Na mapach:
| Londyn | |
 Widoki Londynu | |
| Państwo |  Wielka Brytania |
| Kraj |  Anglia |
| Region | Wielki Londyn |
| Burmistrz | Boris Johnson |
| Powierzchnia | 1572 km² |
| Położenie | 51°30′N 00°07′W |
| Wysokość | 24 m n.p.m. |
| Ludność (VII 2010) • liczba ludności • gęstość • aglomeracja | 7 700 000 4 702,5 os./km² 15 000 000 |
| Nr kierunkowy | Centrum: 44 207 Przedmieścia: 44 208 Przedmieścia: 44 203 |
| Podział miasta | 32 gminy (borough) oraz autonomiczne City |
| Miasta partnerskie |  Berlin (Niemcy)
|
Położenie na mapie Anglii   Londyn | |
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons | |
 Londyn w Wikicytatach | |
 Hasło Londyn w Wikisłowniku | |
| Strona internetowa miasta | |
Londyn (ang. London) – miasto w południowo-wschodniej części Wielkiej Brytanii, stolica tego państwa, a także stolica Anglii.
Położony nad Tamizą, jest trzecim największym miastem Europy (po Moskwie i Stambule, przed Paryżem), jest także największym miastem Unii Europejskiej i jednym z większych miast świata zarówno w skali samego miasta jak i aglomeracji. Liczba mieszkańców Londynu (w granicach tzw. Wielkiego Londynu) wynosi ok. 7,6 mln (2007) na obszarze 1 607 km²; cała zaś aglomeracja londyńska, łącznie ze wszystkimi przyległymi miastami liczy ok. 20 mln mieszkańców (obszar tzw. megalopolis). Około 20% mieszkańców pochodzi z Azji, Afryki i Karaibów.
Współczesny Londyn jest największym centrum finansowym świata (od 2006 przed Nowym Jorkiem). Tutaj dokonuje się 30% światowego obrotu walutami i 40% światowego obrotu Euroobligacjami. W Londynie usytuowanych jest kilkaset banków, największa giełda w Europie (trzecia na świecie), liczne towarzystwa ubezpieczeniowe i inwestycyjne. Londyn jest także ogromnym ośrodkiem medialnym.
Jest to także jedno z najbardziej zanieczyszczonych miast Unii Europejskiej[1].
Miasto, pełne zabytków i muzeów, przyciąga rocznie ok. 30 mln turystów.
Spis treści |
Pod pojęciem Londynu kryć się może kilka definicji. Londyn to region administracyjny zwany również Wielkim Londynem (ang. Greater London) zarządzany przez autonomiczne władze zwane Greater London Authority (GLA). Aglomeracja Londyńska obejmuje obszar zbliżony do Wielkiego Londynu i o trochę większej populacji. Rdzeniem Londynu jest mała, historyczna dzielnica City of London zwana też The City lub "milą kwadratową" (ang. Square Mile). Dzielnica City of London posiada status city, jak również jest hrabstwem ceremonialnym. Obecny obszar Wielkiego Londynu obejmuje historyczne hrabstwa Middlesex oraz fragmenty hrabstw Kent, Surrey, Essex i Hertfordshire.
Obszar metropolitarny Londynu (ang. the metropolis) najbardziej dynamiczny wzrost osiągnął w epoce wiktoriańskiej oraz latach międzywojennych. Rozwój został zatrzymany w latach 40. XX wieku, z powodu II wojny światowej oraz uchwalenia pasów zieleni wokół miast. Obszar działania Policji Metropolitarnej (ang. The Metropolitan Police District), obszar działania władz lokalnych Wielkiego Londynu oraz obszar Transportu londyńskiego (ang. London Transport Area) zmieniały się często, ale zazwyczaj odpowiadały granicom Wielkiego Londynu.
