Naukowiec – ekspert w pewnej dziedzinie nauki, stosujący w prowadzonych przez siebie badaniach odpowiednie metody naukowe. Słowo to (w oryginale angielskim scientist) zostało wymyślone w 1833 roku przez Williama Whewella na prośbę poety Samuela Coleridge'a. Wcześniej posługiwano się zwrotami "filozof przyrody" (ang. natural philosopher) lub "człowiek nauki" (ang. man of science).
"Naukowcem jest ten, kto poszukuje odpowiedzi na pytania, na które dotychczas nikt nie odpowiedział, za pomocą metod umożliwiających udowodnienie odpowiedzi" – wskazuje Marian Mazur[1].
Zawód naukowca charakteryzuje się takimi cechami, jak: „wnikliwość w rozróżnianiu rzeczy na pozór jednakowych, zdolność kojarzenia rzeczy na pozór ze sobą nie związanych oraz krytycyzm w rozpoznawaniu prawd i fałszów mających pozory prawd. Zamiłowanie towarzyszące takiemu talentowi przejawia się jako pasja badawcza, na którą składają się: niepokój wobec niewiadomego oraz pragnienie uzyskania najtrafniejszych odpowiedzi i najracjonalniejszych rozwiązań” – stwierdza profesor Mazur[2]. Pasji badawczej nie można zamówić, zaplanować czy nakazać. Jest stanem psychicznym, który nie opuszcza naukowca w żadnej godzinie, stąd często wyśmiewane przypadki notowania pod wpływem nagłego impulsu – na marginesach czytanych gazet, na serwetkach w kawiarni.
Naukowcy, wedle tego pozytywnego archetypu, to ludzie zmotywowani, często od dzieciństwa, chęcią zrozumienia dlaczego świat jest taki jakim go widzimy i jak do tego doszło. Cechują się wrodzoną ciekawością natury. Prestiż, reputacja i uznanie w środowisku naukowym są dla nich często cenniejsze niż dobrobyt. Nauka i technologia stale zmieniają ludzką egzystencję i działalność naukowców jest dziś powszechnie znana.
Podstawowe dwie klasy naukowców to teoretycy i eksperymentatorzy. Pierwsi budują modele wyjaśniające doświadczenia, drudzy przeprowadzają doświadczenia sprawdzające modele. W praktyce podział ten nie jest jednak ostry i wielu naukowców zajmuje się i jednym i drugim.
W przypadku nauk ścisłych może nie być ostrej granicy między naukowcem a inżynierem, chociaż inżynier stawia sobie cele praktyczne, a naukowiec bada głównie zjawiska podstawowe, uniwersalne. Często jednak podobny jest sposób pracy: od nowego problemu do nieznanego wcześniej rozwiązania, co angażuje wyobraźnię i kreatywność. Wiele dziedzin nauki jednakże nie ma charakteru praktycznego i nie zajmuje się rozwiązywaniem doraźnych problemów ludzkich, choć w dłuższej perspektywie ma na nie istotny wpływ (jak matematyka, fizyka teoretyczna, socjologia, filozofia).
Naukowcy często projektują aparaturę badawczą wykonując prototypy, inżynierowie nierzadko wykonują wysokiej klasy badania naukowe.
Zdarza się, że inżynierowie z wykształcenia zostają naukowcami, jak to było w przypadku noblistów Petera Debye i Paula Diraca. Inżynier teoretyk Claude Shannon jest znany głównie jako twórca teorii informacji.
