Porównanie Małopolski Wschodniej i Galicji Wschodniej
Małopolska Wschodnia – w dwudziestoleciu międzywojennym nazwa[1][2] części terytorium Polski obejmującej tereny trzech południowo-wschodnich województw: lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego. Wcześniej, w zaborze austriackim, większość tych terenów określana była jako Galicja Wschodnia[3][4], która nie jest jednak tożsama z terytorialnym zakresem przypisywanym pojęciu Małopolska Wschodnia[5][6].
W wyniku wprowadzonego 23 grudnia 1920[7] podziału administracyjnego terenów byłego zaboru austriackiego wchodzących w skład Rzeczypospolitej, granicę Małopolski Wschodniej w stosunku do Galicji Wschodniej przesunięto znacznie na zachód[8]. Do województwa lwowskiego włączono bowiem powiaty: tarnobrzeski, rzeszowski, łańcucki, niżański, kolbuszowski, przeworski, strzyżowski, które nie wchodziły w skład okręgu apelacyjnego lwowskiego, którego zachodnia granica była umowną granicą Galicji Wschodniej w ramach Austro-Węgier[9]. Północno-zachodnią granicę Małopolski Wschodniej wyznaczała natomiast Wisła pod Sandomierzem.
Nazwa Małopolska (łac. Polonia Minor) została po raz pierwszy użyta w źródłach pisanych w 1411 roku[10], a potwierdzona została dopiero w roku 1493 w Statucie Piotrkowskim króla Jana Olbrachta[11] (podczas obrad dwuizbowego sejmu walnego w Piotrkowie w latach 1493-1496)[12] w celu odróżnienia tej części państwa od Wielkopolski (łac. Polonia Maior).
Początkowo Małopolską nazywano ziemie: krakowską, sandomierską i lubelską[13].
Ziemie Małopolski Wschodniej rozciągały się na terenie ziem historycznych: Grodów Czerwieńskich (później Ruś Czerwona) i Podola Zachodniego. Po podboju Lędzian i zajęciu Grodów Czerwieńskich w 981 roku przez Włodzimierza Wielkiego tereny te należały do Rusi Kijowskiej. Odzyskał je w XIV wieku Kazimierz III Wielki, włączając do Polski Ruś Halicką. W XV wieku w skład państwa polskiego weszło Podole. Wszystkie te ziemie nie były osobnymi jednostkami administracyjnymi, ale pełniły rolę w samorządzie szlacheckim jako dzielnice[13].
W XVI wieku do prowincji małopolskiej dołączono Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę i Podlasie. Od tego momentu pojawia się nowe pojęcie Małopolski, jako obszaru znacznie większego niż tradycyjne trzy ziemie małopolskie. Po rozbiorach południowa część Małopolski przeszła pod panowanie Austrii, tworząc z województwem ruskim, bełskim i fragmentem podolskiego nową austriacką prowincję zwaną Galicją[13].
W II Rzeczypospolitej terytorium Galicji ponownie zaczęto określać terminem Małopolska. Obszar Małopolski objął ziemie byłego zaboru austriackiego, ale nie odpowiadał jej przedrozbiorowemu terytorium[14]. Województwa: lwowskie, tarnopolskie, stanisławowskie zaczęto określać mianem Małopolski Wschodniej[15] zgodnie z nazewnictwem z czasów austriackich, kiedy to stosowano podział na Galicję Zachodnią i Wschodnią, przy czym ich granicę stanowił San[13](lub ściślej - biegnąca na zachód od Sanu granica okręgu apelacyjnego Sądu Apelacyjnego w Krakowie i Sądu Apelacyjnego we Lwowie)[16]. Jednak Małopolska Wschodnia obejmowała pojęciowo szerszy zakres ziem, do województwa lwowskiego włączono bowiem powiaty: tarnobrzeski, rzeszowski, łańcucki, niżański, kolbuszowski, przeworski, strzyżowski, które nie wchodziły w skład sądowego okręgu apelacyjnego lwowskiego.