Administracyjnie Wielki Londyn (Greater London) jest podzielony na 32 gminy (London boroughs) oraz autonomiczne City, z czego 12 oraz City of London tworzą Londyn Wewnętrzny (Inner London), a pozostałe – Londyn Zewnętrzny (Outer London). Najważniejsze (również ze względów historycznych) dzielnice to City of London i City of Westminster położone na północnym brzegu Tamizy, oraz Southwark i Lambeth na południowym brzegu.
40% Wielkiego Londynu jest pokryte Londyńskim Obszarem Pocztowym (ang. London postal area). Kod Londyńskiego Obszaru Telefonicznego (ang. London telephone area code) obejmuje obszar zbliżony do Wielkiego Londynu, aczkolwiek nie obejmuje niektórych dzielnic zewnętrznych, a obejmuje gminy znajdujące się poza granicami Wielkiego Londynu.
Pierwszymi śladami działalności osadniczej na terenie Londynu są odkryte pozostałości po rzymskim obozie warownym datowanym na lata 70-80 n.e na wzgórzach Cornhill i Ludgate Hill. Rzymianie oznaczyli centrum Londinium kamieniem Londyńskim, który jest do tej pory widoczny na Cannon Street. Niemniej prawdopodobne jest że osady miejscowej ludności istniały tu jeszcze przed przybyciem Rzymian na Wyspy Brytyjskie. Londyn głównie dzięki rozwojowi handlu z krajami kontynentu europejskiego (rzymska nazwa Londinium) stał się jednym z najbogatszych miast Imperium.
W roku 313 założono tu biskupstwo, a na początku VII wieku stolicę królestwa Essexu. W XI wieku Londyn zaczął pełnić funkcję faktycznej stolicy kraju.
Przez kilka wieków niewielki, liczący 133 ha, obszar rzymskiego Londinium odpowiadał w zasadzie średniowiecznemu Londynowi. Dopiero w XII wieku rozpoczął się dynamiczny rozwój wykraczający poza mury miejskie, głównie wzdłuż dróg komunikacyjnych w kierunku zachodnim.
Stolica Anglii została przeniesiona do Londynu z Winchesteru w XII i XIII w. po zbudowaniu Pałacu Westminsterskiego i uczynieniu tegoż pałacu siedzibą Dworu królewskiego, a tym samym polityczną stolicą całego narodu angielskiego.
W roku 1666 wielki pożar strawił większą część miasta. W ciągu kilku dni spłonęło ponad 13 tys. domów i niemal 90 kościołów. Wydarzenie to pogłębiło szkody zapoczątkowane w poprzednim roku przez epidemię dżumy, w wyniku której śmierć poniosło aż 100 tys. mieszkańców.
W okresie odbudowy miasta starano się kontrolować rozwój stolicy, m.in. poprzez wprowadzenie przepisów budowlanych, zaniechanie budowy drewnianej itp. Niektórym pożar przyniósł jednak korzyści, zwłaszcza sir Christopherowi Wrenowi, któremu zlecono zadanie odbudowania spalonej stolicy. Dzięki temu powstały takie arcydzieła, jak Royal Naval Hospital w Greenwich i katedra św. Pawła.
W latach 60. XVIII wieku zburzono średniowieczne mury obronne, co spowodowało rozrost miasta.
W XVIII wieku Londyn stał się największym miastem Europy, prześcigając dotychczasowego lidera - Paryż. Już około 1700 roku Londyn liczył niemal 700.000 mieszkańców. W pierwszej dekadzie wieku XIX liczba Londyńczyków przekroczyła milion. Wszystkie dane dotyczące liczby londyńczyków w początku XVIII stulecia są jedynie danymi szacunkowymi, gdyż pierwszy spis mieszkańców przeprowadzono dopiero w 1801 roku. Wiadomo jednak, że w 1732 roku Londyn liczył sobie 5099 dużych ulic, uliczek i placów, domów było wszystkich razem 95.968. Londyn XVIII-wieczny był miastem kontrastów, złożonym właściwie z trzech połączonych miast; Londynu właściwego na północnym wschodzie (wokół kupieckiej dzielnicy City z własnym do dziś istniejącym samorządem), Westminsteru na północnym zachodzie (z siedzibą parlamentu) i położonego na południowym brzegu Tamizy Southwark; nie było więc i nie ma czegoś takiego jak centrum Londynu. W czasach Defoe i Burke’a Londyn, Westminster i Southwark miały własnych, osobnych reprezentantów w parlamencie, lecz nawet razem ich wpływ na postanowienia tego ciała był niewielki; w skali kraju przeważały wiejskie okręgi wyborcze. Londyn czasów oświecenia stanowił miejsce pielgrzymek wszystkich liberałów europejskich.
