Lapończycy (czasami też Saamowie[1], Łoparowie[1], Loparowie[1]; lap. Saami[1], Sámi[potrzebne źródło]) – lud zamieszkujący głównie Laponię – krainę historyczno-geograficzną w Europie Północnej obejmującą północne krańce Norwegii, Finlandii, Rosji (Płw. Kolski) oraz Szwecji[2]. Lapończycy są potomkami pierwotnych mieszkańców Skandynawii[1].
W budowie ciała wykazują cechy mongoloidalne. Odznaczają się niskim wzrostem, krępą budową ciała, krótkogłowością, szeroką twarzą o wystających kościach policzkowych. Skóra ma zabarwienie żółtawe, oczy i włosy ciemne, często zadarty nos. Ten typ budowy (traktowany przez niektórych badaczy jako rasa) nazywany jest typem laponoidalnym[2].
Tylko jedna trzecia Lapończyków posługuje się językami lapońskimi (z grupy języków ugrofińskich), pozostali mówią językami urzędowymi krajów, w których mieszkają.
Spis treści |
Choć pochodzenie nazwy Lapończycy (szw. lappar, ros. лопь) jest nieznane, przez wieki została ona skojarzona ze szwedzkim słowem "lapp", oznaczającym łatę i uznana za pejoratywną, sugerującą, że Lapończycy noszą stare połatane ubrania[3] lub że są ludem "przyszytym" do prawowitych mieszkańców Skandynawii. Z tego powodu od lat 20. XX wieku w Rosji oraz w ostatnich dziesięcioleciach w krajach nordyckich[4] zaczęto upowszechniać nazwy oparte na lapońskiej nazwie Sámi.
Pochodzenie samego słowa Sámi jest nieznane. Istnieje teoria łącząca Sámi, Häme (region w Finlandii) oraz Suomi (fińskie określenie Finlandii) w grupę wywodzącą się od tego samego zapożyczenia z języków bałtyckich - *žēmē, oznaczające ziemię[5].
Lapończycy są potomkami przedindoeuropejskiego ludu zwanego Lappami, który zamieszkiwał tereny Fennoskandii od czasów ostatniego zlodowacenia (10 tys. lat temu)[6]. Ten koczowniczy lud trudnił się głównie myślistwem. Do XIV w. zamieszkiwali oni znaczny obszar Skandynawii[1] (również obszar współczesnej Finlandii), później zostali zepchnięci na północ przez ludy skandynawskie i ugrofińskie[1]. Genetycznie Lapończyków są dość odlegli od innych ludów żyjących w Skandynawii, wykazując stosunkowo najbliższe (acz niewielkie) spokrewnienie z Finami – przypuszczalnie w efekcie setek lat mieszania się populacji. Zajmują oni najmniej korzystne obszary tundry polarnej. Lapończycy zostali schrystianizowani bardzo późno, bo dopiero w okresie od XVII do XIX wieku, przy czym Lapończycy skandynawscy przyjęli luteranizm, a Lapończycy kolscy – prawosławie[2].
Trudno jest określić ilu Lapończyków żyje w dzisiejszych czasach. Jedynie Rosja i Finlandia prowadzi statystyki nad tym zagadnieniem. Prawdopodobna ich liczba wynosi około 60 tys. (1600 w Rosji, 7000 w Finlandii, 17000 w Szwecji i 40000 w Norwegii).
Silne procesy asymilacyjne wymusiły na większości Lapończyków przejęcie osiadłego trybu życia[2], choć przez długi okres granice poszczególnych krajów nie miały dla koczowniczych Lapończyków większego znaczenia. Lud ten nadal trudni się tradycyjnymi zajęciami: myślistwem (Lapończycy leśni), rybołówstwem (Lapończycy nadbrzeżni, głównie nad Oceanem Arktycznym) czy hodowlą reniferów (Lapończycy górscy)[2].
Wśród Lapończyków ciągle żywy jest folklor, m.in. oryginalny kolorowy strój ludowy, rytmiczna forma śpiewu – tzw. joikowanie oraz zdobnictwo w rogu, kości i drewnie[2]. Ciągle obecne są elementy szamańskich praktyk i animistycznych wierzeń.
