| Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników | |
 | |
| Lider | Adolf Hitler |
| Data założenia | 5 stycznia 1919 |
| Data rozwiązania | 1945 |
| Deklarowana ideologia polityczna | Narodowy socjalizm |
| Deklarowane poglądy gospodarcze | Korporacjonizm, w praktyce kapitalizm ludowy |
| Liczba członków | 8 500 000 |
| Młodzieżówka | Hitlerjugend |
| Barwy | czerwień, biel, czerń |
.svg)
.png)
Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (niem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) – niemiecka partia polityczna, zwana potocznie nazistowską, sprawująca totalitarną władzę w III Rzeszy w latach 1933–1945 z Adolfem Hitlerem jako kanclerzem Rzeszy (od 30 stycznia 1933), a od sierpnia 1934 Führerem i kanclerzem Rzeszy[1]. Podczas procesów norymberskich korpusu kierownictwa politycznego została uznana za organizację zbrodniczą odpowiedzialną za szereg zbrodni przeciwko ludzkości.
Spis treści |
Partia została założona 5 stycznia 1919 przez ślusarza Antona Drexlera i dziennikarza Karla Harrera jako lokalna partia bawarska o nacjonalistycznej ideologii. Nazwa NSDAP została użyta po raz pierwszy w kwietniu 1920, wcześniej istniała pod nazwą DAP (niem. Deutsche Arbeiterpartei), będąc jedną z wielu działających w Niemczech partii volkistowskich. Za patrona NSDAP Hitler obrał Albrechta Niedźwiedzia, który na ziemiach podbitych Słowian połabskich utworzył Brandenburgię. Partia została zdelegalizowana w 1923 po nieudanej próbie przejęcia przez Hitlera władzy w Bawarii (tzw. pucz monachijski). Po wyjściu Hitlera z więzienia w 1924 partia została odbudowana najpierw jako partia nielegalna, a potem w 1925, po zmianach statutu, jako legalna partia startująca na równych prawach w wyborach do Reichstagu.
NSDAP pod wodzą Hitlera, dzięki agresywnej kampanii wyborczej, spektakularnym walkom ulicznym jej bojówek (SA) z bojówkami Komunistycznej Partii Niemiec i bardzo złej sytuacji ekonomicznej Niemiec zdobyła w wyborach w 1925 roku 7% głosów i weszła do Reichstagu. W wyborach cztery lata później zdobyła jednak już tylko 3% głosów i nie weszła do parlamentu. Na skutek kryzysu światowego, ponownego pogorszenia sytuacji ekonomicznej Niemiec oraz słabości i rozbicia tradycyjnych partii prawicowych, jej program zyskał znowu poklask dużej części Niemców oraz wsparcie wielkiego kapitału — w przedterminowych wyborach do Reichstagu (po upadku koalicyjnego rządu kanclerza Hermanna Müllera (SPD z partiami centrowymi) w marcu 1930 NSDAP uzyskała 18% głosów. W wyborach w 1932 roku NSDAP uzyskała spektakularny sukces osiągając 37% poparcia i stając się największą partią w Reichstagu. 30 stycznia 1933 prezydent Rzeszy Paul von Hindenburg desygnował Adolfa Hitlera na kanclerza Rzeszy, który reprezentował większość parlamentarną[2] złożoną z NSDAP i DNVP (niemiecka prawica narodowa). Wicekanclerzem Rzeszy i komisarycznym premierem Prus został Franz von Papen – faktyczny negocjator warunków porozumienia NSDAP z konserwatywną prawicą. Działacze DNVP objęli większość stanowisk ministerialnych w rządzie Hitlera (ministerstwa: gospodarki, finansów, Reichswehry, spraw zagranicznych, pracy). Do czerwca 1933 NSDAP współrządziła z DNVP. W konsekwencji pożaru budynku Reichstagu w lutym 1933 i kampanii propagandowej oskarżającej o podpalenie Komunistyczną Partię Niemiec (KPD) Hitler nakłonił prezydenta Rzeszy Hindenburga do kontrasygnowania dekretu o ochronie narodu i państwa (stanie wyjątkowym), co oznaczało zawieszenie swobód