Widget
Podziel się:

Order Orła Białego


Correct.svg
Ten artykuł należy dopracować zgodnie z zaleceniami edycyjnymi:
zweryfikować listy kawalerów orderu by usunąć osoby, które nigdy nie były kawalerami tego orderu – dotyczy okresu 1705-1831.
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu.
Order Orła Białego
Awers
Awers orderu
Awers
Awers gwiazdy orderowej
Baretka
Baretka
Ustanowiono1 listopada 1705
Wielkość70 × 70 mm (order)
80 × 80 mm (gwiazda)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Kollana królewska Orderu Orła Białego, własność króla Augusta II Mocnego przed 1730
August II Mocny z Wielką Wstęgą i Gwiazdą Orderu Orła Białego
Herb Stanisława Augusta Poniatowskiego z kollaną Orderu Orła Białego

Order Orła Białego – najstarsze i najwyższe odznaczenie państwowe Rzeczypospolitej Polskiej, nadawane za znamienite zasługi cywilne i wojskowe dla pożytku Rzeczypospolitej Polskiej, położone zarówno w czasie pokoju jak i w czasie wojny. Nie dzieli się na klasy. Nadawany jest najwybitniejszym Polakom oraz najwyższym rangą przedstawicielom państw obcych.

Order Orła Białego noszony jest na wstędze błękitnej przewieszonej przez lewe ramię do prawego boku. Gwiazdę Orderu, niegdyś haftowaną, nosi się na lewej piersi.

Spis treści

[edytuj] Historia

  • Lata 1705–1795

Order został ustanowiony 1 listopada 1705[1] przez króla Augusta II na zamku w Tykocinie, małym mieście na Podlasiu, położonym nad rzeką Narew, gdzie bywali królowie, magnaci i książęta polscy. Otrzymywali go w czasie I Rzeczypospolitej głównie magnaci, którzy wsparli króla w wolnej elekcji: Karol Stanisław Radziwiłł, Hieronim Lubomirski, Michał Kazimierz Ogiński, Ignacy Krasicki, Stanisław Kostka Potocki, Stanisław Małachowski, ale także ataman Iwan Mazepa. W czasach Augusta III stracił nieco renomę, gdyż minister Henryk Brühl masowo go sprzedawał. Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego Order Orła Białego nadano na rozkaz cesarzowej Katarzyny II wielu Rosjanom, w tym wszystkim jej faworytom z Potiomkinem na czele. Order przestał być nadawany po III rozbiorze Polski.

  • Lata 1807–1917

Ponownie został ustanowiony w 1807 jako najwyższe odznaczenie Księstwa Warszawskiego i później kongresowego Królestwa Polskiego. Po upadku powstania listopadowego w 1831 wraz z Orderem Świętego Stanisława i Orderem Virtuti Militari został zniesiony jako order Królestwa Polskiego. Ukazem cara został ustanowiony Cesarski i Królewski Order Orła Białego[2] Order ten był nadawany przez carów w latach 1831-1917 (do upadku caratu). Ustanowienie oznaczenia Imperium Rosyjskiego przejmującego elementy orderu Królestwa Polskiego było jedną z represji po powstaniu listopadowym, gdy wbrew traktatowi wiedeńskiemu car uznał Królestwo Polskie za terytorium podbite, a nie odrębne państwo związane jedynie unią personalną z Rosją. Z tego względu nie jest w tej formie i w tym okresie traktowany jako kontynuacja polskiego orderu rycerskiego.

  • Lata 1921–1939

Został odnowiony przez Sejm Rzeczypospolitej ustawą z dnia 4 lutego 1921 jako najwyższe odznaczenie państwowe. Otrzymał wówczas także nowy wygląd. W okresie międzywojennym nadany został 24 obywatelom polskim i 87 cudzoziemcom (w tym 33 monarchom i prezydentom, 10 premierom, 12 członkom rodzin panujących, 15 ministrom).

