Otwock (wymowa ?/i) – miasto i gmina w województwie mazowieckim, w powiecie otwockim, w Dolinie Środkowej Wisły, nad rzeką Świder. Otwock wchodzi w skład aglomeracji warszawskiej, a od centrum stolicy oddalony jest o około 25 km. Miasto jest siedzibą powiatu otwockiego.
Do 1916 roku tereny obecnego Otwocka częściowo należały do gminy wiejskiej Otwock (od 1917 r. przemianowanej na gminę Karczew).
Według danych z roku 2002[1] Otwock ma obszar 47,33 km², w tym:
- użytki rolne: 29%
- użytki leśne: 23%
Miasto stanowi 7,69% powierzchni powiatu.
Sąsiednie gminy: Celestynów, Józefów, Karczew, Konstancin-Jeziorna, Wiązowna.
Nazwa obecnego miasta Otwocka nawiązuje bezpośrednio do dawnej, centralnej siedziby dóbr otwockich, którą był pobliski Otwock Wielki. Sprzyjało temu wydzielenie w XIX i XX w. terenów obecnego miasta Otwocka z tychże dóbr i potoczne określanie tej ziemi, jako „fragmentu dóbr Otwock”. W XV-wiecznych zapiskach dotyczących Otwocka Wielkiego, nazwa wsi pojawia się kilkukrotnie zapisana jako: Otwosko (1407 – w związku ze sporną sprawą graniczną między Ostrowcem a Otwockiem[2]), Othwoczsko (1408), Othwoczsk (1413), Odwoczsko (1429), Odwoczsko (1437). Średniowieczna nazwa brzmiała Otwocsko. Powstała ona z dodania przyrostka -ьsko do wyrażenia ot- woda. Staropolskiemu ot odpowiadają dzisiejsze od i ot. Użycie takiego wyrażenia mogło być związane z położeniem miejscowości w obfitym w wodę starorzeczu Wisły[3].
Otwock jako miejscowość sanatoryjno-uzdrowiskowa zaistniał dzięki budowie Kolei Nadwiślańskiej pod koniec XIX w – Otwock Sanatoryjny. Jednym z prekursorów działalności wypoczynkowej był malarz i rysownik Michał Elwiro Andriolli, który w roku 1880 zamieszkał na północ od Karczewa w folwarku Anielin zakupionym od Zygmunta Kurtza, byłego właściciela majątku Otwock Wielki. Status uzdrowiska nadała całemu regionowi działalność karczewskiego lekarza dra Józefa Mariana Geislera, który jako pierwszy otworzył gabinet w Otwocku – najpierw tylko w czasie sezonu, później zaś przeniósł się tu na stałe, gdzie do dziś dnia przy ulicy Dr. J. Geislera można oglądać pozostałości jego domu. W 1893 r. utworzył pierwsze w Polsce stałe sanatorium nizinne chorób płuc.
Otwock, a konkretniej zlokalizowany w nim Zakład dla Nerwowo i Psychicznie Chorych Żydów „Zofiówka”, był jednym z 24 miejsc, gdzie rozpoczęto hitlerowską akcję T4 mającą na celu eksterminację niepełnosprawnej psychicznie ludności, a będącą wstępem do uruchomienia eksterminacji na szeroką skalę (Holocaust). W sierpniu 1942 zamordowano tam 110 niepełnosprawnych umysłowo narodowości żydowskiej.
Prawa miejskie od 1916 roku, siedziba władz powiatu, w mieście wiele willi w stylu świdermajer, zaprojektowanym przez Michała Elwiro Andriollego, przed II wojną światową uzdrowisko, gdzie przebywali m.in. Józef Piłsudski oraz Władysław Reymont – gdzie pisał „Chłopów”, w czasie II wojny światowej utworzono getto, które zlikwidowano 19 sierpnia 1942 roku, wywożąc mieszkających tam Żydów do obozów zagłady. W czasie wojny liczba mieszkańców spadła z 20 tys. do 12 tys.
