Misterium – (łac.: mysterium - tajemnica, kult religijny) jeden z podstawowych rodzajów średniowiecznego dramatu religijnego oraz opartego na jego podstawie widowiska. Początki misterium w kulturze chrześcijańskiej sięgają X wieku. Wywodzi się z tradycji kultury ludowej oraz klasztornej (zwłaszcza benedyktyńskiej). Łączyło treści religijno-dydaktyczne ze świeckimi elementami realistyczno-obyczajowymi, niekiedy przybierało ton farsowy. Początkowo miało ono jedynie charakter intermedium, usamodzielniło się jako odrębny gatunek w XIV wieku.
Spis treści |
Misterium w porównaniu do wcześniejszych dramatów liturgicznych charakteryzowało znaczne poszerzenie tematyki przedstawień (wystawiano sceny z różnych fragmentów Biblii, apokryfów i żywotów świętych) i oderwanie widowiska od liturgii. Od czasów soboru w Trydencie scena nie znajdowała się już w kościele, lecz została wyprowadzona w obszar przestrzeni publicznej (misteria odgrywano np.: na rynkach, placach miejskich). Aktorami nie byli już mnisi, lecz osoby świeckie (najczęściej członkowie lokalnych bractw religijnych), a tekst moralitetu mógł być wygłaszany w języku narodowym, a nie tak jak w przypadku dramatu liturgicznego – po łacinie. Duża różnorodność misteriów sprawiła, że nie wykształciły one jednego stałego wzorca wystawień.
Teksty misterów mogły obejmować wiele tysięcy wersów, wystawiano je w formie cyklicznych wielodniowych przedstawień. Wykształciły się różne misterów: bożonarodzeniowe przedstawiały niekiedy całą historię zbawienia od grzechu pierworodnego aż do jego zmazania przez Chrystusa; wielkanocne przywoływały wjazd Chrystusa do Jerozolimy, pokazywały |mękę Pana i jego zmartwychwstanie; hagiograficzne grywane w dnie związane z danym świętym, opowiadały o jego życiu i czynach.
Dekoracje stanowiły tzw. mansjony (łac. mansio – dom), tworząc scenę symultaniczną. Każdy z nich odwzorowywał kolejne miejsce akcji misterium: wejście do piekieł pokazywano w kształcie masywnej bramy, pałac Arcykapłana jako wsparty na czterech filarach daszek, osobno przygotowywano miejsce na grób Pański czy niebiosa. Każdy mansjon stanowił odrębną instalację. Stawiano je jeden za drugim lub na planie okręgu. Wszystkie razem pokazywały świat ziemski, niebiosa i piekło, czyli całość znanego ludziom średniowiecza uniwersum. Bohaterowie mogli wędrować od jednego mansjonu do kolejnych.
Misteria nie posiadały fabuły o wyraźnie zaznaczonych związkach przyczynowo-skutkowych. Powiązania pomiędzy poszczególnymi scenami miały zazwyczaj charakter symboliczny i alegoryczny, odsłaniając głębszy, duchowy sens zjawisk. Akcja rozgrywała się symultanicznie: w poszczególnych mansjonach przez cały czas odgrywania spektaklu, można było obserwować znajdujących się w nich bohaterów, aktorzy nie schodzili ze sceny po odegraniu swojej roli, a niektóre sceny odgrywali równocześnie z przedstawianymi w innych mansjonach wypadkami – świat misterium odwzorowywał pełnię świata realnego. Czas w misterium miał charakter sakralny – pokazywał nie linearną kolej rzeczy, lecz wieczność i jednoczesność najważniejszych całej historii zbawienia.
Polskie misteria pojawiły się dość późno. Średniowieczne teksty zachowały się jedynie w urywkach. Misterium bożonarodzeniowe pod tytułem Dialogus de Nativitate pochodzi z XVII wieku. Pisana po polsku Rozmowa pasterzów przy narodzeniu Chrystusa jest datowana na początek XVIII stulecia. Najstarszym polskim misterium zachowanym w całości jest rezurekcyjne misterium Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim, spisana w czasach renesansu przez Mikołaja z Wilkowiecka (około roku 1580). Scenariusze pasyjnych widowisk tworzyli także Stanisław Grochowski czy Wacław Potocki(Dialog o Zmartwychwstaniu). Autorem wydanego drukiem w 1619 roku misterium hagiograficznego Tragaedii albo Wizerunku śmierci... Jana Chrzciciela był Jakub Gawatowic.
Do tradycji misterium odwołują się teksty późniejsze: barokowa opera pasyjna Utarczka krwawie wojującego Boga (1696), romantyczne Dziady Adama Mickiewicza i Samuel Zborowski Juliusza Słowackiego, neoromantyczne Akropolis Stanisława Wyspiańskiego, Betlejem polskie Lucjana Rydla oraz W mrokach złotego pałacu Tadeusza Micińskiego. Z późniejszych tekstów do misterium nawiązuje m.in. Promieniowanie ojcostwa Karola Wojtyły.
Dawne misteria w XX powracały także na deski teatrów. Kazimierz Dejmek wystawiał na scenie Historyję o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim (1961) oraz Dialogus de Passione (1975).