  • Lata 1939–1990

Po II wojnie światowej order nadawany był rzadko i tylko przez rząd RP na uchodźstwie (otrzymali go np. Tadeusz Tomaszewski, Eustachy Sapieha, Michał Tokarzewski-Karaszewicz i kard. Carlo Chiarlo), choć oficjalnie w PRL nigdy tego odznaczenia nie zniesiono. Dekret PKWN z 22 grudnia 1944 o orderach, odznaczeniach oraz medalach wymieniał Order Orła Białego jako jedno z odznaczeń państwowych, nadawanych przez Prezydium KRN, lecz nie był on nadawany, a w 1949 jako najwyższe odznaczenie zastąpił go Order Budowniczych Polski Ludowej. Ustawa z 17 lutego 1960 o orderach i odznaczeniach już nie wymieniała Orderu Orła Białego.

  • Od 1992 roku

23 grudnia 1992 został restytuowany ustawą z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach (Dz. U. Nr 90, poz. 490 ze zmianami). Order obecnie nadawany jest przez Prezydenta RP. Pierwszymi osobami, które otrzymały go po 1989, z rąk prezydenta Lecha Wałęsy, byli Jan Paweł II i król Szwecji Karol XVI Gustaw (w 1993, ale papież odebrał swój order dopiero 22 maja 1995 w czasie pielgrzymki do kraju).

20 maja 2008 Gimnazjum Nr 28 we Wrocławiu dostało imię Kawalerów Orderu Orła Białego. To jedyna szkoła w Polsce nosząca takie imię.

[edytuj] Zmiany insygniów

Początkowo miał formę owalnego medalu czerwonego koloru z jasnobłękitną wstęgą oraz hasłem Pro Fide, Lege et Rege (łac. Za wiarę, prawo i króla). Na oznakach przyznawanych monarchom słowo rege zmieniano na grege (łac. trzodę). Królowi polskiemu przysługiwał przywilej noszenia insygniów orderowych, którymi był wysadzany szlachetnymi kamieniami krzyż zawieszony na łańcuchu Orderu Orła Białego. Monarchowie z dynastii Wettynów, August II Mocny i jego syn August III Sas mieli poza tym cały zestaw klejnotów, który nazywano garniturem orderowym. W 1709 order dla wszystkich kawalerów otrzymał formę krzyża maltańskiego. Do 1713 noszony był na szyi z dodatkową gwiazdą.

  • August III w stroju orderowym Orderu Orła Białego

  • Łańcuch Orderu Orła Białego króla Stanisława II Augusta Poniatowskiego

  • Krzyż Orderu Orła Białego (według wzoru z 1713 r.)

  • Gwiazda Orderu w XVIII w.

  • Wizerunek Orderu Orła Białego na kolumnie zamku w Pillnitz

  • Order Orła Białego z 1780

  • Krzyż i Wielka Wstęga Orderu Orła Białego, dziesiątego Wielkiego Mistrza tego orderu prezydenta RP na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego

  • Gwiazda Orderu Orła Białego (wzór 1921)

[edytuj] Okres międzywojenny

Po restytucji orderu w 1921 roku zmieniono jego hasło na Za Ojczyznę i Naród. Na nowy wygląd orderu złożyły się złoty krzyż maltański z białą emaliowaną obwódką i złotymi promieniami między ramionami, dalej biały, emaliowany i ukoronowany orzeł z rozpostartymi skrzydłami z głową w prawo (heraldycznie) na krzyżu. Order nosi się na gładkiej, jasno błękitnej szarfie z lewego ramienia na prawy bok.

Gwiazda jest ośmioramienna z prostymi ramionami. Na niej osadzony jest złoty, maltański krzyż emaliowany na czerwono z białą emaliowaną obwódką i złotymi promieniami pomiędzy ramionami. Nowe hasło zostało wypisane na ramionach krzyża. Na centralnym dysku emaliowanym na biało znajduje się monogram RP (Rzeczpospolita Polska) otoczony emaliowanym zielono wieńcem.