W 1924 r. Otwock został uznany za uzdrowisko posiadające charakter użyteczności publicznej[4].
W 1936 roku, jako pierwszy w Polsce, został zelektryfikowany odcinek linii kolejowej do Warszawy. Po wojnie zlikwidowano zbudowaną na początku XX wieku kolejkę wąskotorową z Jabłonny przez Warszawę do Karczewa.
W 1958 roku uruchomiono w dzielnicy Otwocka, Świerku, pierwszy w Polsce reaktor jądrowy „EWA”, później drugi „Maria”.
W 1967 r. miasto utraciło status uzdrowiska.
Po reformie administracyjnej zlikwidowano powiat, który przywrócono w 1999 roku. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa warszawskiego
Dziś walory turystyczne miasta i powiatu to rzeka Świder, która powoli jest oczyszczana po długoletnim okresie zanieczyszczenia, a także sosnowe lasy wchodzące w skład Mazowieckiego Parku Krajobrazowego. W pobliżu znajduje się również rezerwat przyrody „Na Torfach”.
[edytuj] Dzielnice Otwocka
Miasto Otwock nie jest oficjalnie podzielone na dzielnice, lecz obowiązują nazwy zwyczajowe[5]:
TERYT podaje następujące integralne części miejscowości wszystkie o statusie „części miasta”: Anielin, Bojarów, Jabłonna, Jabłonna-Górki, Kresy Nadbrzeskie, Ługi, Mlądz, Natalin, Soplicowo, Śródborów, Świder, Świdry Wielkie, Świerk, Teklin, Tolin, Wólka Mlądzka, Zamlądz.
| Średnia temperatura i opady dla Otwocka |
|---|
| Miesiąc | Sty | Lut | Mar | Kwi | Maj | Cze | Lip | Sie | Wrz | Paź | Lis | Gru |
|---|
| Średnie najwyższe temperatury [°C] | 1 | 2 | 6 | 13 | 19 | 22 | 24 | 23 | 18 | 12 | 5 | 1 |
|---|
| Średnie najniższe temperatury [°C] | -4 | -4 | -1 | 3 | 8 | 12 | 13 | 13 | 9 | 5 | 1 | -3 |
|---|
| Opady [mm] | 16.5 | 20.3 | 22.1 | 29.2 | 34.3 | 48.8 | 57.7 | 38.4 | 35.3 | 25.1 | 27.9 | 23.9 |
|---|
| Źródło: msn weather[6] 15.12.2008 |
[edytuj] Demografia
Osobny artykuł: Ludność Otwocka.
Fragment Willi Górewicza w Otwocku w stylu
świdermajer. Prawdopodobnie jednej z najdłuższych drewnianych budowli w Europie
- Ratusz z końca lat 20-tych XX w. (przebudowana willa z XIX wieku), ul. Armii Krajowej 5
- Kościół św. Wincentego à Paulo, ul. Kopernika 1
- Obserwatorium magnetyzmu ziemskiego, ul. Brzozowa 2
- Obraz Matki Boskiej Swojczowskiej
- Willa „Albinów”, ul. Lelewela 3
- Willa „Kolonia Jadzin”, ul. Kochanowskiego 6/7/8
- Willa, ul. Bagatela 24
- Willa "Julia", ul. Warszawska 23
- Dworzec Kolejki Wąskotorowej z lat 1914r., ul. Wawerska 9
- Sąd (dawna Willa Racówka), ul. Czaplickiego 7
- Dom ul. Zamenhofa 4
- Dom, ul. Poniatowskiego 11
- Kasyno z lat 30. XX w. (planowano wtedy uruchomienie tu kasyna gry, ale ostatecznie w Polsce 1918-1939 tego typu hazard nie został zalegalizowany; w tym budynku była restauracja, obecnie szkoła średnia).
- cmentarz żydowski w Otwocku
- schron niemiecki z 1940 r.
