Paragraf 175 – przepis niemieckiego kodeksu karnego z 1871 r., który określał homoseksualizm jako przeciwny naturze nierząd. Stał się on podstawą do prześladowań i eksterminacji niemieckich homoseksualistów przez nazistów w III Rzeszy. Paragraf 175 obowiązywał w NRD do 1967 r., a w RFN do 1969 r.
Spis treści |
W 1871 r., jednocześnie z proklamowaniem nowo powstałego Cesarstwa Niemieckiego, na jego terytorium zaczął obowiązywać kodeks karny penalizujący paragrafem 175 stosunki seksualne między mężczyznami wymieniając je obok zoofilii:
 |
Czyn zakazany zagrożony był karą do 2 lat więzienia. Kodeks nie zajmował się stosunkami pomiędzy kobietami. Takie przepisy nie wyróżniały Niemiec na tle innych krajów, a wręcz przeciwnie. W ówczesnej Wielkiej Brytanii i USA istniały daleko bardziej restrykcyjne przepisy, przewidujące wyższe kary - oba te kraje obłożyły kontakty homoseksualne karą śmierci. W Europie kontynentalnej, również na terenie Niemiec przed 1871 r., pozostawał w mocy Kodeks Napoleona, depenalizujący wiele tzw. czynności bez ofiar, w tym również kontakty homoseksualne.
Praktyka stosowania paragrafu 175 w II Rzeszy była jednak dość liberalna. O ile przestrzegano go dość ściśle na prowincji, to jednak w dużych miastach panowała spora swoboda obyczajowa. W dekadenckim Berlinie czy Hamburgu funkcjonowały kluby, bary, sale taneczne "ligi przyjaźni" tej samej płci, krążyły czasopisma homoerotyczne. W Berlinie lat 20. co trzeci nocny lokal był nastawiony na klientów o różnych preferencjach seksualnych. Lesbijki funkcjonowały niemal jawnie: wychodziły co najmniej cztery pisma lesbijskie, a w 1928 r. ukazała się książka Lesbijki Berlina[2]. Homoseksualizm był tematem dyskutowanym w środowiskach akademickich, miał swoje miejsce w filmie i literaturze. W 1897 r. berliński lekarz seksuolog Magnus Hirschfeld utworzył tzw. Komitet Naukowo-Humanitarny (Wissenschaftlich-Humanitäre Komitee) stawiający sobie za zadanie zniesienie paragrafu 175 i edukację związaną z homoseksualizmem. Komitet skupiał znanych naukowców niemieckich (Edward Oberg, Max Spohr, Franz Josef von Bülow) i popierany był przez ruch sufrażystek[3]. Skupiał początkowo niemal samych gejów, z czasem dołączały się do niego osoby deklarujące się jako heteroseksualne oraz lesbijki. Według polskiego dziennikarza K. Geberta, założona w 1923 r. Liga Praw Człowieka również walczyła o zniesienie paragrafu 175[2]. Brakuje jednakże dostatecznej liczby danych na potwierdzenie tej tezy[4][5]. Geje spoza Niemiec, a szczególnie z Wielkiej Brytanii, sprowadzali się do liberalnego Berlina. Tak postąpili m.in. poeta Wystan Hugh Auden oraz krytycy Stephen Spender i Christopher Isherwood.
W 1924 r. sąd w Hanowerze skazał Fritza Haarmanna, który razem ze swoim kochankiem zabił dwudziestu siedmiu nastoletnich chłopców. Wywołało w Niemczech falę aresztowań wśród homoseksualistów i przyczyniło się do homofobicznych postaw społecznych. Liczba spraw sądowych z paragrafu 175 wzrosła wtedy z 450 do ok. 700 rocznie.
Pod koniec lat 20. starania o zmianę sytuacji na gruncie politycznym w okresie II Rzeszy nie przynosiły rezultatu mimo wcześniejszych licznych petycji i działań edukacyjnych kręgu Hirschfelda. Niemieccy politycy niechętnie odnosili się do tego tematu[3].
Paragraf 175 był również w mocy na ziemiach polskich dawnego zaboru pruskiego przed 1932 rokiem. Został anulowany wraz z przyjęciem Kodeksu Makarewicza.
6 maja 1933 r. instytut Hirszfelda został splądrowany przez bojówki Sturmabteilung (SA) i studentów Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego. Na ciężarówki załadowano książki, broszury, obrazy oraz popiersie Hirschfelda. Wywieziono je, by cztery dni później, 10 maja, spalić wraz z zasobami wielu innych berlińskich bibliotek na Placu Hegla przed Operą Państwową podczas "nocy kryształowej". Oznaczało to faktyczny koniec możliwości zniesienia paragrafu 175 i rozpoczęcie okresu prześladowań.
