| Juraj Jánošík | |
 Janko Alexy: Jánošík, witraż z 1957 r., Park Kultury i Wypoczynku (Park kultúry a oddychu) w Bratysławie. | |
| Data i miejsce urodzenia | 25 stycznia 1688[1][2] Tierchowa |
| Data i miejsce śmierci | 17 marca 1713 Liptowski Mikułasz |
| Przyczyna śmierci | stracony przez powieszenie na haku |
| Narodowość | Słowak |
| Tytuł | harnaś |
| Wyznanie | katolik |
| Rodzice | Martin Jánošík[2] Anna Cesneková[1] (Cziszniková, Čišniková) |
| Krewni i powinowaci | Ján, Martin, Adam (bracia) Barbora (siostra)[1] |
 Multimedia w Wikimedia Commons | |
 Juraj Jánošík w Wikicytatach | |
| Strona internetowa | |
Juraj Jánošík, pol. Jerzy Janosik, węg. Jánosik György (ur. 25 stycznia[1] lub 25 lutego[2] 1688, zm. 17 lub 18 marca 1713[5]) – karpacki zbójnik, słowacki bohater narodowy, bohater polskich podań[6][7][8].
Spis treści |
Juraj Jánošík był Słowakiem i pochodził ze wsi Tierchowa (Terchová)[9], opodal Żyliny. Znana jest jego prawdopodobna data urodzin: 25 stycznia 1688, gdyż zachowała się metryka jego chrztu z 16 maja 1688[2]. Jego rodzicami byli Martin Jánošík i Anna Cesneková (Cziszniková, Čišniková, Cisniková). Miał braci: Jana, Martina i Adama oraz młodszą siostrę Barborę.
Najprawdopodobniej brał udział w powstaniu antyhabsburskim Franciszka Rakoczego, które wybuchło w 1703 na ziemiach węgierskich. W 1708 wrócił do rodzinnej wsi, aby zająć się gospodarstwem, ale wkrótce potem wstąpił do armii austriackiej. Podczas służby został przydzielony do oddziału stacjonującego w zamku, w Bytčy, gdzie więziono groźnych przestępców. Tam poznał niejakiego Tomáša Uhorčíka, który był harnasiem zbójników karpackich. Jánošík pomógł mu uciec z więzienia, a sam zdezerterował lub został wykupiony[2] z wojska i przystał do jego zbójeckiej bandy. Od tego momentu rozpoczęła się zbójecka działalność Jánošíka, która trwała do wiosny 1713.
W 1711 Tomáš Uhorčík przyjął imię Martin Mravec i odszedł z bandy, a nowym harnasiem został Jánošík. Jánošík ze swoją grupą działał na pograniczu węgiersko-polskim, a ofiarami jego napadów byli głównie kupcy, ale także plebani, posłańcy pocztowi i inne przypadkowe, zamożniejsze osoby. Wbrew legendzie grabił głównie z myślą o sobie i swoich ludziach, obdarowując okazjonalnie np. dziewczęta z okolicznych wsi różnymi zrabowanymi drobiazgami. Wspierali go niektórzy lokalni notable, z którymi dzielił się łupami, za co oni wyciągali go z tarapatów, np. po pierwszym pojmaniu Jánošíka i osadzeniu go w lochu, wiceżupan komitatu liptowskiego zapewnił mu alibi doprowadzając w ten sposób do jego uwolnienia.
Wiosną 1713 Jánošík został pojmany w domu Uhorčíka i osadzony w średniowiecznym zamku w Liptowskim Mikułaszu (Liptovský Mikuláš), gdzie 16 i 17 marca 1713 odbył się jego proces. Jego przebieg jest znany dzięki zachowanym protokołom[10][11][12]. Sąd w składzie: przewodniczący Władysław Okolicsany, oskarżyciel Aleksander Čemnický oraz obrońca Baltazar Palugay[13], który wygłosił dwie mowy obronne za uniewinnieniem skazańca. Juraj na większość pytań odpowiadał niejasno próbując zmylić sąd[14]. Przyznał się do jedynie 11 napadów[15]. Ostatecznie sąd skazał Jánošíka na karę śmierci przez powieszenie na haku za lewy bok[16]. Osią oskarżenia było zabójstwo plebana z Demanicy, do którego Jánošík się nie przyznał, wskazując jako sprawcę swojego kompana. Wyrok wykonano jeszcze przed wieczorem na miejscowym miejscu kaźni Šibeničky. Niektóre źródła twierdzą, że miało to miejsce dopiero następnego dnia – 18 marca.