- dom mieszkalny z 1924, róg ul. Zielnej i ul. Wyzwolenia
- dawny szpital przeciwgruźliczy
[edytuj] Wspólnoty wyznaniowe
Europejskie Centrum Kształcenia Pascal w Otwocku Pascal Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych Pascal Policealna Szkoła Zawodowa
- Szkoły wyższe
- Szkoły średnie
- Gimnazja
- Szkoły podstawowe
W mieście działa od 1924 roku klub piłkarski Start Otwock, w sezonie 2008/2009 występujący w II lidze, w grupie wschodniej[7].
- KS Vulcan 98
- KS Vulcan
- Otwocki Klub Sportowy (OKS)
W mieście działa od 1963 r. Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego im. Michała Elwiro Andriollego. Otwocki PTTK obecnie zajmuje się prowadzeniem:
- Centrum Informacji Turystycznej,
- Pracowni Krajoznawczej,
- konserwacją i znakowaniem szlaków turystycznych,
- gromadzeniem materiałów dotyczących historii regionu otwockiego, szeroko rozumianej tematyki grobownictwa wojennego i związanych z szlachecką przeszłością regionu.
[edytuj] Transport i komunikacja
- drogowy:
- kolejowy:
- niektóre składy dalekobieżne relacji Warszawa – Lublin
[edytuj] Komunikacja miejska
Otwock jest częścią aglomeracji warszawskiej i sieć komunikacji miejskiej nadzoruje Zarząd Transportu Miejskiego.
Obecnie kursują tylko 4 linie:
- 702 (od 1956 jako 132[8], później jako liniaS (kurs w kierunku Świdry Wielkie), następnie od 1959 roku przekształcona w 202[9], zaś od 1985[10] jako 702)- trasa na terenie Otwocka: … – Mieszka I – Rycerka – Okrzei – Batorego – Matejki – Andriollego – Powstańców W-wy – Armii Krajowej – RATUSZ (z powrotem: Armii Krajowej – Filipowicza – Matejki –).
- 722 - trasa na terenie Otwocka: ... – Szosa Lubelska – ...
- N75 (nocna) - trasa na terenie Otwocka: ... – Kołłątaja – Świderska – Orla – Powstańców W-wy – Andriollego – Hoża – Karczewska – ...
- S1 (SKM) - trasa na terenie Otwocka: ... – Świder – OTWOCK
Historyczne linie komunikacji miejskiej:
- 220 - kursowała w latach: 1984-1985
- 250 - kursowała w latach: 1985-1991
- 251 - kursowała w latach: 1985-1991
- 720 - kursowała w latach: 1985 oraz 1991-1993
- 721 - kursowała w latach: 1985 oraz 1991-1993
- ŚWIDRY WIELKIE - kursowała w latach: 1966-1980 (linia sezonowa, kursująca w okresie letnim w dni wolne od pracy)
[edytuj] Historia kolejki wąskotorowej
Osobny artykuł: Kolej Jabłonowska.
Stacja kolejki wąskotorowej przy ulicy Wawerskiej 9A/11
W 1914 roku otwarto nowy odcinek trasy kolejki wąskotorowej WAWER – KARCZEW. Było to przedłużenie trasy kolejki jabłonowskiej istniejącej już wtedy 14 lat. Na odcinku otwockim pokrywała się z obecnymi ulicami: Turystyczną, Wawerską, Staszica, Karczewską.
Cała linia miała wtedy ponad 40 km: JABŁONNA II (Zegrzyńska) – Modlińska – Jagiellońska – zjazd nad Wisłę – bulwar wiślany – Warszawa Most – bulwar wiślany – Zamoyskiego – Grochowska – Płowiecka – Wawer – Anin – Kaczy Dół – Borków – Radość – Falenica – Jarosław – Józefów – Świder – Otwock – KARCZEW.
Początkowo linia stawała się coraz bardziej atrakcyjna. Z czasem jednak napotykano na próby wycofania kolejki jabłonowskiej. Wielokrotnie też zawieszano kursowanie linii na niektórych odcinkach, ale głównie z przyczyn wojennych.