Dalszemu rozwojowi przestrzennemu miasta towarzyszyła wzrastająca liczba populacji, szczególnie dynamicznie w okresie rewolucji przemysłowej w XIX wieku. W stuleciu tym zanotowano siedmiokrotny wzrost liczby ludności.
W roku 1851 Londyn gościł Wystawę Przemysłu Wszystkich Narodów, będącą de facto protoplastą dzisiejszego Expo. Kilka lat później w mieście nastąpiło otwarcie pierwszej na świecie linii kolei podziemnej, w ceremonii otwarcia uczestniczyła sama królowa Wiktoria.
W roku 1908 w Londynie odbyły się Letnie Igrzyska Olimpijskie, jedne z pierwszych nowożytnych igrzysk na świecie.
W okresie II wojny światowej miasto było bombardowane przez rakiety i samoloty niemieckie, co spowodowało zniszczenie dzielnicy portowej i częściowo City.
Po zakończeniu wojny rozpoczęto realizację planu przestrzennego rozwoju stolicy, obejmującego m.in. wyeliminowanie slumsów, konsolidację pasa zieleni otaczającego miasto (London's Green Belt) oraz budowę, w promieniu kilkudziesięciu kilometrów od jego centrum, kilku miast-ogrodów (w tym Basildon, Harlow, Hemel, Hempstead i Crawley). Podjęto także wysiłki zmierzającego do likwidacji londyńskiego "smogu" (ponoć problem ten istniał już w XIV wieku, zaś kulminację osiągnął w 1952, podczas „wielkiego smogu londyńskiego”) oraz oczyszczenia wód Tamizy.
Wielki Londyn pokrywa obszar 1 579 km² (609 mil kwadratowych), będąc tym samym jednym z największych miast świata. Główną cechą topografii londyńskiej jest rzeka Tamiza, która przecina miasto od południowego zachodu do wschodu. Dolina Tamizy to tereny wylewowe otoczone delikatnie pofałdowanymi wzgórzami (np. Parliament Hill, Addington Hills, i Primrose Hill). Wzgórza te nie stanowiły znaczącej przeszkody dla rozwoju Londynu, od jego początków, jako portu rzecznego, na północnym brzegu Tamizy, stąd też obszar Londynu rozwijał się na bazie okręgu.
W przeszłości Tamiza była o wiele szerszą i płytszą rzeką z rozległymi terenami bagiennymi; w czasie przypływów brzegi Tamizy osiągały pięciokrotną szerokość obecnych brzegów. Brzegi Tamizy były intensywnie niwelowane i regulowane, stąd wiele londyńskich dopływów Tamizy zasila ją pod ziemią. Tamiza jest rzeką przypływową, a tym samym podatną na wylewanie z brzegów. Niebezpieczeństwo powodzi wzrastało wraz z powolnym, ale trwałym zwiększaniem się wysokości poziomu wody w czasie przypływów poprzez powolne zalewanie wysp brytyjskich, w wyniku topnienia lodowców. W roku 1974, po dziesięciu latach prac zakończono budowę Tamy Londyńskiej w Woolwich, której działalność zażegnała niebezpieczeństwo powodzi. Tama Londyńska została zaprojektowana, aby pracować do roku 2030, obecnie trwają prace projektowe mające na celu rozbudowę tamy, łącznie ze zmianą jej stylistyki.
W Londynie panuje klimat umiarkowany wybitnie morski pod wpływem ciepłego Prądu Zatokowego[2] z większymi opadami atmosferycznymi w skali roku, niż w pozostałej części Anglii. Z tego powodu Londyn jest jedną z najbardziej wilgotnych stolic Europy.
Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, ze średnimi temperaturami mierzonymi w Greenwich pomiędzy +13,6 °C do +22,8 °C (56,5 °F do 73,0 °F). Rekordowa temperatura +38,1 °C została zarejestrowana w innej części Londynu 10 sierpnia 2003. Najzimniejszym miesiącem jest styczeń, ze średnimi temperaturami pomiędzy +2,4 °C a +7,9 °C (35,6 °F do 46,2 °F). Średni roczny opad atmosferyczny wynosi 583,4 mm - najwyższe opady występują w październiku, najniższe w lutym. Opady śniegu są bardzo rzadkie - w wyniku ciepła wytwarzanego w obszarach zurbanizowanych, temperatura zimą w Londynie może być wyższa nawet o 5 °C od obszarów otaczających aglomerację.
| Średnia temperatura i opady dla Londynu | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Miesiąc | Sty | Lut | Mar | Kwi | Maj | Cze | Lip | Sie | Wrz | Paź | Lis | Gru | Roczna |
| Rekordowo wysokie temperatury [°C] | 15 | 16 | 22 | 27 | 30 | 34 | 37 | 38 | 30 | 26 | 19 | 15 | 38 |
| Średnie najwyższe temperatury [°C] | 8 | 8 | 11 | 13 | 18 | 20 | 23 | 23 | 20 | 15 | 11 | 9 | 15 |
| Średnie najniższe temperatury [°C] | 2 | 2 | 4 | 5 | 8 | 11 | 14 | 13 | 11 | 8 | 5 | 3 | 7 |
| Rekordowo niskie temperatury [°C] | -10 | -9 | -8 | -2 | -1 | 5 | 7 | 6 | 3 | -4 | -5 | -7 | -10 |
| Opady [mm] | 52 | 34 | 42 | 45 | 47 | 53 | 38 | 47 | 57 | 62 | 52 | 54 | 583 |
| Źródło: World Weather Information Service[3] 2009-02-04 | |||||||||||||
Londyn jest wielkim ośrodkiem kulturalnym o światowym znaczeniu, swe siedziby mają tu m.in.:
Londyn jest także kojarzony z ogromną liczbą historycznych parków, m.in. Hyde Park, St. James's Park, Kew Gardens, Green Park czy Regent's Park.
Londyn zaliczany jest do największych na świecie ośrodków obrotu dziełami sztuki i pozostaje jednym z największych centrów muzealnych Europy. Ponad 60 muzeów i stałych galerii przyciąga turystów z całego świata. Najbardziej znane z nich to:
Godne podkreślenia jest Muzeum Brytyjskie (ang. British Museum - największy kompleks muzealny na świecie) z dużymi zbiorami starożytnej egipskiej, greckiej, rzymskiej, prekolumbijskiej, indyjskiej i Dalekiego Wschodu (m.in. chińskiej, japońskiej) oraz numizmatyki.
National Gallery posiada kolekcję malarstwa europejskiego od XIII do końca XIX wieku, natomiast Tate Gallery może pochwalić się bogatymi zbiorami sztuki angielskiej począwszy od XVI aż do XX wieku oraz współczesnej sztuki światowej, z dobudowaną Clore Gallery, w której ulokowana jest spuścizna malarza J.M.W. Turnera.
Na drugim brzegu Tamizy znajduje się galeria sztuki Tate Modern, gdzie obok stałych zbiorów są prezentowane wystawy czasowe sztuki najnowszej m.in.
Wallace Collection czyli prywatna kolekcja ze zbiorami malarstwa europejskiego, rzeźby, broni i porcelany.
Muzeum Wiktorii i Alberta ma bogate zbiory rzeźby, ceramiki, mebli, wyrobów z metalu (kolekcja sreber), ubiorów oraz sztuki z Indii i Dalekiego Wschodu (m.in. chińskiej, japońskiej i koreańskiej), a także malarstwa angielskiego z lat 1700–1900.
