Jan Jurkowski

Jan Jurkowski poeta, lekarz medycyny, uważany za jednego z najciekawszych poetów przełomu renesansu i baroku.

[edytuj] Życiorys

Urodzony około 1580 roku w Pilźnie^[1]. Syn mieszczanina, Marcina Jurkowica. Prawdopodobnie w roku 1596 zapisał się na Akademię Krakowską jako Joannes Martini Georgides Pilsnesis^[2]. W 1598 roku uzyskał stopień bakałarza ^[3]. Prawdopodobnie 26 września 1621 roku uzyskał na Uniwersytecie w Padwie stopień doktora medycyny^[4]. Po powrocie do kraju przebywał w Bieczu, a następnie osiadł w Krakowie ok. 1627 roku. Ożenił się z Katarzyną, córką Jana i Zuzany Suchockich, która wniosła w posagu m.in. skład solny w Wieliczce (akt prawny przekazania z datą 30 marca 1633 roku). 23 czerwca 1639 spisał testament, w którym swój niewielki majątek osobisty i spory księgozbiór zapisał jedynemu synowi Tomaszowi. Zmarł prawdopodobnie w drugiej połowie 1639 roku.

[edytuj] Twórczość

Twórczość Jana Jurkowskiego badacze dzielą na: utwory o charakterze polityczym (Lech wzbudzony; Chorągiew Wandalinowa); utwory okolicznościowo-panegiryczne (Pieśni muz sarmackich; Hymenaeusz JMci Pana Jana Baptysty Cekiego; Hymenaeusz Nayiaśnieyszego Monarchy Dymitra Iwanowica; Lutnia na wesele; Muzy na wesele); moralitet (Tragedya o polskim Scilurusie); satyra społeczno-obyczajowa (Poselstwo z Dzikich Pól)^[5]. Dedykował utwory następującym osobom: Bernard Maciejowski, Jędrzej Opaliński, Jan Tęczyński, Jerzy Mniszech, Aleksander Morski, Piotr Łaszcz, Jan Baptysta Ceki, Antoni Frąckowic i Grzegorz Trybel.

Badacze podkreślają społeczne zaangażowanie litratury Jana Jurkowskiego, piętnował bowiem upadek obyczajów w kulturze dworskiej oraz nieodpowiednie zachowanie niektórych członków szlachty. Wysuwał własne koncepcje funckjonowania państwa oraz podawał remedium na nobilitację stanu szlacheckiego, co uwidacznia się w utworach o charakterze satyrycznym oraz politycznym. W warstwie językowej nawiązywał do stylu biblijnego (np. motyw wybierania przez Dawida pięciu gładkich kamieni) oraz sowizdrzalskiego, konstruował wyszukane alegorie (lutnia i jej części jako alegoria idealnej statyfikacji społecznej), korzystał z języka złodziejskiego, tworzył neologizmy (szczególnie przymiotniki złożone, np. krwawopojne pole)^[6]. Niektórzy badacze uważają utwory Jana Jurkowskiego za zapowiedź barokowej poetyki oraz barokowego indywidualizmu)^[7]. Czesław Hernas scharakteryzował Jana Jurkowskiego jako poetę o "kapryśnej, nieokiełznanej wyobrazni, trudny - nie tylko dla nas - ale chyba i dla czytelników współczesnych mu, prowadzący swą myśl nieoczekiwanymi labiryntami asocjacji"^[8].

Poniżej podano utwory w kolejności chronologicznej. Niektórzy badacze odnajdują osobę Jana Jurkowskiego w utworach podpiswanych pseudonimami Jan z Wychylówki oraz Januarius Sovizralius, brak niestety dostatecznych dowodów na potwierdzenie tej tezy^[9].

1. Pieśni muz sarmackich przy szczęśliwym objęciu kardynalstwa w stolicy apostolskiej oświeconego y wielebnego oyca y pana Bernarda Macieiowskiego {Kraków 1604)
2. Hymenaeusz JMci Pana Jana Baptysty Cekiego ... y szlachetney panny Any Frąckowicówny (Kraków 1604)
3. Tragedya o polskim Scilurusie y o trzech synach koronnych Oyczyzny polskiey Żołnierzu Roskosniku y Philosophie, których imie Herkules, Parys Dyogenes (Kraków 1604) wraz z dwoma intermediami: Matys z Ktosiem oraz Orczykowski, Żona, Student.
4. Muzy na wesele Imci pana Alexandra Morskiego z Morska... y cnót wielkich Panny J Panny Katarzyny Tryblówny (Kraków 1604).
5. Hymenaeus Naiasniejsze(go) Monarchy Dymitra Jwanowica (...) Y (...) Marynie Carowey Moskiewskiey(...) (Kraków 1605).
6. Lutnia na wesele Naiaśnieyszego y Niezwycieżonego Monarchy Zygmunta III (Kraków 1605).
7. Poselstwo z Dzikich Pól od Sowizrzała od małocnotliwey drużyny (Kraków 1606), pod pseudonimem Prawdzic Niedrwiel^[10].
8. Lech wzbudzony y lament iego żałosny (Kraków 1606).
9. Chorągiew Wandalinowa (Kraków 1607).

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

1. Stanisław Cynarski, Jan Jurkowski [w:] Polski słownik biograficzny, Wrocław 1964-65, tom XI.
2. Czesław Hernas, Literatura baroku, Warszawa 1987, s. 59-63.
3. Maria Karpluk, Język Jana Jurkowskiego: około 1580-1639, Wrocław 1967.
4. Anna Niewolak-Krzywda, Moralista, wizjoner czy towarzysz "frantowskiego cechu"? - Jan Jurkowski [w:]Pisarze staropolscy. Sylwetki, pod. red. Stanisława Grzeszczuka, Warszawa 1997, tom 2.
5. Stanisław Pigoń, Wstęp [w:] Tragedia o polskim Scylurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej, Kraków 1949.
6. Stanisław Pigoń, Kilka rysów osobowości Jana Jurkowskiego [w] Z ogniw życia i literatury. Rozprawy, Wrocław 1961, s. 7-23.
7. Bogusław Pfeiffer, Alegoria między pochwałą a naganą: twórczość Jana Jurkowskiego (1580-1635), Wrocław 1995.

[edytuj] Linki zewnętrzne

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Jana Jurkowskiego

• Hymenaeus Naiasniejsze(go) Monarchy Dymitra Jwanowica (...) Y (...) Marynie Carowey Moskiewskiey(...)
• Lech wzbudzony y lament iego żałosny
• Lutnia na wesele Naiaśnieyszego y Niezwycieżonego Monarchy Zygmunta III
• Poselstwo z dzikich pol od Sowizrzala do małocnotliwey druzyny
• Tragedia o polskim Scylurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej