |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie
|
| Pismo | cyrylica |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy |  Rosja
Pozostałe miejsca: Gagauzja, Mołdawia (język urzędowy regionu autonomicznego, obok gagauskiego i mołdawskiego) |
| Regulowany przez | Instytut Języka Rosyjskiego wydział Rosyjskiej Akademii Nauk |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | ru |
| ISO 639-2 | rus |
| ISO 639-3 | rus |
| SIL | RUS |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata | |
 | |
 | |
Język rosyjski (ros. русский язык: russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich, posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (według różnych źródeł) 250-300 mln. Jest językiem urzędowym w Rosji, Kirgistanie i na Białorusi, natomiast w Kazachstanie jest językiem oficjalnym[1] oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.
Wyróżnia się 3 grupy dialektów:
W czasach ZSRR język rosyjski był nauczany obowiązkowo we wszystkich krajach Układu Warszawskiego. Współcześnie stracił tam nieco na znaczeniu ze względu na wyparcie ze szkół przez języki Europy Zachodniej (takie jak angielski czy niemiecki, jednak według badań Eurostatu to wciąż najpopularniejszy wśród języków obcych znanych Polakom[2]), utratę znaczenia obszarów rosyjskojęzycznych pod względem gospodarczym, kulturowym, naukowym i militarnym oraz przez rządowe akcje skierowane przeciw używaniu języka rosyjskiego (kraje bałtyckie, Ukraina, Gruzja).
Język rosyjski posiada swoich użytkowników w krajach, gdzie nie ma statusu oficjalnego. Są to: Ukraina, Stany Zjednoczone, Łotwa, Izrael, Uzbekistan, Brazylia, Mołdawia, Kanada, Estonia, Litwa, Niemcy, Azerbejdżan, Armenia, Turkmenistan, Tadżykistan, Grecja, Australia, Rumunia, Finlandia i Polska.
Spis treści |
Język rosyjski zapisywany jest grażdanką, wprowadzoną przez Piotra Wielkiego uproszczoną wersją cyrylicy, następnie nieco uproszczonej w 1918. Od tego czasu składa się z 33 liter (jednak patrz niżej, co do litery ё).
| Litery drukowane | Nazwa litery | Polski odpowiednik etymologiczny i w transkrypcji | Wymowa (według polskiej fonetyki) |
|---|---|---|---|
| А а | а | a | a |
| Б б | бэ | b | be |
| В в | вэ | w | we |
| Г г | гэ | g | ge |
| Д д | дэ | d | de |
| Е е | йэ | je, -ie* | je |
| Ё ё | йо | jo, -io* | jo |
| Ж ж | жэ | ż | że |
| З з | зэ | z | ze |
| И и | и | i* | i |
| Й й | и краткое | j | i kratkoje |
| К к | ка | k | ka |
| Л л | эл | ł/l* | el/eł |
| М м | эм | m | em |
| Н н | эн | n | en |
| О о | о | o | o |
| П п | пэ | p | pe |
| Р р | эр | r | er |
| С с | эс | s | es |
| Т т | тэ | t | te |
| У у | у | u | u |
| Ф ф | эф | f | ef |
| Х х | ха | ch | cha (ha) * |
| Ц ц | цэ | c | ce |
| Ч ч | чe | cz | cie |
| Ш ш | ша | sz | sza |
| Щ щ | ща | szcz | śsia |
| Ъ ъ | твёрдый знак | * | twiordyj znak |
| Ы ы | ы | y | y |
| Ь ь | мя́гкий знак | ´* | miagkij znak |
| Э э | э | e | e |
| Ю ю | йу | ju, -iu* | ju |
| Я я | йа | ja, -ia* | ja |
Litery э i я zostały wprowadzone w 1710, й w 1735, a ё w 1797. Oficjalny kształt liter został zatwierdzony w 1708. Modyfikacje alfabetu objęły też wykreślenie niektórych liter. Były to: i, iżyca, fita, omega, zieło, ksi, psi, dwa jusy i jać.
Litera ё jest używana rzadko, z reguły w słownikach, książkach dla dzieci, podręcznikach dla uczących się rosyjskiego oraz niekiedy w nazwach towarowych, albo kiedy trzeba rozróżnić sens: все – всё (wszyscy – wszystko), небо – нёбо (niebo – podniebienie). Zazwyczaj zapisywana jest jako е (np. Алла Пугачёва jest zapisywana jako Алла Пугачева). W treści artykułów rosyjskiej Wikipedii litera ё jest zawsze używana.
Litera ъ w latach 20. i 30. była zamieniana apostrofem. Obecnie taki sposób oddawania litery ъ można spotkać w rękopisach osób starszych.
