| Operacja Mars II wojna światowa, front wschodni | |||||||||||||||||
 Front wschodni w czasie drugiej rżewsko-syczewskiej strategicznej operacji zaczepnej | |||||||||||||||||
| Czas | 25 listopada – 23 grudnia 1942 | ||||||||||||||||
| Miejsce | tzw. występ rżewski Biełyj–Olenino–Rżew–Syczewka–Gżack–Wiaźma | ||||||||||||||||
| Terytorium | ZSRR | ||||||||||||||||
| Przyczyna | radziecka próba okrążenia 9. Armii | ||||||||||||||||
| Wynik | zwycięstwo Niemców | ||||||||||||||||
| |||||||||||||||||
Operacja Mars, druga rżewsko-syczewska strategiczna operacja zaczepna (ros. операция «Марс», bторая Ржевско-Сычёвская стратегическая наступательная операция) – ofensywa wojsk radzieckich na broniony przez Niemców tzw. występ rżewski trwająca od 25 listopada do 23 grudnia 1942 roku.
Spis treści |
Celem operacji było okrążenie większości wojsk niemieckiej 9. Armii uderzeniami 41., 22., 39. i 20. Armii na północną część występu rżewskiego. Po zakończeniu tej operacji, wymienione siły radzieckie miały zaatakować Wiaźmę wspólnie z 5. i 33. Armią wzmocnionymi 9. i 10. Korpusem Pancernym i być może 3. Armią Pancerną. Ta faza działań ofensywnych miała nosić imię "Jowisz" (lub "Neptun") i doprowadzić do rozbicia pozostałości 9. Armii, a także niemieckiej 3. Armii Pancernej. W efekcie większość sił GA "Środek" uległaby zniszczeniu, a wojska radzieckie mogłyby zaatakować Smoleńsk.
Sukces operacji "Mars" i "Jowisz" pod Rżewem i Wiaźmą, wraz z udanymi operacjami "Uran" i "Saturn" pod Stalingradem, doprowadziłby do zniszczenia ogromnych sił Niemiec i ich sojuszników, a zapewne do przegrania przez Niemcy wojny już w 1943 roku.
Wojska sowieckie składały się z 41. i 22. Armii Frontu Kalinińskiego oraz z 39. i 20. Armii Frontu Zachodniego. Cztery sowieckie armie otrzymały duże wzmocnienia. Były to:
Ponadto w odwodzie 20. Armii znajdował się 8. KPanc. Wszystkie armie otrzymały również liczne dodatkowe siły – brygady zmechanizowane i pancerne, pułki artylerii, jednostki inżynieryjne. 20. Armia miała około 114 tysięcy żołnierzy, 41. Armia około 105 tysięcy, 39. Armia około 90 tysięcy, a 22. Armia około 80 tysięcy.
Wsparcia udzielić miały znacznie słabsze 29., 30. i 31. Armia.
Wojska niemieckie składały się na 9. Armię z Grupy Armii "Środek". 15 listopada 1942 roku, na dziesięć dni przed ofensywą, armia liczyła 5 korpusów (od zachodniej flanki: VI Korpus Armijny, XXXXI Korpus Pancerny, XXIII i XXVII Korpus Armijny oraz XXXIX KPanc.), które wraz z rezerwami armijnymi i przyporządkowanymi 9. Armii z GA "Środek" zawierały 17 dywizji piechoty (lub ich równowartość), 2 dywizje polowe Luftwaffe, 4 dywizje pancerne, 2 i ⅛ dywizji zmotoryzowanej oraz 1 dywizję kawalerii SS, ogółem 19 dywizji piechoty oraz 7 i ⅛ dywizji mobilnych[1].
W owym czasie większość dywizji piechoty Grup Armii "Północ" i "Środek" było zdolnych jedynie do obrony stacjonarnej ze względu na niedobór ludzi, artylerii, środków transportu itp. spowodowany ciężkimi stratami poniesionymi poprzedniej zimy. 9. Armia poniosła też poważne straty w poprzedniej sowieckiej ofensywie. Większość posiłków i uzupełnień Niemcy kierowali do wojsk walczących na południu.
Przed nacierającymi armiami sowieckimi znajdowały się:
Po rozpoczęciu bitwy 9. Armia otrzymała także XXX KA oraz 3 dodatkowe dywizje pancerne.