obywatelskich (cenzura prasy, kontrola rozmów telefonicznych, możliwość zawieszania działalności partii politycznych, związków zawodowych i stowarzyszeń, usunięcie sądowej kontroli aresztowania przez policję). Korzystając z tego hitlerowcy rozpętali masowy terror. Hermann Göring jako minister spraw wewnętrznych Prus nadał bojówkarzom SA uprawnienia policyjne[3]. W wyborach 5 marca 1933 NSDAP otrzymała 44% głosów. Korzystając z unieważnienia mandatów deputowanych komunistycznych (KPD) oraz nieobecności części socjalistów (SPD), (znajdowali się już w obozach koncentracyjnych, na emigracji lub w podziemiu), przy sojuszu z nacjonalistyczno-konserwatywną DNVP i oportunistycznym stanowisku partii chrześcijańsko-demokratycznej (Zentrum), Reichstag w obecności 535 z 647 deputowanych 24 marca 1933 roku przyjął większością konstytucyjną[4] ustawę o nadzwyczajnych pełnomocnictwach, upoważniającą rząd Rzeszy do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy, co pozwoliło Hitlerowi sprawować władzę bez kontroli ze strony parlamentu. Ustawa o nadzwyczajnych pełnomocnictwach, przedłużana dwukrotnie przez Reichstag była legitymizacją totalitarnej władzy NSDAP.
21 marca 1933 roku Heinrich Himmler jako szef policji landu Bawaria na podstawie ustawy o nadzwyczajnych pełnomocnictwach wydał rozporządzenie o utworzeniu pierwszego oficjalnego obozu koncentracyjnego na terenie Niemiec w Dachau koło Monachium[5]. W lipcu 1933 NSDAP stała się jedyną legalną partią w Niemczech po delegalizacji lub samorozwiązaniu wszystkich pozostałych. Pomimo walki NSDAP z KPD wspieraną przez Komintern i ZSRR NSDAP cieszyło się w latach 1922–1935 poparciem Stalina, mediów ZSRR oraz Kominternu[6]. Józef Stalin nigdy nie wystąpił wobec władz III Rzeszy o uwolnienie Ernsta Thälmanna, przywódcy KPD od 1933 więzionego w obozie KL-Sachsenhausen[7]. W grudniu 1932 związkowcy z KPD i NSDAP prowadzili wspólnie strajk komunikacji miejskiej w Berlinie. Józef Stalin forsował doktrynę tzw. socjalfaszyzmu, zgodnie z którą głównym przeciwnikiem politycznym partii komunistycznych w Europie były partie socjaldemokratyczne – w przypadku Republiki Weimarskiej – SPD. Koncepcja ta była nastawiona na destabilizację stosunków wewnętrznych w państwach europejskich dla przejęcia władzy przez partie komunistyczne. Przeciwnikiem koncepcji Stalina w odniesieniu do Niemiec był Lew Trocki, na przełomie lat 20/30 już emigrant pozbawiony faktycznego wpływu na decyzje ZSRR.
W roku 1933 Niemcy stały się klasycznym państwem monopartyjnym, a NSDAP została jedyną legalną partią polityczną.
W roku 1944 partia liczyła 8,5 mln członków. Po klęsce III Rzeszy partia została uznana w procesie norymberskim za organizację zbrodniczą i rozwiązana.
Hierarchiczna struktura NSDAP była zbudowana według zasady wodzostwa. Członkowie NSDAP na co dzień nosili odznakę partyjną (ze swastyką), a gdy występowali oficjalnie obowiązywał ich mundur w specyficznym kolorze jasnobrunatnym. Ludność miejscowa określała ich jako bażant złocisty (Goldfasan czyli Chrysolophus pictus), a to właśnie z powodu munduru i złocistych odznak wyższych stopni partyjnych. W hierarchii partyjnej było 30 stopni służbowych od kandydata do Reichsleitera. Według etykiety partyjnej członkowie NSDAP byli określani jako towarzysz partyjny (Parteigenosse, Pg). Do partii przyjmowano tylko mężczyzn.
Po dojściu do władzy w 1933 roku występowały powiązania i spory kompetencyjne instancji partyjnych ze strukturami władzy państwowej III Rzeszy.
