Małopolska – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty. Stolicą regionu jest Kraków.
Nazwa Małopolska (łac. Polonia Minor) została po raz pierwszy użyta w źródłach pisanych w 1411 r.[1], a potwierdzona została dopiero w roku 1493 w Statucie Piotrkowskim króla Jana Olbrachta[2] (podczas obrad dwuizbowego sejmu walnego w Piotrkowie w latach 1493–1496)[3] celu odróżnienia tej części państwa od Wielkopolski (łac. Polonia Maior). Pierwotne znaczenie tej nazwy nie jest pewne – słowa maior i minor można odczytywać tu w kilku kontekstach (nie tylko najbardziej oczywiste większa – mniejsza, ale też np. starsza – młodsza, rozszerzona – właściwa).
Spis treści |
Administracyjnie położona jest w województwach: małopolskim, świętokrzyskim, lubelskim (zachodnia część), podkarpackim (zachodnia część), łódzkim (wschodnia część), mazowieckim (część południowa), śląskim (wschodnia i północna część).
Najwyższym szczytem Małopolski są Rysy (2499 m n.p.m.).
Do XVIII wieku Małopolskę stanowiły 3 dawne województwa[4][5]:
Województwa te powstały z istniejących wcześniej ziem: krakowskiej, lubelskiej, sandomierskiej.
Na obszarze Małopolski wykształciły się regiony kulturowe posiadające własne nazwy: Podhale, Powiśle Lubelskie, Radomskie, Sądecczyzna, Zagłębie Dąbrowskie, Zagłębie Krakowskie, Żywiecczyzna.
Z Małopolską związanych jest ponadto wiele grup etnograficznych posiadających własne obszary zasięgu kulturowego.
Małopolska graniczy na zachodzie ze Śląskiem i Wielkopolską. Granicę między Małopolską a Wielkopolską stanowi częściowo górna Warta oraz środkowa Pilica.[potrzebne źródło]. Na południowym zachodzie tradycyjną granicą ze Śląskiem jest rzeka Biała – granica między dawnymi diecezjami wrocławską i krakowską. Na południowym zachodzie granica biegnie szczytami Beskidu Śląskiego: Klimczok, Barania Góra, Ochodzita. Teren księstwa: księstwa oświęcimskiego i zatorskiego w latach 1179–1445 było we władaniu książąt opolsko-raciborskich, następnie cieszyńskich, a także króla czeskiego. Na wysokości miast Czechowice-Dziedzice, Pszczyna i Bieruń rzeką graniczną jest Wisła aż do ujścia Przemszy którą dalej biegnie granica.[potrzebne źródło] W Górnośląskim Okręgu Przemysłowym granicą jest Brynica. W latach od 1331 do 1817 Imielin, Kosztowy i Chełm Śląski były własnością biskupów krakowskich. Do 1179 kasztelania bytomska była częścią Małopolski.
Północą, mazowiecko-małopolską granicę stanowi Pilica oraz Liwiec. Na wschodzie graniczy z Rusią Czerwoną. Południowa granica Małopolski to granica Rzeczypospolitej (z wyjątkiem Spiszu i Orawy). Północna, południowa oraz wschodnia granica Małopolski niemal w całości pokrywa się z granicami dawnych województw w czasie I Rzeczypospolitej: krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego[6].
Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Źródła wód mineralnych znajdują się w Pieninach i Beskidzie Sądeckim, gdzie występują wody „szczawy”. Znajdują się tam liczne uzdrowiska z wodami mineralnymi, np.: Busko-Zdrój, Muszyna, Krynica-Zdrój.
Okolice Wieliczki i Bochni słyną z wielowiekowej tradycji wydobywania soli kamiennej. Na terenie Małopolski leży Lubelskie Zagłębie Węglowe.
Stolicą regionu jest Kraków.