Po II wojnie światowej, w wyniku konferencji teherańskiej wschodnia granica Polski została ustalona przez trzy wielkie mocarstwa koalicji antyhitlerowskiej - USA, Wielką Brytanię i ZSRR wzdłuż tzw. Linii Curzona, w konsekwencji większość terytorium Małopolski Wschodniej znalazła się poza granicami Polski. Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Lwów i wschodnią część województwa lwowskiego, a także całe terytorium województw: stanisławowskiego i tarnopolskiego włączono do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Obecnie terminu Małopolska Wschodnia używa się jedynie w kontekście historycznym trzech południowo-wschodnich województw II RP.
[edytuj] Ludność Małopolski Wschodniej
Ludność trzech województw Małopolski Wschodniej liczyła w roku 1921 łącznie 5 495 104 osoby[17], w roku 1931 6 208 100 osób[18].
[edytuj] Ludność według deklarowanej narodowości w 1921
Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30.IX. 1921[23].
[edytuj] Ludność według deklarowanego wyznania w 1921
Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30.IX. 1921[24].
[edytuj] Ludność według deklarowanego języka ojczystego w 1931
Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9. XII. 1931 r.[31]
[edytuj] Ludność według deklarowanego wyznania w 1931
Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9. XII. 1931 r.[32]
Przypisy
- ↑ Galicję Wschodnią oficjalnie nazwano Małopolską Wschodnią Por. Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji "Wisła", s. 14
- ↑ "Po prostu zaborczą nazwę Galicji zastąpiono teraz nazwą Małopolska, choć zasięg terytorialny tak rozumianej Małopolski w niewielkim tylko stopniu pokrywał się z jej historyczną poprzedniczką. Zgodnie z nazewnictwem z czasów austriackich, kiedy to używano określeń Galicja Zachodnia i Wschodnia, przy czym ich umowną granicę stanowił San, teraz zaczęto używać nazw Małopolska Zachodnia i Wschodnia. Były to zresztą określenia często używane w języku potocznym, ale nie mające w zasadzie uzasadnienia w strukturach administracyjnych kraju. Do tak rozumianej Małopolski wchodziły w okresie międzywojennym cztery województwa. Jedno z nich stanowiło Małopolskę Zachodnią, a było to województwo krakowskie, trzy dalsze: lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie - Małopolskę Wschodnią. To pozbawione historycznych podstaw nazewnictwo po II wojnie światowej znowu uległo zmianie."Antoni Podraza Historyczna Małopolska
- ↑ "Określenie Galicji, mimo iż ukute przez władze austriackie w XVIII w. (Königreich Galizien und Lodomerien) dla uzasadnienia zaboru ziem Rzeczypospolitej poprzez odwołanie się do związku w XIII w. księstwa halicko-włodzimierskiego z Węgrami, z upływem czasu zatracało swój negatywny komponent emocjonalny. Było ono powszechnie stosowane zarówno przez Polaków i Ukraińców do końca istnienia Austro-Węgier."Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wydawnictwo Adam Marszałek, ISBN 83-7441-121-X; s.26.
- ↑ Timothy Snyder: Pięć wieków i osiem lat. tygodnik.com.pl. [dostęp 19 stycznia 2010].
