Ołtarz (łac. altare lub altarium) – znane we wszystkich religiach miejsce składania ofiar.
.JPG)
Spis treści |
Ołtarz pierwotnie znaczył miejsca przeżyć transcendentnych i wyrażania aktów religijnych, w tym nierozerwalnie związanych ze składaniem ofiar dedykowanych bóstwom.
Pierwszymi naturalnymi miejscami na składanie ofiar i pojawianie się praform ołtarzy były góry i wzgórza, źródła życiodajnej wody lub szczególne drzewa. Na wybór miejsca miały wpływ określone elementy takie jak teofanie, inne nadprzyrodzone znaki lub szczególne przeżycia człowieka. W tych miejscach składano ofiary początkowo na powierzchni naturalnej skały, bloku skalnego lub głazie, a nawet naturalnych wzniesieniach. Były to formy ołtarzy naturalnych, w których człowiek nie podejmował się żadnej działalności, lecz wykorzystywał elementy zastanego miejsca.
Z czasem zaczęto dostosowywać miejsca bezpośredniego składania ofiar przez przetaczanie głazów, układanie stosów kamieni, ręczne obrabianie skały lub usypywanie z ziemi kopców i wzniesień, w końcu tworzenie platform. Pojawiają się różnorodne formy ołtarzy budowanych wraz z adaptacją jego otoczenia i utworzenia strefy sacrum (przeznaczonej do kultu). Przykładem takich miejsc są starożytne wyżyny zbliżające do nieba lub zigguraty przypominające schody dla bogów. W ten sposób ołtarz stawał się jednym z elementów miejsca, które możemy dziś określać terminem sanktuarium, następnie rozwiniętych do form świątynnych.
Ołtarz w religiach starożytnych i współczesnych jest najczęściej uroczyście poddawany obrzędom poświęcenia lub konsekracji. Jest to akt potwierdzający uświęcenie ołtarza, przeznaczenie go wyłącznie do kultu religijnego, dedykowanie bóstwu patronującemu. Prócz roli funkcjonalnej związanej ze składaniem ofiary, ołtarz utożsamiany jest w religiach z samym bóstwem, które je zamieszkuje, lub także wypełnia ołtarz, jak duch ciało. Stąd ołtarz można było zbezcześcić, czyli nie tylko zniszczyć, lecz również pozbawić jego świętości i boskiej obecności.
Dlatego możemy wyróżnić następujące funkcje ołtarza:
Ołtarz jest miejscem sprawowania pamiątki Wieczerzy Pańskiej. W wielu z nich ofiara mszy świętej jest wydarzeniem tak doniosłym, że ołtarz jest najważniejszym miejscem w świątyni.
Pierwsze ołtarze chrześcijańskie miały postać stołu lub sarkofagu z relikwiami męczennika. Od IV w. zaczęto budować ozdobną oprawę w formie cyborium. Od czasów średniowiecza, w Kościele rzymskokatolickim zachodziły następujące zmiany:
Po Soborze Watykańskim II pojawiła się tendencja przywrócenia ołtarzom formy stołu; w nowo budowanych kościołach ołtarz jest zazwyczaj odsunięty od ściany, w starszych zaś, kapłan celebruje nie na ołtarzu murowanym, lecz na ołtarzu przenośnym ("posoborowym"). Warto tez zauważyć, że po Soborze Watykańskim II kapłani prawie zawsze sprawują liturgię eucharystyczną twarzą do wiernych (versus populum). Wbrew obiegowym opiniom, nie jest to regulowane rubrykami. W razie konieczności kapłan może sprawować Mszę świętą poza kościołem, na odpowiednim stole nakrytym obrusem.
W wierzeniach etnicznych Słowian znany był pod określeniem żertwiennik, skąd termin ten przeszedł do liturgiki prawosławnej i niektórych katolickich kościołów wschodnich. Obecnie jednak ołtarz w świątyni obrządku wschodniego określa się słowem "tron" albo "święty stół" (cs. prestoł gr. Αγία Τράπεζα). Natomiast nazwa żertwiennik oznacza niewielki stół znajdujący się w prezbiterium po lewej stronie, służący do przygotowywania eucharystii.
Ołtarz w cerkwi znajduje się w środku prezbiterium, oddzielonego od reszty świątyni ikonostasem. Ma on formę kwadratowej, drewnianej, murowanej lub kamiennej mensy przykrytej antyminsem i paramentami liturgicznymi, na której znajdują się ponadto krzyż, siedmioramienny świecznik (siemiswiecznik) oraz tabernakulum (darochranitielnica).
W tradycji bizantyjskiej ołtarz jest darzony tak wielką czcią, że stawać przed nim i go dotykać może tylko kapłan i diakon. Boską liturgię można sprawować tylko na ołtarzu poświęconym przez biskupa lub na antyminsie.
W architekturze cerkiewnej nazwą "ołtarz" (cs. ałtar' gr. ἰερòν Βῆμα) określa się wschodnią część świątyni, przeznaczoną dla duchowieństwa i oddzieloną od nawy ikonostasem (odpowiednik prezbiterium).
