| Naczelne | |
| Primates[1] | |
| Linnaeus, 1758 | |
 Szkielety człowieka (z lewej) i goryla (z prawej) | |
| Systematyka | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | zwierzęta |
| Typ | strunowce |
| Podtyp | kręgowce |
| Gromada | ssaki |
| Podgromada | ssaki żyworodne |
| Infragromada | łożyskowce |
| Nadrząd | Euarchontoglires |
| Rząd | naczelne |
| Podrzędy[2] | |
| Zasięg występowania | |
 Zasięg występowania naczelnych z wyjątkiem człowieka | |
 Systematyka w Wikispecies | |
 Multimedia w Wikimedia Commons | |
Naczelne (Primates) – rząd ssaków łożyskowych charakteryzujących się najlepiej wśród wszystkich zwierząt rozwiniętym mózgiem. Tradycyjnie wśród naczelnych wyróżnia się małpiatki, wąskonose małpy ciepłych krajów Starego Świata, szerokonose małpy Nowego Świata żyjące w tropikach Ameryki i małpy człekokształtne. Dział zoologii zajmujący się badaniem ssaków naczelnych to prymatologia.
Spis treści |
Większość gatunków zaliczanych do naczelnych występuje w strefie klimatu podzwrotnikowego, nieliczne w klimacie umiarkowanym, człowiek zamieszkuje całą Ziemię. Znane są również endemiczne gatunki naczelnych.
Ssaki naczelne mają najlepiej wśród wszystkich zwierząt rozwinięty mózg, dużą pojemność czaszki, duże, dobrze rozwinięte półkule kresomózgowia i powierzchnie kory mózgowej. Ich kończyny są chwytne, tylne tzw. stopochodne, pięciopalczaste o przeciwstawnym pierwszym palcu, palce u większości gatunków są zakończone paznokciami, tylko u nielicznych pazurami, opuszki palców są bogato unerwione. Duża ruchliwość kości przedramienia ułatwia manipulowanie przedmiotami. U niższych naczelnych obecny jest dobrze rozwinięty, chwytny ogon wykorzystywany jako piąta kończyna. Ogon wyższych naczelnych nie jest chwytny, a u człekokształtnych nie występuje w ogóle.
Czaszka przyjmuje kształt kulisty, trzewioczaszka wykazuje tendencje do skracania się – u lemurów jest jeszcze wydłużona, a u form wyżej rozwiniętych wyraźnie krótsza. Naczelne mają dobrze rozwinięty wzrok. Rozbudowane oczodoły osadzone są z przodu głowy, umożliwiają widzenie stereoskopowe. Zmysły dotyku i słuchu są również dobrze rozwinięte, w przeciwieństwie do węchu. U samic występuje najczęściej jedna para sutków.
Z wyjątkiem człowieka ciało naczelnych pokryte jest gęstym owłosieniem. W większości są wszystkożerne z przewagą pokarmu roślinnego.
Specyficzne dla tej grupy ssaków są mięśnie mimiczne (u lemurów słabo wykształcone) pełniące ważną rolę w komunikacji niewerbalnej.
Naczelne żyją w stadach o strukturze hierarchicznej lub w grupach rodzinnych, rzadko samotnie. Niektóre gatunki są monogamiczne.
Małpiatki pojawiły się w paleocenie Eurazji i Ameryki Północnej, a najstarsze małpy znane są z eocenu (rodzaj Eosimias). Naczelne opanowały środowiska koron drzew i krzewów, gdzie kryły się i poszukiwały pożywienia. Sprzyjało temu wykształcenie dobrego wzroku i chwytnych kończyn, zwłaszcza przednich. Podział na małpy szerokonose i wąskonose nastąpił dość wcześnie. Wspólne cechy tych grup są prawdopodobnie wynikiem konwergencji, ponieważ nigdzie nie występowały obok siebie, brak również danych o formach pośrednich. Wśród małp wąskonosych zarysowało się kilka kierunków specjalizacji. Część z nich opuściła środowisko nadrzewne i przystosowała się do życia na ziemi. Już w miocenie istniały dwie niezależne linie rozwojowe: makakokształtne (Cercopithecoidea) i małpy człekokształtne (Hominoidea).
Klasyfikacja kladystyczna dzieli naczelne na dwie grupy:
Poniższy kladogram przedstawia wynik analizy filogenetycznej opartej na cechach molekularnych współczesnych taksonów naczelnych przeprowadzonej przez Perelman i współpracowników (2011)[3]
| Primates |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||
W tradycyjnej klasyfikacji fenetycznej do rzędu naczelnych zaliczano dwa podrzędy i następujące rodziny:
Większość gatunków naczelnych jest poławiana przez człowieka dla mięsa lub w celu odsprzedaży jako egzotyczne zwierzęta domowe lub laboratoryjne pomimo obowiązującego zakazu handlu tymi gatunkami zwierząt[4]. Niektóre są zabijane jako szkodniki. Wszystkie zagrożone są utratą środowisk spowodowaną masowym wycinaniem lasów. Organizacje zajmujące się ochroną naczelnych szacują, że poważnie zagrożona jest połowa gatunków lub podgatunków gerez i gibonowatych oraz wszystkie małpy człekokształtne (poza człowiekiem). Conservation International ocenia, że 10% naczelnych wyginie w ciągu najbliższych 20 lat.
Wszystkie gatunki naczelnych objęte są konwencją waszyngtońską CITES (załącznik I i II)[4].
| |||||||||||||||||