- ↑ "Po odzyskaniu niepodległości i z chwilą faktycznego zdobycia zwierzchności nad spornym polsko-ukraińskim obszarem pojęcie to (Galicja Wschodnia) zostało zastąpione terminem Małopolska Wschodnia, mającym podkreślać, jak się wydaje, ścisły związek tych ziem z resztą terytorium Rzeczypospolitej. Nazwa ta zaczęła się upowszechniać już w latach 1919-1920 r. Pod względem geograficznym czy administracyjnym Małopolska Wschodnia nie była tożsama z dawną Galicją Wschodnią. Obejmując obszar trzech województw - lwowskiego, stanisławowskiego i tarnopolskiego - na zachodzie dość daleko wykraczała poza linię podziału kompetencji austriackich organów sądowych, a jednym z nielicznych elementów więzi, gdy w życie nie weszły rozwiązania zawarte w ustawie o samorządzie wojewódzkim (które i tak nie przewidywały żadnych struktur ponadwojewódzkich, prowincjonalnych), było istnienie wspólnego dla wspomnianych województw Kuratorium Lwowskiego Okręgu Szkolnego. W publicystyce, w pracach naukowych szukano niekiedy nazw mniej konfrontacyjnych, jak np. Ziemia Czerwieńska. W publikacjach GUS byłe ziemie zaboru austriackiego - województwa lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie wraz z krakowskim - zaliczane były do grupy województw południowych. Strona ukraińska używała najczęściej określenia Galicja Wschodnia lub Hałyczyna (Galicja), które pokrywać się miało z obszarem etnicznie ukraińskim, tj. takim, gdzie ludność ukraińska (ukraińskojęzyczna) stanowiła bezwzględną (ponad 50%) większość. Z biegiem czasu coraz częściej pojawiać się zaczął termin Ziemie Zachodnioukraińskie, na podobieństwo stosowanego konsekwentnie od lat 20. XX wieku w Związku Radzieckim pojęcia Ukraina Zachodnia." Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wydawnictwo Adam Marszałek, ISBN 83-7441-121-X; s 26-27.
- ↑ "Incydentalnie zapewne używano anachronicznego określenia „Ruś Czerwona"; w pracach publicystycznych Eugeniusza Romera z lat 30. XX w. obok terminu „Ziemia Czerwieńska" pojawiały się sformułowania „województwa południowo-wschodnie" lub „południowy-wschód Rzeczypospolitej". E. Romer, Rady i przestrogi (1918-1938), Lwów 1938, s. 131, 153, za: Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wydawnictwo Adam Marszałek, ISBN 83-7441-121-X; s. 26 przypis 6
- ↑ Dz. U. z 1920 r. Nr 117, poz. 768 - Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy
- ↑ Tadeusz A. Olszański, Historia Ukrainy XX wieku, Warszawa 1993.
- ↑ "Wobec trudności w precyzyjnym określeniu obszaru Galicji Wschodniej najczęściej przyjmuje się,że obejmował on powiaty podległe od 1850 r. jurysdykcji sądu III instancji (Oberlandesgericht) we Lwowie." Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wydawnictwo Adam Marszałek, ISBN 83-7441-121-X; s.25
- ↑ Jak książę Bolesław i skryba Maciej Wielkopolskę stworzyli, z Jerzym Strzelczykiem rozmawia Piotr Bojarski (wersja elektroniczna, artykuł ukazał się z Gazecie Wyborczej w czerwcu 2007).
- ↑ Jerzy Krasuski, Inne spojrzenie na początki Polski. Skąd się wzięli Lechici? [w:] Tygodnik „Polityka” – nr 27 (2511) z dnia 09-07-2005; s. 66.
- ↑ Pod red. Adama Tatomira, Tysiąc lat dziejów Polski, Warszawa 1962, s.95.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Artykuł Historyczna Małopolska: http://www.nowamalopolska.pl/newsysn/formatka.php?idwyb=288.
- ↑ "Po prostu zaborczą nazwę Galicji zastąpiono teraz nazwą Małopolska, choć zasięg terytorialny tak rozumianej Małopolski w niewielkim tylko stopniu pokrywał się z jej historyczną poprzedniczką. Zgodnie z nazewnictwem z czasów austriackich, kiedy to używano określeń Galicja Zachodnia i Wschodnia, przy czym ich umowną granicę stanowił San, teraz zaczęto używać nazw Małopolska Zachodnia i Wschodnia. Były to zresztą określenia często używane w języku potocznym, ale nie mające w zasadzie uzasadnienia w strukturach administracyjnych kraju. Do tak rozumianej Małopolski wchodziły w okresie międzywojennym cztery województwa. Jedno z nich stanowiło Małopolskę Zachodnią, a było to województwo krakowskie, trzy dalsze: lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie - Małopolskę Wschodnią. To pozbawione historycznych podstaw nazewnictwo po II wojnie światowej znowu uległo zmianie."Artykuł Historyczna Małopolska
- ↑ Tadeusz Isakowicz-Zaleski: Słownik biograficzny księży ormiańskich. isakowicz.pl. [dostęp 22 stycznia 2010].