W okresie międzywojennym nadany został 24 obywatelom polskim i 87 cudzoziemcom (w tym 33 monarchom i prezydentom, 10 premierom, 12 członkom rodzin panujących, 15 ministrom).

[edytuj] Opis oznaki od 1992

Obecnie oznaką Orderu Orła Białego jest krzyż maltański, równoramienny, złocony, o wymiarach 70 × 70 mm, zakończony na rogach ramion kulkami. Ramiona krzyża pokryte są czerwoną emalią z białymi brzegami w złoconym obramowaniu. Między ramionami krzyża umieszczone są pęki złoconych promieni. W środku krzyża biało emaliowany orzeł według wzoru określonego w ustawie z dnia 1 sierpnia 1919 o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej, ze złoconymi żyłkami, koroną, dziobem i szponami. Na odwrotnej stronie ramiona krzyża są złocone z biało emaliowanym obramowaniem i wypukłym napisem: ZA OJCZYZNĘ I NARÓD. W środku krzyża na okrągłej biało emaliowanej tarczy w otoku ze złoconych liści dębowych pokrytych zieloną emalią umieszczony jest złocony monogram: RP. Krzyż zawieszony jest na błękitnej wielkiej wstędze szerokości 100 mm i noszony z lewego ramienia na prawy bok.

Oznaką Orderu jest ponadto gwiazda orderowa srebrzona o średnicy 80 mm z ośmiu pęków promieni. Na gwieździe umieszczony jest złocony krzyż Orderu, o wymiarach 50 × 50 mm, lecz bez orła i bez kulek na rogach ramion. Między ramionami krzyża złociste płomyki, na ramionach krzyża złocony napis: ZA OJCZYZNĘ I NARÓD. W środku krzyża na okrągłej, biało emaliowanej tarczy w otoku ze złoconych liści dębowych pokrytych zieloną emalią umieszczony jest złocony monogram "RP".

Pierwszym Kawalerem Orderu Orła Białego po jego restytucji został w roku 1993 Jan Paweł II.

[edytuj] Kapituła Orderu Orła Białego

Do kompetencji Kapituły należy w szczególności opiniowanie wniosków o nadanie lub pozbawienie Orderu oraz występowanie z inicjatywą nadania Orderu lub jego pozbawienia. Kapituła stoi na straży honoru Orderu, jej członkowie powoływani są przez prezydenta RP na pięć lat spośród osób, które zostały odznaczone tym Orderem. Kapitułę tworzą: Wielki Mistrz Orderu i pięciu członków Kapituły. Zgodnie z ustawą o orderach i odznaczeniach prezydent RP, z tytułu wyboru na ten urząd, staje się Kawalerem Orderu Orła Białego, Wielkim Mistrzem Orderu i przewodniczy Kapitule. Kapituła wybiera ze swego grona Kanclerza Orderu i Sekretarza Kapituły.

Łańcuch (kollana) Orderu Orła Białego pochodzący z czasów panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz miecz orderowy jako klejnoty Rzeczypospolitej przechowuje się w kaplicy Zamku Królewskiego w Warszawie.

Obecnie w skład kapituły wchodzą: Bronisław Komorowski (Prezydent RP), Władysław Bartoszewski (Kanclerz Orderu), Aleksander Hall (Sekretarz Kapituły), Krzysztof Penderecki oraz Henryk Samsonowicz[3].

[edytuj] Zmiany w składzie Kapituły

[edytuj] Kawalerowie i Damy Orderu Orła Białego – w układzie chronologicznym (lista niepełna)

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Orderem Orła Białego.

Daty postanowień o nadaniu, same akty dekoracji mogą być późniejsze

[edytuj] Odznaczeni w latach 1705–1795 obywatele polscy

Question book-4.svg
Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.
Uwaga: Aby ułatwić pracę, dodaj do szablonu parametr |data=2012-05

Układ chronologiczny, układ alfabetyczny zob. Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (I Rzeczpospolita).

