Markos Wafiadis, gr. Μάρκος Βαφειάδης; (ur. 1906 w Theodosiopolis dziś Erzurum, Azja Mniejsza, zm. 23 lutego 1992 w Atenach) – działacz polityczny Komunistycznej Partii Grecji (KKE). Dowódca macedońskiego zgrupowania partyzantów ELAS[1][2] - organizacja partyzancka, stanowiąca główną siłę greckiego Ruchu Oporu, w okresie okupacji Włosko-Niemieckiej. W jej skład weszło ponad 140 ugrupowań partyzanckich, głównie centro-lewicy. Rozwiązana w lutym 1945 r., porozumieniem z Warkizy. Celem wojska ELAS było wyzwolenie kraju spod okupacji oraz przywrócenie w nim demokracji i ogólnego poczucia sprawiedliwości społecznej, w trakcie walk podczas II wojny światowej. Pierwszy Naczelny Dowódca DSE[3], podczas greckiej wojny domowej toczonej w latach 1946-1949. Od 1989 dwukrotnie poseł do Parlamentu Republiki Grecji.
Spis treści |
Od młodości Wafiadis związał się z ruchem komunistycznym. W wyniku wymiany ludności pomiędzy Grecją i Turcją w 1922 jako uchodźca Wafiadis udał się do Salonik. W Salonikach w 1928 związał się z Federacją Komunistycznej Młodzieży Greckiej. W 1932 został aresztowany za działalność komunistyczną. Zwolniony w październiku 1933 podjął pracę instruktora partyjnego w wielu regionach Grecji.
Po dojściu do władzy dyktatora, generała Joanisa Metaksasa w 1936, zesłano go na wyspę Ajos Efstratios, skąd uciekł. Pracował następnie w podziemnej organizacji na Krecie i był jednym z przywódców powstania w Chania, w lipcu 1938. Po powstaniu udał się do Aten, gdzie aresztowano go i zesłano na wyspę Gawdos.
W maju 1941, po inwazji armii niemieckiej na Grecję, uciekł z Gawdos i rozpoczął podziemną działalność przeciw okupacji niemieckiej, początkowo na Krecie, później w Atenach i Salonikach. W 1942 wybrano go do Centralnego Komitetu partii i wyznaczono opiekunem organizacji partyjnej KPG w lewicowej, republikańskiej Greckiej Ludowej Armii Wyzwoleńczej (ELAS), w greckiej prowincji Macedonia. W maju 1944 Wafiadisa wybrano delegatem z Salonik na krajowy zjazd w miejscowości Koryschades, jednak nie mógł w nim uczestniczyć. W listopadzie 1944, wszedł w spór z legendarnym założycielem ELAS i także jednym z głównych dowódców partyzanckich Arisem Weluchiotisem, nie ufającym Aliantom. Weluchiotis podkreślał, jako najważniejszy cel ELAS, walkę o suwerenność Grecji i rzeczywistą, ludową demokrację, ale jeszcze nie o komunizm, którego wprowadzanie byłoby przedwczesne[4]. Weluchiotis postulował przygotowanie się ELAS do walk z wojskami brytyjskimi, czemu Markos Wafiadis stanowczo sprzeciwił się. W rezultacie owych sporów, w trakcie 35-dniowych walk w Atenach, toczonych od grudnia 1944[5], oddziały ELAS w prowincji Macedonia nie walczyły z siłami zbrojnymi Wielkiej Brytanii.
Układem z Warkizy[6], w lutym 1945 ELAS rozwiązano oraz rozbrojono jego oddziały z okolic Aten. Wbrew zawartemu porozumieniu, a zgodnie z obawami Arisa Weluchiotisa w kraju zapanował wtedy niczym nie krępowany terror rojalistów. Dziesiątki tysięcy byłych partyzantów aresztowano, ponieważ ich wcześniejszą walkę z okupantami, opanowane przez rojalistów sądy kwalifikowały jako pospolite, ciężkie przestępstwo kryminalne[7]. Sam Aris Weluchiotis został zdradzony, otoczony przez nieprzyjaciół i albo zamordowany, albo (wg relacji towarzyszy broni) popełnił samobójstwo. Wg informacji Ministra Sprawiedliwości Królestwa Grecji z dnia 10 grudnia 1945, tylko do tego czasu aresztowano już ponad 80 tysięcy byłych partyzantów ELAS i osób wspierających je, z czego znaczną część torturowano oraz skazano na wyroki więzienia[8]. Aresztowano i internowano większą część z dobrowolnie stających do dyspozycji Sztabu Generalnego oficerów przedwojennej armii greckiej, którzy w czasie II Wojny Światowej walczyli w szeregach ELAS, wśród nich naczelnego dowódcę ELAS Stefanosa Sarafisa. W rezultacie greckie góry i lasy znów zapełniły się uciekinierami przed falą terroru, jak było to w czasach minionej, hitlerowskiej okupacji.