Także o Uhorčíku krążą legendy. Niektóre z nich przypisują mu zdradę Jánošíka. Według innych podań został on zdradzony przez kochankę[17][18][19].
Zarówno polskie jak i słowackie filmy mają na ogół mało wspólnego z postacią historyczną.
Stylizowana postać Jánošíka widnieje w herbie miejscowości Tierchowej, a nad gminą wznosi się jego posąg. Istnieje tam także Muzeum Juraja Jánošíka oraz corocznie odbywa się festiwal muzyki folklorystycznej Dni Janosika (Jánošíkove dni).
Nazwisko Jánošíka przewija się w ludowych pieśniach słowackich[20][21] i podhalańskich, które dotyczą najczęściej jego śmierci[22]. Przedstawiano go również na obrazach na szkle oraz rzeźbach (np. na czerpakach past). Wiele legend związano z różnymi miejscami, którym nadano nieraz nazwy upamiętniające Jánošíka, chociaż nigdy tam nie był, np. Jánošíkov stôl, Jánošíkova skala, Janosikowy Skok[20][23].
Na Podhalu panowało do niedawna dość powszechne przekonanie, że Janosik był Polakiem i zbójował w Polsce poprzez obrabowywanie bogatych ludzi i obdarowywanie biednych[24][20][25]. W odróżnieniu od Słowacji[20][15], był on tam zawsze przedstawiany w sposób pozytywny[15][26]. Świadczyły o tym głównie podhalańskie legendy mówiące, że jakoby Janosik zbójował na Podhalu[26]. Jednym z popularyzatorów tatrzańskich legend o Janosiku był Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Napisał on między innymi epopeję tatrzańską Legenda Tatr, składającą się z dwóch części: Maryna z Hrubego i Janosik Nędza Litmanowski. Największą popularnością zasłynął jednak utworzony w latach 70. serial telewizyjny Jerzego Passendorfera Janosik oraz jego wersja pełnometrażowa[27]. Akcja filmu dzieje się w początkach XIX wieku w Polsce i bardzo luźno odnosi się do rzeczywistej historii. Mimo to oba obrazy zdobyły dużą popularność i bardzo przyczyniły się do rozpowszechnienia w Polsce postaci Janosika. Próbą ukazania prawdy historycznej, wzbogaconej o motywy baśniowe i z wartką akcją był film Agnieszki Holland i Kasi Adamik Janosik. Prawdziwa historia z 2009[28]. Baśń Janosik napisała także Zofia Urbanowska wzorując się na legendach Andrzeja Stopki o Janosiku. Mimo że nie wspomina ona o powiązaniach Janosika z Polską, utwór ten niedawno wznowiono w zbiorze baśni i legend polskich[29].
Mimo że w Polsce Janosik jest również tradycją, w gwarze podhalańskiej i w polskiej prasie codziennej mianem Janosika często określa się zwykłych łobuzów, chuliganów, złodziei i bandytów[20]. Dzień dobrego łotra, obchodzony 26 marca, jest nazywany również dniem Janosika[30]. Jego imieniem nosi w Polsce pociąg przyspieszony relacji: Kraków Główny-Zakopane-Kraków Główny.
Legenda o Janosiku zawiera częste motywy podań ludowych:
U słowackiego poety Janka Kráľa figuruje nazwisko Janošjak, a w wyroku sądowym – Jánošák.
![str. 39 protokołu procesu Jánošíka z 1713[3]](/wiki/Plik:Janosik7.jpg)
![Janosik z frajerką[4],drzeworyt Władysława Skoczylasa](/wiki/Plik:Skoczylas-Janosik_z_frajerk%C4%85.jpg)