Na czele partii stał wódz (Führer) Adolf Hitler; sprawował niepodzielną władzę, a jego decyzje były ostateczne i niepodważalne. Wszystkie instancje partyjne były jemu podporządkowane i musiały postępować według jego poleceń. Od 1934 miał własną kancelarię Kanzlei des Führers.
Hitler miał zastępcę, którym był od 21 kwietnia 1933 do 10 maja 1941 Rudolf Hess.
Do ścisłego kierownictwa partyjnego zaliczali się nadkomisarze, określani jako Reichsleiter. Było ich 18; był to najwyższy szczebel w hierarchii partyjnej; podlegali bezpośrednio Hitlerowi lub jego zastępcy. Niektórzy z nich byli również ministrami w rządzie Rzeszy. Nadkomisarze nadzorowali wszelkie dziedziny życia na terenie całego państwa niemieckiego.
Oto kilku z nich:
Obszar Niemiec podzielono na okręgi (Gaue), których było początkowo 33, a po zagarnięciu nowych obszarów liczba okręgów wzrosła do 43. Te okręgi partyjne pokrywały się z okręgami struktury państwowej (Reichsgau). W ten sposób czasami naczelnik okręgu partyjnego (Gauleiter) był jednocześnie funkcjonariuszem administracji państwowej.
Polskie tereny przyłączone w 1939 do Rzeszy podzielono na dwa okręgi:
Okręgi dzielono na mniejsze jednostki, których liczba wynosiła (połowa 1939):
Partyjne jednostki organizacyjne pełniły czasami funkcje administracyjne; np. naczelnik powiatowej organizacji partyjnej był odpowiedzialny za organizowanie w czasie wojny pomocy mieszkańcom zbombardowanych miejscowości. Natomiast funkcjonariusze nadzorujący bloki (tzw. blokowi) roznosili po domach co 4 tygodnie kartki żywnościowe badając przy tej okazji nastroje ludności.
Stopnie polityczne były tytułami paramilitarnymi w nazistowskiej organizacji NSDAP. Każdy członek partii posiadał tytuł bojowy, bądź administracyjny:
Zależnie od organizacji terenowej w NSDAP, wyróżnia się następujące stopnie:
| Tytuł | Orstgruppen (grupa lokalna) | Kreisleitung (dystrykt) | Gauleitung (okręg) | Reichsleitung (grupa narodowa) | |
| Bojowe | |||||
| Naczelnik polityczny-kandydat | Politische Leiter Anwärter | ||||
| Sonderbeauftragter | |||||
| Brygadzista bojowy bloku | Betriebsblockobmann | ||||
| Asystent bloku | Blockhelfer Betriebsobmann (A) | ||||
| Brygadzista bojowy komórki | Betriebszellenobmann Hauptbetriebszellenobmann | ||||
| Naczelnik bloku / komórki | Blockleiter Betriebsobmann (B) Zellenleiter Betriebsobmann (C & D) Hauptbetriebsobmann | ||||
| Naczelnik biura regionalnego | Ortsgruppenleiter | Kreisleiter | |||
| Administracyjne | |||||
| Naczelnik podobszaru | Mitarbeiter Leiter eines Hilfssachgebietes Leiter eines Sachgebietes Leiter eines Hilfsstelle | ||||
| Blockwalter Blockobmann | |||||
| Naczelnik obszaru | Leiter eine Stelle | ||||
| Zellenwalter Zellenobmann | |||||
| Starszy naczelnik obszaru | Leiter einer Hauptstelle | ||||
| Naczelnik departamentu | Leiter eines Amtes | ||||
| Starszy naczelnik departamentu | Leiter eines Hauptamtes | ||||
| Główny naczelnik departamentu | Leiter eines Oberst Amtes | ||||
| Dowództwo | |||||
| Zastępca naczelnika okręgu | Stellvertreter Gauleiter | ||||
| Naczelnik okręgu | Gauleiter | ||||
| Naczelnik narodu (Nadkomisarz) | Reichsleiter | ||||
Patki kołnierzowe poszczególnych stopni paramilitarnych w NSDAP w 1938:
| ||||||||||||||||||||||
| |||||