Przy siedzibie masońskiej Zjednoczonej Wielkiej Loży Anglii działa bezpłatne muzeum masońskie i istnieje możliwości zwiedzenia części budynku z przewodnikiem.
Londyn jest jednym z największych ośrodków akademickich w Wielkiej Brytanii. Znajduje się tam siedziba Towarzystwa Królewskiego, Uniwersytetu Londyńskiego, Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie oraz wielu innych szkół wyższych. Państwowy Uniwersytet Londyński (ang. University of London) mogący pochwalić się długimi tradycjami kształcenia, jest obecnie jednym z największych uniwersytetów w Europie, z liczbą 100 000 studentów.
W Londynie zlokalizowanych jest około 50 college'ów, które zazwyczaj stoją na wysokim poziomie. Uznawanymi za najbardziej prestiżowe pozostają Imperial College London (trzeci uniwersytet w Europie wg rankingów, zaraz po Oxfordzie i Cambridge), University College London, King's College czy London School of Economics and Political Science. Część uczelni wykształca swych studentów w bardzo wąskich dziedzinach wiedzy, są to m.in. School of Oriental and African Studies czy Birkbeck College.
W Londynie działa również wiele szkół muzycznych, wyszczególnić tu należy przede wszystkim Royal College of Music, Royal Academy of Music, Trinity College of Music i Guildhall School of Music and Drama. Natomiast Central Saint Martins College of Art and Design, Chelsea School of Art i Camberwell School of Art wyspecjalizowane są w nauczaniu z dziedziny sztuki.
Rada Europejskiego Instytutu Technologii i Innowacji (EIT)[4] 16 grudnia 2009 wyznaczyła centra pierwszych trzech Węzłów Wiedzy i Innowacji. Uczelnie z Londynu będą brać udział w pracach Węzła Klimatycznego.
Lokalizacje Węzłów:
Londyn jest wielkim ośrodkiem handlowym w którym znajdują się siedziby wielu banków, domów maklerskich, firm doradczych i konsultingowych oraz ponad 100 filii banków zagranicznych, m.in. ze Stanów Zjednoczonych (Merrill Lynch), Szwajcarii (UBS) i Hiszpanii (Banco Santander). Londyn jest także najważniejszym na świecie rynkiem usług ubezpieczeniowych, w tym siedzibą korporacji Lloyd’s of London, jedynej na świecie firmy ubezpieczającej statki i inwestycje morskie.
Działają tam liczne instytucje naukowo-badawcze, redakcje brytyjskich pism o międzynarodowym zasięgu (w tym gazety The Times, The Guardian, The Observer) oraz wielkie domy wydawnicze (Longman Group). Oprócz książek i czasopism produkuje on ponad połowę używanych na świecie banknotów i czeków.
Londyn jest największym ośrodkiem przemysłowym Wielkiej Brytanii, zlokalizowane są tam centrale wielkich koncernów przemysłowych, takich jak Shell i British Petroleum, a także dziesiątki filii i przedstawicielstw firm ze Stanów Zjednoczonych, krajów Unii Europejskiej i Dalekiego Wschodu.
Przemysł w Londynie charakteryzuje się zróżnicowaną strukturą gałęziową, z dominacją przemysłu wysokich technologii, w tym zakłady elektroniczne i elektrotechniczne należące do wielkich korporacji międzynarodowych (Epson, IBM, Apple). Usytuowane są one na pn.-wsch. przedmieściach Enfield i Ilford oraz na pd. peryferiach, w Croydon i Hayes. Na północnych krańcach aglomeracji, w Hatfield i Radlett, umiejscowione są zakłady przemysłu lotniczego British Aircraft Co. i Hawker Siddeley, w pd.-zach. dzielnicy Weybridge – zakłady Rolls-Royce. W Dagenham, we wsch. części aglomeracji, znajduje się wielka fabryka samochodów należąca do brytyjskiej filii Forda. Bliżej centrum mieszczą się liczne małe zakłady przemysłu odzieżowego, spożywczego (Cadbury, Carlsberg-Tetley), papierniczego, a także poligraficznego.
