Otwarty Fundusz Emerytalny (OFE) – w Polsce: osoba prawna stanowiąca odrębną masę majątkową, zarządzana i reprezentowana przez Powszechne Towarzystwo Emerytalne (PTE), działający na podstawie ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz. U. z 2004 r. Nr 159, poz. 1667 (tekst jednolity)). Osoby należące do OFE posiadają jednostki rozrachunkowe zapisane na ich indywidualnych rachunkach prowadzonych przez OFE, których wartość jest wyceniana każdego dnia roboczego w oparciu o aktualną wartość rynkową aktywów OFE i sumę jednostek rozrachunkowych zapisanych na rachunkach prowadzonych przez dane OFE. OFE inwestuje posiadane środki w instrumenty finansowe dopuszczone przez obowiązujące przepisy i w granicach dopuszczonych limitów.
Otwarte fundusze emerytalne powstały w ramach reformy systemu emerytalnego w 1999 roku i pozwalają na gromadzenie środków pieniężnych na emeryturę w tzw. II filarze[1]. Obecnie istnieje 14 OFE (łącznie istniało 21 podmiotów[2]).
Spis treści |
System jest obowiązkowy dla osób, które podlegają ubezpieczeniom społecznym i urodziły się po 31 grudnia 1968 roku. Nowym systemem objęci zostali także urodzeni przed 1 stycznia 1969, a po 31 grudnia 1948, jednakże mogli dokonać wyboru czy chcą pozostać w ZUS-ie (I filar) czy podzielić składkę między ZUS a OFE.
OFE należą do systemu kapitałowego (zasada zdefiniowanej składki, zasada gromadzenia kapitału).
Natomiast urodzeni przed 1 stycznia 1949 otrzymają emerytury ustalone zgodnie z zasadami sprzed wprowadzenia reformy, czyli według systemu opartego na umowie międzypokoleniowej.
Od środków wpłacanych do OFE, powszechne towarzystwa emerytalne pobierają opłaty: od składki i od wartości aktywów (opłata za zarządzanie, pierwotnie do 0,6% w skali roku, przy kwotowych ograniczeniach określonych w statuach OFE, od 01.04.2004 podzielona na degresywnie ustalaną w zależności od poziomu aktywów OFE opłatę za zarządzanie i wpłatę na rachunek premiowy uzależnioną od pozycji OFE w danym okresie ustalania minimalnej wymaganej stopy zwrotu OFE).
Środki zgromadzone w OFE podlegają dziedziczeniu lub nabyciu przez osobę wskazaną przez członka OFE w dyspozycji na wypadek śmierci. Członek OFE wyznacza tzw. osoby uposażone (w niektórych OFE zwane beneficjentami) którym są przekazywane środki z OFE po śmierci członka, niezależnie od dziedziczenia spadku. W sytuacji gdy nie ma uposażonych (beneficjentów), środki z OFE wchodzą w skład masy spadkowej i są dziedziczone przez spadkobierców zmarłego członka OFE. Pod warunkiem istnienia wspólności majątkowej, środki z OFE wchodzą w skład majątku wspólnego małżonków:
| „ | Do majątku wspólnego należą w szczególności: (...) 3) środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków. | ” |
| — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 31 ustęp 3 | ||
Po śmierci osoby posiadającej konto w OFE połowa środków jest przelewana na osobiste konto OFE współmałżonka. Druga połowa jest dziedziczona zgodnie z zasadami prawa spadkowego i podlega przekazaniu spadkobiercy lub innej osobie uposażonej, wskazanej podczas przystępowania do OFE[3].
Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 2009 roku, jeśli współmałżonek nie posiada konta OFE to dziedziczenie pierwszej połowy kwoty wiąże się z koniecznością założenia takiego konta[4].