W 1952 wskutek likwidacji środkowej części trasy doszło do rozdzielenia linii na dwa oddzielne odcinki – północny (kursujący jeszcze do 1956 roku) oraz południowy. Ostatni, czterokilometrowy odcinek kolejki OTWOCK – KARCZEW zlikwidowano w 1963 roku.
Obecnie widać charakterystycznie daleko odsuniętą zabudowę po wschodniej stronie ul. Karczewskiej i Wawerskiej. To pozostałość po trasie kolejki. Zachował się też budynek stacji (Wawerska 9A/11).
[edytuj] Współpraca międzynarodowa
Miasta i gminy partnerskie:
[edytuj] Osoby związane z Otwockiem
- Henryk Alber (1948-2008) - gitarzysta, kompozytor, urodził się i długo mieszkał w Otwocku.
- Michał Elwiro Andriolli (1837-1893) - kilkanaście ostatnich lat życia spędził w Otwocku, dla którego opracował projekty charakterystycznych domów drewnianych, wykorzystywane w okolicy przez następnych kilkadziesiąt lat.
- Jerzy Baczyński (1950-) - redaktor naczelny i prezes tygodnika „Polityka”, w wieku szkolnym mieszkał w Otwocku.
- Andrzej Bondarewski (1938-2011) - prawnik, działacz polityczny i samorządowy, poseł na Sejm,
- Ernest Bryll (1935-) - poeta, przez pewien czas mieszkał w Otwocku.
- Juliusz Burgin – działacz komunistyczny, funkcjonariusz Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, pułkownik LWP.
- Kazimierz Dłuski (1855-1930) - lekarz, działacz polityczny (PPS), współzałożyciel TOPR. Zmarł w Otwocku.
- Julia Duszyńska – pisarka.
- Anna Dydyńska-Paszkowska – harcerka, lekarz pediatra.
- Józef Marian Geisler (1859-1924) - lekarz, założyciel pierwszego otwockiego sanatorium przeciwgruźliczego; uznany za prekursora statusu uzdrowiskowego tej miejscowości.
- Samuel Goldflam (1852-1932) - międzynarodowej sławy polski lekarz neurolog, współzałożyciel i wieloletni dyrektor Zakładu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych Żydów Zofiówka, zmarł w Otwocku.
- Maciej Gołębiowski – aktor.
- Tomasz Grochoczyński – aktor.
- Anna Grodzka – (1954-) urodzona w Otwocku jako Krzysztof Bęgowski, polska działaczka społeczna, polityk i przedsiębiorca, założycielka i prezes Fundacji Trans-Fuzja, poseł na Sejm VII kadencji, z ramienia Ruchu Palikota.
- Abram Gurewicz - załozyciel jednego z największych sanatoriów otwockich.
- Wacław Her (1909-1975) - proboszcz parafii św. Wincentego a Paulo, ogromnie zasłużony w modernizacji jej kościoła (nowoczesne witraże, freski).
- Lucyna Herc (1917-1944) - studentka Uniwersytetu Warszawskiego, następnie chemii na paryskiej Sorbonie, w wyniku wybuchu wojny 1939 zostaje żołnierzem PSZ w ZSRR, potem AL na Lubelszczyźnie; urodzona i zmarła w Otwocku, w miesiąc po bitwie pod Saską Kępą gdzie była ciężko ranna.
- Krzysztof Janczak – aktor, piosenkarz.
- Joanna Kasperska – aktorka.
- Sebastian Kęska – piłkarz.
- Urszula Kielan – lekkoatletka, medalistka olimpijska.
- Maurycy Kochański – kierowca Formuły 3, czterokrotny Mistrz Polski.
- Mira Kubasińska (1944-2005) - wokalistka bluesowa, pochowana w Otwocku.
- Paweł Martyszewski (1886-1944) - lekarz, dyrektor sanatorium "sejmowego" w Otwocku (1924), organizator otwockiego szpitala powiatowego (1940).
- Urke Nachalnik (1897-1939) - przestępca kryminalny, potem literat - autor kryminałów; osiadł w Otwocku w okresie stabilizacji życiowej.