Londyn jest wielkim węzłem komunikacji drogowej, krzyżuje się tam dziewięć autostrad oraz pięć innych ważnych dróg krajowych. Wszystkie połączone są z autostradą M25, która tworzy pierścień wokół miasta.
W Londynie znajduje się 10 dużych dworców kolejowych. Pomimo uruchomienia bezpośredniego połączenia do Paryża i Brukseli w 1994 roku przez tunel pod kanałem La Manche, znaczenie komunikacji kolejowej wciąż spada, głównie z powodu wysokich cen biletów.
Przewozy pasażerskie wewnątrz aglomeracji odbywają się płynnie dzięki systemowi metra, będącemu najstarszym na świecie, o łącznej długości wszystkich linii 392 km (w tym 171 km pod ziemią), z liczbą 268 stacji. Rocznie przewozi ono około 800 milionów pasażerów. Dojazdy do pracy umożliwia szybka kolej podmiejska. Brzegi Tamizy spięte są 28 mostami drogowymi i kolejowymi oraz trzema tunelami pod jej korytem.
Londyn jest największym międzynarodowym węzłem komunikacji lotniczej, londyńskie lotniska przyjęły w 2003 roku ponad 110 milionów pasażerów, największymi są kolejno:
W dzielnicy Woolwich (cześć Greenwich), około 10 km w dół rzeki od Tower, zlokalizowany jest duży port handlowy. Dzięki pływom morskim w estuarium Tamizy, port londyński jest przystosowany do obsługi jednostek o zanurzeniu 11,2 m. Większość ładunków jest przeładowywana ze statków na barki, które dostarczają towary do zakładów przemysłowych po obu brzegach Tamizy, docierając do 225 km w głąb wyspy. Przeładunki w porcie w 2000 roku wyniosły 62 mln ton, z czego najwięcej przypada na surowce dla przemysłu spożywczego, włókienniczego, papierniczego i paliwowego.
Porty kontenerowy i pasażerski obsługujące stolicę znajdują się w Tilbury, poza obrębem aglomeracji.
Londyn posiada bogatą infrastrukturę sportową, w postaci stadionów, kortów tenisowych (Wimbledon), oraz licznych terenów rekreacyjnych (Green Park, Hyde Park itd.). Każdego roku w na terenie miasta odbywają się dziesiątki rozmaitych imprez sportowych, dwa razy rozgrywane były tam Letnie Igrzyska Olimpijskie (w 1908 i 1948 roku), a w 2012 roku odbędą się kolejne.
Dużą popularnością cieszy się w Londynie piłka nożna, znajduje się tam aż 5 stadionów należących do pierwszoligowych klubów piłkarskich: Arsenal (trzynastokrotny mistrz Anglii i dziesięciokrotny zdobywca Pucharu Anglii), Tottenham Hotspur, Chelsea, a także Fulham, oraz Queens Park Rangers. Ponadto w mieście mają swoją siedzibę takie kluby jak: Charlton Athletic, Crystal Palace, Leyton Orient, Millwall, Brentford F.C., West Ham United, Barnet, czy AFC Wimbledon . Największym stadionem pozostaje Wembley, który jest w stanie pomieścić 90 000 osób.
Popularny jest również tenis. Na południu miasta, w dzielnicy Wimbledon znajdują się słynne korty. Rokrocznie rozgrywany jest tam wielkoszlemowy turniej tenisowy odbywający się na przełomie czerwca i lipca uznawany za nieoficjalne mistrzostwa świata na kortach trawiastych.
Innym ważnym wydarzeniem jest londyński maraton, odbywający się w kwietniu.
Pozostałe popularne wśród londyńczyków dyscypliny sportu to golf, koszykówka, rugby, krykiet, łyżwiarstwo oraz kajakarstwo.
Stadion Hackney Wick Stadium specjalnie przystosowany do organizacji imprez żużlowych gościł w latach 1995-96 2 rundy Grand Prix Wielkiej Brytanii.