Poczynając od zimy 1945/1946, sytuacja bytowa uciekinierów stała się bardzo trudna. Gotowość udzielenia pomocy zgłosiły Bułgaria, Jugosławia i Albania, wiążąc ją jednak z warunkami politycznymi i ideologicznymi. Wafiadis, jako były dowódca partyzantów północnej Grecji, doszedł wtedy do porozumienia z Nikolaosem Zachariadisem, sekretarzem generalnym Komunistycznej Partii Grecji, w sprawie utworzenia ideowo-komunistycznej Demokratycznej Armii Grecji (DSE), która jako "legalne wojsko", mogłaby stać się odbiorcą pomocy zagranicznej. Formalnie nastąpiło to 28 października 1946, tj. po referendum ustrojowym, odbytym 1 września 1946. Zdecydowano o ustroju monarchistycznym, a powracający Jerzy II niezwłocznie przystąpił do krwawych represji w wojsku[a].
Po utworzeniu DSE, KC KPG mianował Wafiadisa przywódcą tej nowej formacji partyzanckiej. W latach 1947-1948 partyzanci osiągali duże sukcesy militarne i propagandowe, faktycznie kontrolując znaczną część terytorium kraju. W grudniu 1947 Wafiadis został też mianowany premierem i ministrem wojny tymczasowego demokratycznego rządu (potocznie określanego przez ludność, jako "Rzad z Gór"). W późniejszej fazie wojny domowej, sytuacja partyzantów uległa gwałtownemu pogorszeniu, wskutek udzielenia rządowi Grecji decydującej pomocy militarnej przez rząd USA. Ostro zarysowały się wtedy różnice zdań w kwestiach doktryny wojskowej, pomiędzy Markosem Wafiadisem, a nie posiadającym dostatecznej wiedzy wojskowej Nikosem Zachariadisem. W ich następstwie, w sierpniu 1948, Wafiadisa usunięto z kierownictwa wojsk i armia partyzantów poniosła wtedy serię krwawych, spektakularnych porażek, a następnie także ciężkie klęski. Niemniej w październiku 1950 Wafiadisa usunięto też z KKE (czyli Komunistycznej Partii Grecji). Przebywał już wówczas w ZSRR, gdzie schronił się po klęsce DSE w wojnie domowej.
Po zakończeniu epoki Stalina, Markos Wafiadis został przywrócony do KKE i został wybrany na członka jej Biura Politycznego Komitetu Centralnego partii. Jednakże spory z kierownictwem partii doprowadziło do jego usunięcia z urzędu w styczniu 1958 i do drugiego wykluczenia z KKE w czerwcu 1964. Po przewrocie wewnętrznym w 1968 roku, członkostwo w KKE zostało mu przywrócone.
Po 35 latach pozostawania na emigracji w ZSRR, w marcu 1983 Markos Wafiadis powrócił do Grecji. Później, opublikował swoje wspomnienia. Ukazał się też wywiad z nim, obciążający ZSRR i Wielką Brytanię winą, za obie wojny domowe, nieprzypadkowo wywołane i w Grecji i w Polsce[9].
W listopadzie 1989 oraz w kwietniu 1990 został wybrany honorowo do greckiego parlamentu z listy krajowej PASOK (czyli niekomunistycznej, dużej partii centro-lewicy), podkreślając, że z przekonań pozostaje komunistą oraz, że komunizm jest (w jego przekonaniu) realnie możliwym do zbudowania systemem. Zmarł wieku 86 lat, w roku 1992.