Znak akcentu jest rzadko stosowany na piśmie: w słownikach, niektórych podręcznikach języka rosyjskiego. Są stosunkowo rzadkie przykłady słów nie różniących się pisownią lecz posiadających różny sens i akcent: słowo "временная" w zależności od akcentu ma sens "tymczasowa" ("вре́менная") lub "temporalna" ("временна́я"); "самой красивой" będzie tłumaczone jak "samej pięknej" ("само́й красивой") lub "najbardziej pięknej" ("са́мой красивой").
Transkrypcja:
Sposób konwersji pisma. Polega na przybliżonym, możliwie wiernym zastąpieniu dźwięków mowy oznaczanych za pomocą jednego alfabetu znakami innego alfabetu[3].
| Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski[3] | ||||
|---|---|---|---|---|
| Litera rosyjska | Uwagi | Transkrypcja na alfabet polski | Przykłady | |
| zapis wyrazu w alfabecie rosyjskim | transkrypcja na alfabet polski | |||
| а | a | мама, Анна | mama, Anna | |
| б | b | бас, дуб | bas, dub | |
| в | w | вино, Вера, вы | wino, Wiera, wy | |
| г | ||||
| g | гитара, сдвиг | gitara, sdwig | ||
| w niektórych wyrazach rosyjskich wymawia się jak "w" | g | ничего [ничево], его [ево] | niczego, jego | |
| д | d | дар, под | dar, pod | |
| е | ||||
| na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь | je | ель, Елена, затишье | jel, Jelena, zatiszje | |
| po ж, ш, ч, щ, ц i po innych spółgłoskach w nazwiskach obcego pochodzenia | e | шершень, цель | szerszeń, cel | |
| po wszystkich innych spółgłoskach | ie | белый, сено, весна | biełyj, sieno, wiesna | |
| ё | ||||
| na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь | jo | ёлка, ёрш, ёж | jołka, jorsz, joż | |
| po л, ж, ш, ч, щ | o | полёт, жёлтый, шёлк | polot, żołtyj, szołk | |
| po wszystkich innych spółgłoskach | io | орёл, Семён | orioł, Siemion | |
| ж | ż | жарко, пляж | żarko, plaż | |
| з | z | зуб, Зинаида | zub, Zinaida | |
| и | ||||
| na początku wyrazu, po spółgłoskach (z wyjątkiem ж, ш, ц) | i | лиса, чиж | lisa, cziż | |
| po ь | ji | воробьи, соловьи | worobji, sołowji | |
| po ж, ш, ц | y | шина, цитата | szyna, cytata | |
| й | j | рай, тайга | raj, tajga | |
| к | k | курица, Курск | kurica, Kursk | |
| л | ||||
| przed е, ё, я, ю, и, ь | l | клякса, ключ | klaksa, klucz | |
| przed spółgłoskami, przed samogłoskami а, о, у, ы oraz na końcu wyrazu | ł | ладья, плов, залп | ładja, płow, załp | |
| м | m | мимо, мама | mimo, mama | |
| н | n | нитка, нарзан | nitka, narzan | |
| о | zarówno akcentowane "o", które wymawia się jak "o", tak i nieakcentowane, wymawiane jak "a" | o | молоко [малако], она [ана] | mołoko, ona |
| п | p | папа, пёс | papa, pios | |
| р | r | рак, лира | rak, lira | |
| с | s | сосуд, лес | sosud, les | |
| т | t | топот, тесто | topot, tiesto | |
| у | u | урна, куда | urna, kuda | |
| ф | f | филин, фанфары | filin, fanfary | |
| х | ch | худой, хитрый | chudoj, chitryj | |
| ц | c | цифра, цыган | cyfra, cygan | |
| ч | cz | час, речь | czas, riecz | |
| ш | sz | тушёнка, наотмашь, парашют | tuszonka, naotmasz, parasziut | |
| щ | szcz | роща, помощь | roszcza, pomoszcz | |
| ъ | jest pomijany podczas transkrypcji | подъём, объём | podjom, objom | |
| ы | y | быт, сытый | byt, sytyj | |
| ь | ||||
| oddaje się przez znak zmiękczenia ´ (nie apostrof ' ) | ´ | быть, тетрадь, тень | byt´, tietrad´, tień | |
| pomijany, gdy występuje po л, ж, ш, ч, щ oraz przed samogłoską | боль, мышь, ладья | bol, mysz, ładja | ||
| э | e | эталон, эхо | etałon, echo | |
| ю | ||||
| na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь | ju | юг, пью, адъютант | jug, pju, adjutant | |
| po л | u | любовь, лютня | lubow´, lutnia | |
| po innych spółgłoskach | iu | сюда, тюльпан | siuda, tiulpan | |
| я | ||||
| na początku wyrazu oraz po samogłoskach i po ь, ъ | ja | январь, рьяный | janwar´, rjanyj | |
| po л | a | пуля, слякоть | pula, slakot´ | |
| po innych spółgłoskach | ia | пряжа, пять | priaża, piat´ | |
Pewne cechy rosyjskiej wymowy nie są uwzględnione w transkrypcji.