Poniższa tabela stanowi wybór miast w Małopolsce z listy stu największych pod względem ludności miast w Polsce (stan na 30.06.2008)[7]:
| L.p. | Miasto | Ludność | Powierzchnia (km²) | Województwo |
|---|---|---|---|---|
| 2. |  Kraków | 756 441 | 326,80 | małopolskie |
| 9. |  Lublin | 351 345 | 147,45 | lubelskie |
| 13. |  Częstochowa | 241 449 | 159,71 | śląskie |
| 14. |  Radom | 224 501 | 111,80 | mazowieckie |
| 15. |  Sosnowiec | 221 775 | 91,06 | śląskie |
| 17. |  Kielce | 205 655 | 109,65 | świętokrzyskie |
| 22. |  Bielsko-Biała[8] | 175 476 | 124,51 | śląskie |
| 27. |  Dąbrowa Górnicza | 128 560 | 188,73 | śląskie |
| 35. |  Tarnów | 115 769 | 72,38 | małopolskie |
| 42. |  Jaworzno | 95 383 | 152,67 | śląskie |
| 45. |  Nowy Sącz | 84 492 | 57,58 | małopolskie |
| 48. |  Siedlce | 77 102 | 32,00 | mazowieckie |
| 53. |  Ostrowiec Świętokrzyski | 72 888 | 46,43 | świętokrzyskie |
| 66. |  Stalowa Wola | 64 753 | 82,52 | podkarpackie |
| 71. |  Mielec | 60 979 | 46,89 | podkarpackie |
| 76. |  Będzin | 58 559 | 37,37 | śląskie |
| 84. |  Starachowice | 52 430 | 31,82 | świętokrzyskie |
| 85. |  Zawiercie | 52 290 | 85,25 | śląskie |
| 87. |  Tarnobrzeg | 49 753 | 85,39 | podkarpackie |
| 88. |  Puławy | 49 223 | 50,49 | lubelskie |
| 92. |  Skarżysko-Kamienna | 48 308 | 64,39 | świętokrzyskie |
| 97. |  Dębica | 46 693 | 34,02 | podkarpackie |
Ciekawostki:
.png)
Prawdopodobnie pod koniec VIII w powstało na ziemiach późniejszej Małopolski państwo Wiślan, które uznaje się wraz z państwem Polan za kolebkę państwowości polskiej. Stolicą Wiślan był Kraków (Wawel) lub Wiślica. Nie jest pewne, czy w skład państwa Wiślan wchodziła ziemia sandomierska, którą od ziemi krakowskiej odróżniają wzorce osadnictwa doby plemiennej oraz brak w ziem sandomierskiej „wielkich grodów” wiślańskich. Oddzielał także te regiony płaszcz lasów staszowskich (Puszcza Rytwiańska i Szydłowska). Istnieją hipotezy, jakoby Wiślanie w IX w. zostali podporządkowani państwu wielkomorawskiemu i przyjęli za jego pośrednictwem chrześcijaństwo, nie znajdują one jednak przekonującego oparcia w materiale dowodowym. Upadek państwa wielkomorawskiego nie przyniósł radykalnej zmiany sytuacji politycznej w Małopolsce. Być może w X wieku ziemie Wiślan znalazły się pod panowaniem czeskim, jednak nie da się rozstrzygnąć, kiedy to nastąpiło, jaki miało zasięg, charakter i czy w ogóle miało miejsce[9].
Pod koniec X wieku Małopolskę Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko–czeskiej w 989[10]) Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza I Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą. W 1040 roku Kraków stał się stolicą Polski.
W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia krakowska i ziemia sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora. W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju. W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi. W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Powołanie na tron krakowski Kazimierza II Sprawiedliwego, najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, Bolesław Wstydliwy. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwały do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny. Książę prowadził wojny z książętami ruskimi, Jaćwingami, Litwinami, Tatarami. Od 1291 roku władcą ziemi krakowskiej został król czeski Wacław II, a w 1305 roku Wacław III z rodu Przemyślidów. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja Władysława Łokietka, kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego. Odtąd aż do 1734 Kraków był miejscem koronacji królów Polski. W 1333 zmarł Władysław Łokietek. Pogrzeb króla w Krakowie umocnił rolę miasta jako metropolii monarszej.
W tym samym roku rozpoczęło się panowanie Kazimierza Wielkiego. Za panowania Kazimierza Wielkiego powstał wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska. W 1364 roku z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego powstała Akademia Krakowska. Uniwersytet został odnowiony i unowocześniony przez Jadwigę Andegaweńską i Władysława II Jagiełłę.
W 1474 roku ziemia lubelska i ziemia łukowska zostały wydzielone z województwa sandomierskiego jako województwo lubelskie.
W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw: krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[11].
Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.
1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju Krakowa oraz spadku jego znaczenia.