Lata 1705–1730

Lata 1731–1740

Lata 1741–1750

Lata 1751–1760

Lata 1761–1770


Lata 1771–1780

Lata 1781–1790


Lata 1791–1795

Data nieznana

[edytuj] Odznaczeni w latach 1807–1831 obywatele polscy, poddani Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (kongresowego)

Question book-4.svg
Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.
Uwaga: Aby ułatwić pracę, dodaj do szablonu parametr |data=2012-05

Układ chronologiczny, układ alfabetyczny zob. Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (Księstwo Warszawskie).

[edytuj] Odznaczeni w latach 1705–1831 cudzoziemcy

Question book-4.svg
Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.
Uwaga: Aby ułatwić pracę, dodaj do szablonu parametr |data=2012-05

Układ chronologiczny – układ alfabetyczny zob. Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (I Rzeczpospolita) oraz Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (Księstwo Warszawskie).

[edytuj] Odznaczeni w latach 1921–1939 obywatele polscy (lista pełna)

Układ chronologiczny, układ alfabetyczny zob. Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (II Rzeczpospolita).

[edytuj] Odznaczeni w latach 1939–1990 przez władze RP na uchodźstwie obywatele polscy

Układ chronologiczny, układ alfabetyczny zob. Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (władze RP na uchodźstwie).

[edytuj] Odznaczeni w latach 1921–1989 cudzoziemcy

Układ chronologiczny – układ alfabetyczny zob. Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (II Rzeczpospolita) oraz Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (władze RP na uchodźstwie).

[edytuj] Odznaczeni po 1992 r. obywatele polscy (lista pełna)

Information icon.svg Osobny artykuł: Odznaczeni Orderem Orła Białego (III Rzeczpospolita).

Układ chronologiczny wg kolejności nadania Orderu – układ alfabetyczny zob. Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (III Rzeczpospolita).

[edytuj] Przez Prezydenta Lecha Wałęsę (1992–1995)

Rok 1993

  • Jan Paweł II, 3 maja (pierwszy kawaler orderu po jego reaktywacji w 1992)

Rok 1994

Rok 1995

[edytuj] Przez Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego (1995–2005)

Rok 1996

Rok 1997

Rok 1998

Rok 1999

Rok 2002

Rok 2003

Rok 2004

Rok 2005

[edytuj] Przez Prezydenta Lecha Kaczyńskiego (2005–2010)

Rok 2006

Rok 2007

Rok 2008

Rok 2009

Rok 2010

[edytuj] Przez Prezydenta Bronisława Komorowskiego (od 2010)

Rok 2010

Rok 2011

Rok 2012

[edytuj] Odznaczeni po 1992 r. cudzoziemcy (lista pełna)

Information icon.svg Osobny artykuł: Odznaczeni Orderem Orła Białego (III Rzeczpospolita).

Układ chronologiczny wg kolejności nadania Orderu – układ alfabetyczny zob. Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (III Rzeczpospolita).

[edytuj] Przez Prezydenta Lecha Wałęsę (1992–1995)

Rok 1993

Rok 1994

Rok 1995

[edytuj] Przez Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego (1995–2005)

Rok 1996

Rok 1997

Rok 1998

Rok 1999

Rok 2000

Rok 2001

Rok 2002

Rok 2003

Rok 2004

Rok 2005

[edytuj] Przez Prezydenta Lecha Kaczyńskiego (2005–2010)

Rok 2007

Rok 2009

[edytuj] Przez Prezydenta Bronisława Komorowskiego (od 2010)

Rok 2011

[edytuj] Żyjący Polacy, Damy oraz Kawalerowie Orderu Orła Białego

Wśród 32 żyjących osób narodowości polskiej odznaczonych Orderem jest 32 mężczyzn.

[edytuj] Osoby, które oficjalnie odmówiły przyjęcia Orderu Orła Białego

Jedyną dotychczas osobą, która odmówiła przyjęcia Orderu Orła Białego był Jerzy Giedroyc, 1994[23].

