Madonna jest jednym z częstych motywów w twórczości Sandra Botticellego, włoskiego malarza renesansowego.
W jego twórczości tematyka religijna, obok portretów i scen mitologicznych, była najważniejszym motywem jego dzieł. W pierwszym okresie swojej twórczości jego prace odzwierciedlały wpływ stylu Fra Filippa Lippiego oraz od 1470 roku Antonia del Pollaiuola. Wówczas powstały jego dzieła:
Obrazy te charakteryzowały się ortodoksyjnym podejściem bliskie dziełom Lippiego. Madonna z dzieciątkiem i aniołem (1465-1467) został wykonany prawdopodobnie w pracowni jego mistrza. Botticelli za tło obrazu wybrał zamiast krajobrazu arkadę.
Po roku 1480 styl Botticellego zmienił się. Jego obrazy przepełnione były dramatyzmem, emocjami, mistycyzmem i symbolami. Według jednych źródeł jego zmiana mogła nastąpić pod wpływem fanatycznego mnicha Savonaroli i jego kazań[1]. Jednym z pierwszych obrazów była Madonna z księgą z 1483 roku. Obraz przedstawia Madonnę trzymającą na kolanach małego Jezusa, w scenie sugerującej wspólne pisanie Księgi godzin. Botticelli po raz pierwszy zastosował tu symbole religijne. Dzieciątko trzyma w ręku trzy małe złote dzidy, które symbolizują trzy gwoździe, którymi został przybity Jezus do krzyża. Według tradycji ezoterycznej i hermetycznej, owe dzidy miały symbolizować trzy promienie oświecenia – motyw występujący wśród średniowiecznych alchemików i różokrzyżowców. Jeszcze jeden symbol pojawił się w malarstwie Botticellego. Madonna na czerwonej tunice ma dwa czerwone skrzyżowane rzemienie. Znak ten pojawia się i na innych jego obrazach np. Maria Magdalena u stóp krzyża czy Madonna z granatem. We wcześniejszej wersji tego obrazu, w obrazie Madonna z sześcioma aniołami, aniołowie byli odwróceni plecami. W późniejszej, malarz obrócił jednego z aniołów przodem do widza, tak by na jego piersi namalować znak czerwonego krzyża. Znak ten występował również na obrazach innych współcześnie żyjących mu artystów np. w Noli me tangere Fra Angelico. Znak krzyża według heretyków był znakiem oświecenia i stanowił skrót od słowa LUX (światło)[2].
Na kolejnych obrazach Botticellego pojawia się inny symbol, a mianowicie owoc granatu. Motyw występuje w Madonna z granatem i Madonna del Magnificat (Madonna z dzieciątkiem i aniołami). Za każdym razem granat jest trzymany przez małego Jezusa. Na obrazie Madonna del Magnificat owoc podtrzymywany jest również przez Madonnę. Taki motyw miał podwójne znaczenie symboliczne i wyrażał dziewictwo oraz zmartwychwstanie. Granat, ze względu na swoje liczne owoce, uważany był za symbol płodności. Katoliccy zwolennicy interpretowali owoc jako symbol wiecznego życia. Sam obraz, jego tytuł wywodzi się z incipitu modlitwy, która jest pisana przez Madonnę. Dzieło uważane jest za portret włoskiej rodzinny Piero di Cosimo de 'Medici. Twarz Maryi przypomina podobiznę żony Lukrecji Tornabuoni, młoda postać z kałamarzem to Lorenzo de 'Medici, a obok znajduje się jego brat Giuliano de' Medici. Koronę nad Madonną trzymają dwie jego starsze siostry: Bianca na lewo i Nannina na prawo. Noworodkiem miała być córka Lorenzo, Lucrezia de 'Medici. Na samej górze znajduje się gołębica symbolizująca Ducha Świętego, który spływa na parę.
Na innych obrazach Botticellego przedstawiających Madonnę, można znaleźć symboliczne motywy roślinne. Tak jest na obrazie Bardi Madonna z 1485 roku, gdzie występuje Matka Boska z Dzieciątkiem wraz z św. Janem Chrzcicielem po lewej stronie i św. Janem Ewangelistą. Postacie znajdują się na tle cyprysów, oliwek i gałęzi palmowych, a obok nich stoją wazy z czerwonymi i białymi różami oraz gałązkami oliwnymi. Róża była zawsze symbolem Marii Panny. Ten motyw Botticelli stosował w innych obrazach, jak w obrazie Wiosnaczy Madonna z Dzieciątkiem, św Janem i Aniołem. Na gałęziach znajduje się napis z Księgi Syracha (24:13-17)[3]. Jan Chrzciciel trzyma wstążkę z napisem Ecce Agnus Dei (Oto baranek Boży) i wskazuje na Jezusa.
Na obrazie Święta Maria Magdalena u stóp krzyża Botticelli przedstawił zrozpaczoną Marię Magdalenę obejmującą krzyż, na którym wisi Chrystus. Po prawej stronie znajduje się anioł trzymający w ręku lisa. Lewa strona obrazu przykryta jest czarnymi chmurami, a z lewej strony w górnym rogu znajduje się postać Boga Ojca. Z jego kierunku spadają aniołowie z tarczami z czerwonym krzyżem na plecach, przypominającym emblemat templariuszy. Zaskakującym motywem jest lis w rękach anioła. W symbolice chrześcijańskiej lis jest symbolem zdrady Judasza, lecz w symbolice gnostyków jest symbolem oszustwa w pobożnym przebraniu. W wielu obrazach średniowiecznych lis występuje w przebraniu mnicha oszukującego ludzi. Lisami byli również dla gnostyków duchowni. Według Margared Starbird połączenie tych symboli powoduje, iż lis staje się symbolem oszustwa ortodoksyjnego kościoła, a Zakon Templariuszy miał być obrońcą tajemnicy miłości Marii Magdaleny z Jezusem[4]
Obrazy Madonny Botticiellego po roku 1480:
Madonna z dzieciątkiemi sześcioma aniołami
Madonna z dzieciątkiem i ośmioma aniołami
(Madonna del Roseto) 1469-70