- ↑ Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wydawnictwo Adam Marszałek, ISBN 83-7441-121-X; s 25-27.
- ↑ Źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921, zeszyty: Województwo lwowskie (tabela wojewódzka, s. VIII-IX.), Województwo tarnopolskie (tabela wojewódzka, s. VIII), Województwo stanisławowskie (tabela wojewódzka, s. VIII.), Warszawa 1924, wyd. Główny Urząd Statystyczny
- ↑ Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1938 s. 22, tabela 14
- ↑ Respondenci podający narodowość polską jako własną
- ↑ Respondenci podający narodowość rusińską jako własną. Narodowości ukraińskiej spis nie przewidywał.
- ↑ Respondenci podający narodowość "żydowską" jako własną
- ↑ Respondenci podający narodowość niemiecką jako własną
- ↑ Źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921, zeszyty: Województwo lwowskie (tabela wojewódzka, s. VIII-IX.), Województwo tarnopolskie (tabela wojewódzka, s. VIII), Województwo stanisławowskie (tabela wojewódzka, s. VIII.), Warszawa 1924, wyd. Główny Urząd Statystyczny
- ↑ Źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921, zeszyty: Województwo lwowskie (tabela wojewódzka, s. VIII-IX.), Województwo tarnopolskie (tabela wojewódzka, s. VIII), Województwo stanisławowskie (tabela wojewódzka, s. VIII.), Warszawa 1924, wyd. Główny Urząd Statystyczny
- ↑ Respondenci podający język polski jako ojczysty
- ↑ Respondenci podający język ukraiński jako ojczysty
- ↑ Respondenci podający język ruski jako ojczysty. "Choć zdawano sobie powszechnie sprawę, że język rusiński niczym nie różni się od języka ukraińskiego, to jego wyodrębnienie stwarzało możliwość określenia się osób, które pozostawały jeszcze na etapie grupy językowo-etnicznej.", Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek , ISBN 83-7441-121-X s. 74, Por. też Tabela 8. Ludność województwa stanisławowskiego w 1931 r. wg języka ojczystego i wyznania, Tabela 9. Ludność województwa tarnopolskiego w 1931 r. wg języka ojczystego i wyznania, Tabela 10. Ludność wschodniej części województwa lwowskiego w 1931 r. wg języka ojczystego i wyznania w: Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe..., s. 78-80.
- ↑ "Naród nie jest społecznością homogeniczną, stąd też w przypadku ukraińskiego etnosu zamieszkującego terytorium II Rzeczypospolitej możemy wyróżnić następujące grupy prezentujące różny stopień świadomości i samoidentyfikacji: 1. Ukraińcy świadomi swej odrębności narodowej, kultywujący swą odrębność i manifestujący ją na zewnątrz; 2. Ukraińcy o ugruntowanej świadomości narodowej, ograniczający ją jednak do sfery rodzinnej i konfesyjne; 3. Ukraińcy o niewykształconej świadomości narodowej, zachowujący poczucie odrębności na poziomie etnicznym oraz utrzymujący więź ze swym wyznaniem, słabo znający język literacki, ale modlący się po rusku (Rusini)"; Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1, s. 45.
- ↑ Respondenci podający jidisz i język hebrajski jako ojczysty
- ↑ Respondenci podający język niemiecki jako ojczysty
- ↑ Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1938 s. 22, tabela 14.
- ↑ Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1938 s. 24, tabela 15.
[edytuj] Bibliografia, Literatura
[edytuj] Linki zewnętrzne