W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski. By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze[12].
Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski – w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły północno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności ojczyźnie i walki o jej niepodległość. Rozpoczęła się insurekcja kościuszkowska, która szybko upadła i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Monarchii Habsburgów (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Królestwa Prus.
Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od „starej”, obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego. Wcześniej w 1807 r., w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego.
W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na kongresie wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austrii. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.
W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], wyższa uczelnia technicznej – Szkoła Akademiczno-Górnicza[16][17].
W 1818 r. w Królestwie Kongresowym przeniesiono do Kielc stolicę województwa krakowskiego[18].
W 1846 roku wybuchło powstanie krakowskie, które było próbą ogólnonarodowego powstania pod hasłami demokracji, podjętą w Wolnym Mieście Krakowie. Powstanie krakowskie jest jedynym polskim zrywem narodowo-wyzwoleńczym wymierzonym przeciwko trzem okupantom jednocześnie: Rosji, Prusom, Austrii. Nie tylko w zamierzeniach, ale również w praktyce i formalnie, ponieważ były to tzw. „państwa opiekuńcze” Rzeczypospolitej Krakowskiej. Do powstańczych walk, starć i wystąpień zbrojnych doszło na terenie Krakowa i Galicji, oraz Królestwa Kongresowego. Najbardziej znanymi epizodami powstania krakowskiego była rzeź galicyjska oraz powstanie chochołowskie.
W dwa lata po powstaniu krakowskim w Europie wystąpiła seria zrywów rewolucyjnych i narodowych (Wiosna Ludów), która objęła również teren Małopolski w zajętej przez zabór austriacki. Z Krakowa i Lwowa słano do cesarza petycje, żądające równości wobec prawa, wolności słowa, zwołania sejmu, zniesienia powinności poddańczych, a przede wszystkim pańszczyzny, wreszcie w sprawach narodowych – spolszczenia szkół i urzędów. Równocześnie w Krakowie utworzony został Komitet Narodowy, który przystąpił do organizowania Gwardii Narodowej. Wówczas władze austriackie faktycznie zniosły pańszczyznę, jednak ostatecznie niepodległościowe wystąpienia Polaków zostały spacyfikowane, a polskie organizacje wojskowe rozbrojone.
Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju (choć przecież austriacka Galicja była zajmowała znacznie większy obszar niż dzisiejsze województwo małopolskie; obejmowała też tereny, które historyczną Małopolską nie były), a także w polskiej tożsamości społecznej[11].
Obszar Kresów Wschodnich obejmujących: województwo lwowskie, woj. tarnopolskie i woj. stanisławowskie określano terminem Małopolska Wschodnia. Pierwszym wolnym miastem w Małopolsce i w Polsce porozbiorowej stał się Tarnów[19]. Został on wyzwolony z 30 na 31 października 1918[20].
20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe.
W latach 1936–1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć gospodarczych II Rzeczypospolitej. Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.
Po II wojnie światowej Małopolska obejmowała województwo krakowskie, kieleckie oraz część województwa łódzkiego, lubelskiego i lwowskiego. W 1949 na terenie Małopolski rozpoczęto budowę pierwszego polskiego powojennego miasta. Nowa Huta w założeniu miała się stać socrealistycznym miastem. Jednak w 1951 Nowa Huta stała się dzielnicą administracyjną Krakowa. W 1954 roku otwarto największy wówczas Kombinat Metalurgiczny. W latach 1972–1978 na terenie Małopolski Zachodniej w Zagłębiu Dąbrowskim wybudowano największy kombinat metalurgiczny zajmujący się hutnictwem żelaza. 1 stycznia 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej po raz pierwszy od ponad 200 lat oficjalnie jednemu z obszarów Polski nadano nazwę „województwo małopolskie”, nawiązującą do historycznego pojęcia Małopolska.
We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są właśnie obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego[11] (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej[8]) Historyczną częścią Małopolski jest też Zagłębie Dąbrowskie, leżące obecnie w województwie śląskim.
Na początku XXI wieku Kraków ponownie stał się drugim co do wielkości miastem Polski.
Od 1999 roku w maju odbywają się Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego. Impreza trwa dwa dni, podczas których bezpłatnie udostępniane są publiczności zabytki na co dzień zamknięte przed zwiedzającymi[21][22].