[edytuj] Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Pierwszy Order Orła Białego nadał August II Mocny hetmanowi Iwanowi Mazepie już 22 października 1703 roku, order został w 1705 ustanowiony pod pozorem odnowienia. Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 137.
  2. ↑ Статут Императорского и Царского ордена Белого Орла
  3. ↑ 19. posiedzenie Kapituły Orderu Orła Białego. prezydent.pl, 10 marca 2011. [dostęp 11 marca 2011].
  4. ↑ Posiedzenie Kapituły Orderu Orła Białego. Prezydent.pl, 14 lutego 2001. [dostęp 2012-02-19].
  5. ↑ Prof. Skarga rezygnuje z kapituły Orderu Orła Białego
  6. ↑ Geremek nie złoży kolejnych oświadczeń – – Wywiady – Opinie w RMF24
  7. ↑ Witryna Prezydent.pl "Kapituły Orderów" Dostęp 14.10.2009
  8. ↑ Abp Ignacy Tokarczuk nie jest już członkiem Kapituły Orderu Orła Białego. Prezydent.pl, 5 lutego 2009. [dostęp 2009-10-17].
  9. ↑ wiadomosci.dziennik.pl/: Order dla Michnika i Bieleckiego. Kapituła się sypie. [dostęp 20.11.2010].
  10. ↑ Prezydent powołał członków Kapituły Orderu Orła Białego. prezydent.pl, 28 lutego 2011. [dostęp 28 lutego 2011].
  11. ↑ M.P. z 1997 r. Nr 45, poz. 442
  12. ↑ M.P. z 1998 r. Nr 6, poz. 109
  13. ↑ 13,0 13,1 M.P. z 1998 r. Nr 16, poz. 250
  14. ↑ Wdowa po Zbigniewie Herbercie odmówiła w 1998 przyjęcia orderu z rąk prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego (30 lipca 1998), ponowne wręczenie dokonane zostało przez Lecha Kaczyńskiego 3 maja 2007 – [1]
  15. ↑ Order Orła Białego dla Księdza Jerzego Popiełuszki. prezydent.pl, 2009-10-19. [dostęp 19 października 2009].
  16. ↑ Ordery dla zapomnianych bohaterów Polski i Węgier / Ordery i odznaczenia / Aktywność / Prezydent RP Lech Kaczyński
  17. ↑ Prezydent odznaczył ludzi kultury. Prezydent.pl. [dostęp 2011-06-20].
  18. ↑ Prezydent odznaczył twórców kultury. Prezydent.pl, 2011-03-21. [dostęp 2011-06-20].
  19. ↑ M.P. z 2011 r. Nr 73, poz. 716
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 Odznaczenia z okazji Święta 3 Maja. W: 2012-05-03 [on-line]. Prezydent.pl. [dostęp 2012-05-03].
  21. ↑ M.P. z 1997 r. Nr 83, poz. 811
  22. ↑ M.P. z 2011 r. Nr 73, poz. 718
  23. ↑ Marek Henzler: Orła cień. 2005-11-02. [dostęp 2 listopada 2005].

[edytuj] Bibliografia

  • "Za Ojczyznę i Naród. 300 lat Orderu Orła Białego", ARX REGIA Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, Warszawa 2005 (ISBN 83-7022-151-3)
  • Wanda Bigoszewska "Polskie ordery i odznaczenia", Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1989 (ISBN 83-223-2287-9)
  • Stefan Oberleitner "Polskie ordery odznaczenia i niektóre wyróżnienia zaszczytne 1705-1990", Wydawnictwo "Kanion", Zielona Góra 1992 (ISBN 83-85571-00-7)
  • Zbigniew Puchalski "Dzieje polskich znaków zaszczytnych", Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1998 (ISBN 83-7059-388-7)
  • Zbigniew Puchalski, Ireneusz J. Wojciechowski "Ordery i odznaczenia polskie i ich kawalerowie", Krajowa Agencja Wydawnicza RSW "Prasa-Książka-Ruch", Warszawa 1987 (ISBN 83-03-02143-5)

[edytuj] Linki zewnętrzne

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń.

Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.

Zasady ochrony prywatności O Wikipedii Informacje prawne