Należy zaznaczyć, że przekazaniu bądź dziedziczeniu podlegają środki wyłącznie w okresie gromadzenia ich na rachunku OFE (w tym w okresie wypłaty okresowej emerytury kapitałowej dla kobiet w wieku 60-64 lat. Za środki zgromadzone w OFE po osiągnięciu ustawowego wieku emerytalnego dla mężczyzn (obecnie 65 lat) ma być nabywana dożywotnia emerytura kapitałowa, nie podlegająca dziedziczeniu, choć brak jest szczegółowej regulacji w tym zakresie[5].
Obecnie obowiązująca ustawa z dnia 25 marca 2011 r. z dniem 1 maja 2011 r. likwiduje jakiekolwiek opłaty związane z wypłatą transferową do innego funduszu, a nieznajomość tej ustawy i zmian przez nią wprowadzonych jest często wykorzystywane przez akwizytorów funduszów z których wypłata transferowa się odbywa [6].
W 1999 roku wielkość składki na ubezpieczenie społeczne pozostawiono na tym samym poziomie co przed reformą i część z niej zaczęto odprowadzać do OFE. Przy niezmienionej wielkości świadczeń spowodowało to powstanie rosnącej luki między wielkością wpływów i wydatków FUS. Założenia reformy emerytalnej z 1999 roku przewidywały uzupełnienie tej luki m.in. wpływami z prywatyzacji oraz oszczędnościami z likwidacji przywilejów emerytalnych różnych grup zawodowych. W praktyce tempo prywatyzacji po 1999 roku było powolne a przywileje emerytalne były przez kolejne rządy podtrzymywane, co doprowadziło do pokrywania środków transferowanych do OFE z zadłużenia[7]. Ilustruje to poniższa tabela, przedstawiająca wielkość transferów do OFE, przychodów z prywatyzacji oraz deficyt budżetu państwa od początku działalności OFE do 2010 r.[8]
| Rok | Transfery do OFE [mld zł] | Przychody z prywatyzacji [mld zł] | Deficyt sektora finansów publicznych bez OFE [mld zł] | Bilans [mld zł] |
|---|---|---|---|---|
| 1999 | 2,3 | 13,3 | 13,1 | -2,0 |
| 2000 | 7,6 | 27,1 | 15 | 4,6 |
| 2001 | 8,7 | 6,8 | 32,4 | -34,3 |
| 2002 | 9,5 | 2,9 | 30,8 | -37,5 |
| 2003 | 9,9 | 4,1 | 42,3 | -48,1 |
| 2004 | 10,6 | 10,3 | 39,2 | -39,5 |
| 2005 | 12,6 | 3,9 | 27,5 | -36,2 |
| 2006 | 14,9 | 0,6 | 23,6 | -37,9 |
| 2007 | 16,2 | 2,0 | 5,9 | -20,2 |
| 2008 | 19,9 | 2,4 | 27,0 | -44,5 |
| 2009 | 21,1 | 4,9 | 74,6 | -90,8 |
| 2010 | 22,5 | 22,1[9] | 89,9 | -87,4 |
| Łącznie | 155,6 | 103,3 | 421,4 | -473,7 |
W lutym 2009 wypłacono pierwszą emeryturę z OFE w kwocie w 23,65 zł. Tak niska emerytura z OFE jest wynikiem krótkiego okresu członkostwa w OFE (tylko 10 lat od 1999 r.) oraz niskich dochodów ich członków.
Od początku istnienia OFE w Polsce do końca 2008 wpłynęło do nich około 120 mld zł. Z tytułu prowizji od składek i tzw. opłaty za zarządzanie pobrały one około 10,6 miliardów złotych, tj. prawie 9 proc. przelanych do funduszy składek przyszłych emerytów[10]. Opłata jest procentem od aktywów funduszu a więc zależna od zysków funduszu, ale tylko pośrednio. W 2008 roku fundusze straciły łącznie 22 mld zł, zaś suma opłat za zarządzanie wyniosła łącznie 1,8 mld zł, czyli połowę kosztów ZUS[11].
Średnia stopa zwrotu od stycznia 1999 roku do października 2009 roku wyniosła około 170%, co oznacza, że o tyle zwiększyła się wartość jednostek OFE zakupionych w styczniu 1999 r.