| litery | morfonemy | fonemy | Pod akcentem | w nagłosie słowa bez akcentu | W pierwszej sylabie przed akcentem | W pozostałych nieakcentowanych sylabach | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| po twardej spółgłosce | po miękkiej spółgłosce | po podwójnych twardych spółgłoskach i /ц/ | po /ж/, /ш/ | po miękkich spółgłoskach | po twardych spółgłoskach | po miękkich spółgłoskach | ||||
| и, ы | |i| | /i/, /ɨ/ | [ɨ] | [i] | [ɪ], [ɨ̞] | [ɨ̞] | [ɨ̞] | [ɪ] ([ие]) | [ɨ̞] | [ɪ] ([ь]) |
| е, э | |e| | /e/, /i/, /ɨ/, /a/ | [ɛ] | [e] | [ɨ̞] | [ɨ̞] ~ [ɘ] | [ɨ̞] | [ɪ] ([ие]) | [ə] | [ɪ] ([ь]) |
| а, я | |a| | /a/, /i/ | [a] | [æ] | [ɐ] | [ɐ] | [ɐ] | [ɪ] ([ие]) | [ə] | [ɪ], [ə] |
| о, ё | |o| | /a/, /i/, /ɨ/ | [o] | [ɵ] | [ɐ] | [ɐ] | [ɨ̞] | [ɪ] ([ие]) | [ə] | [ɪ] ([ь]) |
| у, ю | |u| | /u/ | [u] | [ʉ] | [u] | [ʊ] | [ʊ] | [ʉ̞] | [ʊ] | [ʉ̞] |
[ᵻ] można też zapisywać [ɨ̞]
[ᵿ] można też zapisywać [ʉ̞]
Język urzędowy
Język używany
Rosyjski jest językiem słowiańskim należącym do rodziny indoeuropejskich.
Jeśli wziąć pod uwagę język mówiony, najbliższymi językami pokrewnymi są białoruski i ukraiński, również należące do grupy języków wschodniosłowiańskich.
Na podstawowe słownictwo, zasady słowotwórstwa oraz – do pewnego stopnia – odmiany i styl literacki rosyjskiego miał wpływ język cerkiewnosłowiański. Ten ostatni stanowił rozwinięcie i częściowo pokrywał się z językiem staro-cerkiewno-słowiańskim używanym w rosyjskiej cerkwi ortodoksyjnej. Wiele słów współczesnego rosyjskiego jest bliższych w formie współczesnemu bułgarskiemu niż ukraińskiemu czy białoruskiemu. Jednak w niektórych dialektach zachowały się formy wschodniosłowiańskie. W pewnych przypadkach stosowane są obydwie formy – wschodniosłowiańska i cerkiewnosłowiańska – z niewielkimi różnicami znaczeniowymi. Przykład: глава, głowa – szef; голова, głowa – część ciała. Również końcówki imiesłowów przymiotnikowych czasu teraźniejszego typu -ущий (-uszczij – polskie -ący) jest śladem wpływów cerkiewnosłowiańskich. Gwarowa końcówka -учий (-uczij) jest wynikiem zwykłego dla języków wschodniosłowiańskich rozwoju grupy tj.
W języku rosyjskim nazwy sportów zaczerpnięte są z angielskiego, np. баскетбол (baskietboł) – piłka koszykowa. Piłka po rosyjsku to z kolei мяч (miacz) (porównaj czeskie míč). Nazwy miesięcy pochodzą wprost z łaciny, np. январь (janwar´) – styczeń.
Język rosyjski powstał z języka prasłowiańskiego. Poniżej przedstawiono historię języka rosyjskiego w porównaniu z historią języka polskiego (zastosowano transkrypcję):
Język rosyjski należy do grupy wschodniej, z czym wiążą się już pewne różnice:
Ponadto:
Zachował się akcent ruchomy.
Historię rosyjskiego języka literackiego dzieli się umownie na trzy okresy:
Język rosyjski, podobnie jak większość języków europejskich, ulegał silnym wpływom innych języków. Były to kolejno: staronordyjski, staro-cerkiewno-słowiański, greka, tatarski, polski, niemiecki, francuski i ostatnio angielski.
Polski wpływ na język rosyjski został wywarty w okresie od XV do XVII wieku, kiedy język polski był jednym z głównych źródeł wyrazów europejskich i kiedy był popularny wśród inteligencji rosyjskiej. (Poprzez język rosyjski polskie wyrazy weszły również i do języka bułgarskiego). Przykładem jest wyraz Венгрия, od polskiego Węgry. W okresie tym są również widoczne wpływy ruskie na polszczyznę. Stosunkowo silny wpływ na język polski wywarł język rosyjski w okresie od XVIII do XX wieku. W czasach PRL z języka rosyjskiego została zaczerpnięta np. terminologia z zakresu kosmonautyki.
Różne narzędzia
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