- Zbigniew Nosowski (1961-) - katolicki działacz społeczny, redaktor naczelny miesięcznika Więź, z Otwockiem związany od urodzenia.
- Tadeusz Andrzej Olszański – prawnik, politolog, publicysta.
- Anna Ostapińska – kostiumograf.
- Marek Pąkciński (1960-) - pisarz, tłumacz, historyk literatury, naukowiec.
- Celek Perechodnik (1916-1944) - z wykształcenia inżynier agronom, mieszkaniec Otwocka, przed wojną właściciel tutejszego kina, autor tragicznych autobiograficznych wspomnień z otwockiego getta z czasów II Wojny Światowej, wydanych pod tytułem „Spowiedź”
- Józef Piłsudski (1867-1935) - przebywał w Otwocku wielokrotnie; m.in. w sierpniu 1915, kiedy to okupujące Warszawę władze niemieckie nie pozwoliły mu na pobyt w stolicy[11].
- Sława Przybylska (1932-) - piosenkarka.
- Władysław Przygoda - lekarz, właściciel jednego z otwockich sanatoriów.
- Władysław Reymont (1867-1925) - pisarz, laureat nagrody Nobla, w młodości przez pewien czas mieszkał w Otwocku, podobno pisząc tu fragmenty Chłopów.
- Maciej Rock (1978-) - dziennikarz, prezenter telewizyjny.
- Leon Scheiblet (1905-1979) - nauczyciel, z wykształcenia matematyk, w latach 1933-1971 dyrektor szkoły podstawowej nr 1. w Otwocku, w okresie okupacji organizator tajnego nauczania na terenie miasta, po wojnie kilkukrotnie radny; legendarny wychowawca wielu pokoleń otwocczan.[12]
- Kamil Sipowicz (1953-) - dziennikarz, historyk filozofii, malarz, rzeźbiarz, poeta, właściciel wytwórni fonograficznej Kamiling Co, partner Kory.
- Piotr Sommer (1948-) - poeta, tłumacz, redaktor naczelny miesięcznika Literatura na świecie, w Otwocku ukończył szkoły, potem przez pewien czas w nich uczył.
- Symcha Symchowicz (1921-) - polsko-kanadyjski pisarz i poeta narodowości żydowskiej, jeden z nielicznych których ominęła Zagłada.
- Józef Szabłowski – rektor Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Nauk Społecznych w Otwocku.
- Roman Szczygieł – ksiądz.
- Kazimierz Śladewski – poeta.
- Tadeusz Ślusarski (1950-1998) - lekkoatleta, mistrz olimpijski w skoku o tyczce z Montrealu 1976, mieszkał w Otwocku po zakończeniu wyczynowej kariery sportowej.
- Ludwik Wolski (1881-1953) - wieloletni proboszcz tutejszej parafii św. Wincentego a Paulo, znacznie rozbudował kościół w okresie międzywojennym, pomagał Żydom w okresie II Wojny Światowej, w 2008 r. pośmiertnie uznany przez Instytut Yad Vashem jako Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata.
- Paweł Wypych (1968-2010) - samorządowiec, prezes ZUS, doradca prezydenta Lecha Kaczyńskiego z którym zginął pod Smoleńskiem, urodzony i wychowany w Otwocku.
[edytuj] Władze miasta
Przewodniczący Rady Miasta:
- Dariusz Kołodziejczyk (od 2006-2010)
- Piotr Mateusz Kudlicki (od 2010)
Prezydenci Otwocka:
Przypisy
[edytuj] Literatura
- Paweł Ajdacki, Przedmoście Warszawa, PTTK Oddział Otwock, Otwock 2007.
- Paweł Ajdacki, Jacek Kałuszko, Otwock i okolice, Rewasz, Pruszków 2006.
- Paweł Ajdacki, Zbigniew Wiliński, Miejsca Pamięci Narodowej. Otwocka, Mazowieckiego PK i okolic, PTTK Oddział Otwock, Otwock 2008.
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
Polska
Multimedia w Wikimedia Commons