ZSRR:
III Rzesza:
25 listopada 1942 roku rozpoczęło się sowieckie natarcie. 41. i 22. Armia dokonały nieznacznych przełamań frontu, które wykorzystały ich jednostki szybkie. 1. KZmech nacierał na południowy wschód, częścią sił zachodząc od tyłu silnie ufortyfikowany Biełyj. 3. KZmech zwyciężał w dolinie rzeki Łuczesa między Biełym a Oleninem. Nad Wołgą XXIII KA dokonał planowego odwrotu przed atakującą 39. Armią.
Najpotężniejsza 20. Armia atakująca nad rzeką Wazuzą nie odniosła sukcesów. Jej potężne korpusy pancerne walczyły o silnie umocnione wioski, a dywizje piechoty wykrwawiały się w atakach na doskonale przygotowanych do ich odparcia Niemców. Z najwyższym trudem 20. Armia wybiła mały wyłom w liniach niemieckich i wprowadziła do niego 2. KKawGw., który szybko został odcięty przez niemiecki kontratak. Część okrążonych zdołała przebić się z powrotem na wschód, pozostali ukryli się w lasach i walczyli jako partyzanci.
Z czasem 22. i 39. Armia zmniejszyły impet natarcia, głównie ze względu na ogromne straty w czołgach. Przełamania pod Biełym nie udało się wykorzystać, gdyż Niemcy uderzyli na prawą flankę 41. Armii, okrążając większość jej sił uderzeniowych. Spośród 80 tysięcy okrążonych niewielu, jak dowódca zniszczonego 1. KZmech gen. Sołomatin, zdołało przebić się przez linie niemieckie. Próba Żukowa wznowienia ofensywy w grudniu również zakończyła się klęską.
Dokładne straty obu stron są niemożliwe do ustalenia ze względu na utratę dokumentów (zwłaszcza niemieckich) w późniejszych bitwach czy brak prowadzenia oficjalnych statystyk przez walczące strony.
Zespół rosyjskich historyków pod kierownictwem gen. G.F. Kriwoszejewa oceniał radzieckie straty w operacji "Mars" na 215 tysięcy (70 tysięcy strat bezpowrotnych – zabici, zaginieni, jeńcy, 145 tysięcy strat powrotnych – ranni i chorzy). Amerykański historyk David M. Glantz, autor monografii o operacji "Mars", oceniał te straty na 100 tysięcy bezpowrotnych i 235 tysięcy powrotnych, ogółem około 335 tysięcy ludzi. 20. Armia straciła 58 ze 114 tysięcy żołnierzy.
Niektóre jednostki, zwłaszcza w okrążonej 41. Armii, zostały całkowicie zniszczone. Niemiecki raport po bitwie podawał liczbę 1847 zniszczonych sowieckich czołgów.
Operacja zakończyła się klęską wojsk radzieckich, które były dalekie od okrążenia 9. Armii i zagrożenia całej GA "Środek". Ich postępy były minimalne i nie mogły być wykorzystane. Lokalne sukcesy terenowe zostały okupione ogromnymi stratami w ludziach i utratą większości czołgów. Niemcy zaś stosunkowo małym kosztem wyeliminowali silne zgrupowania radzieckie.
Choć Niemcy odnieśli zwycięstwo pod Rżewem, sytuacja na innych odcinkach frontu była dla nich niekorzystna. W marcu 1943 roku w wyniku klęski stalingradzkiej Hitler zdecydował się wycofać 9. Armię spod Rżewa (Operacja "Bawół"), co umożliwiło jej użycie w czasie bitwy pod Kurskiem.
Sowieccy historycy próbowali umniejszać znaczenie operacji "Mars", określając ją jako akcję mającą jedynie na celu odwrócenie niemieckiej uwagi od operacji "Uran". Teorii o podrzędnym znaczeniu operacji "Mars" wobec operacji "Uran" (oraz takiego stosunku ofensyw mających po nich nastąpić) przeczy fakt, że ZSRR zaangażował do niej niemal jednakowe siły. Niemniej jednak uwikłanie 9. Armii w walki uniemożliwiło przesunięcie większych sił z Grupy Armii "Środek" w rejon Stalingradu, gdzie operacje "Uran" i "Saturn" doprowadziły do okrążenia 6. Armii von Paulusa.
| Operacje "Mars" i "Jowisz" | Operacje "Uran" i "Saturn" | |
|---|---|---|
| Liczba żołnierzy na początku operacji | 668 000+415 000=1 083 0001 | 700 000+400 000=1 100 0002 |
| Liczba czołgów | 36721 | 2778 |
| Liczba dywizji | 651 | 53,5 |
| Liczba brygad (samodzielnych oraz wchodzących w skład innych jednostek) | 761 | 62,5 |