Stosowanie paragrafu 175 dotyczyło wyłącznie mężczyzn będących obywatelami III Rzeszy. Polacy ani Żydzi nie byli zaliczani do tej kategorii, a w niemieckich obozach koncentracyjnych na terenie okupowanej Polski Niemców-więźniów skazanych z paragrafu 175 było niewielu[6]. W samych obozach, podczas wojny, jako obywatele niemieccy mieli względem innych więźniów szereg przywilejów i stali zdecydowanie wyżej w hierarchii więziennej. W zbiorach dokumentacyjnych muzeum byłego obozu Auschwitz-Birkenau znajduje się m.in. fotografia Erwina Schimitzeka skazanego z tego paragrafu.
Po pokonaniu nazistowskich Niemiec w 1945 r. więźniowie skazani na podstawie paragrafu 175 nie zostali zwolnieni. Alianci oraz Związek Radziecki potraktowali ich jak zwykłych kryminalistów. Geje odbywali w więzieniach reszty zasądzonych kar. Żaden z nich do dzisiaj nie otrzymał odszkodowania za pobyt w obozie zagłady – w 1956 r. komisja ds. rekompensat dla byłych więźniów nazistowskich obozów jednoznacznie wykluczyła z zadośćuczynienia ofiary uwięzione za homoseksualizm.
Niemiecka Republika Demokratyczna zniosła całkowicie paragraf 175 w 1967 r. Republika Federalna Niemiec złagodziła nazistowskie prawo w brzmieniu z 1 września 1935 w nowelizacji kodeksu karnego w 1969 r., określając karalną granicę stosunków homoseksualnych na 21 lat. W 1973 r. zmieniono ją na 18 lat, a w 1990 r. pozostałości paragrafu 175 zostały zniesione całkowicie.
Ofiary obowiązywania paragrafu 175 upamiętniają m.in. pomniki w Berlinie i Amsterdamie. W 2000 r. Rob Epstein i Jeffrey Friedman zrealizowali film dokumentalny pt. Paragraf 175, zbierający relacje ostatnich żyjących ofiar prześladowań.
Berlin: tablica upamiętniająca ofiary spod znaku różowego trójkąta przy stacji metra Nollendorfplatz
Amsterdam: pomnik na skwerze przed kościołem Westerkerk - Homomonument
Zestawienie danych statystycznych na podstawie informacji z niemieckiej Wikipedii.
| Tabela 1: Oskarżeni pod zarzutami z § 175 (1902-1918) | ||
|---|---|---|
| Rok | Aresztowani | Skazani |
| 1902 | 364/393 | 613 |
| 1903 | 332/289 | 600 |
| 1904 | 348/376 | 570 |
| 1905 | 379/381 | 605 |
| 1906 | 351/382 | 623 |
| 1907 | 404/367 | 612 |
| 1908 | 282/399 | 658 |
| 1909 | 510/331 | 677 |
| 1910 | 560/331 | 732 |
| 1911 | 526/342 | 708 |
| 1912 | 603/322 | 761 |
| 1913 | 512/341 | 698 |
| 1914 | 490/263 | 631 |
| 1915 | 233/120 | 294 |
| 1916 | 278/120 | 318 |
| 1917 | 131/70 | 166 |
| 1918 | 157/3 | 118 |
| Środk. kolumna: homoseksualizm / zoofilia. | ||
| Tabela 2: Oskarżeni pod zarzutami z § 175 (1919-1933) | ||
|---|---|---|
| Rok | Aresztowani | Skazani |
| 1919 | 110/10 | 89 |
| 1920 | 237/39 | 197 |
| 1921 | 485/86 | 425 |
| 1922 | 588/7 | 499 |
| 1923 | 503/31 | 445 |
| 1924 | 850/12 | 696 |
| 1925 | 1225/111 | 1107 |
| 1926 | 1126/135 | 1040 |
| 1927 | 911/118 | 848 |
| 1928 | 731/202 | 804 |
| 1929 | 786/223 | 837 |
| 1930 | 723/221 | 804 |
| 1931 | 618/139 | 665 |
| 1932 | 721/204 | 801 |
| Środk. kolumna: homoseksualizm / zoofilia. | ||
| Tabela 3: Skazani pod zarzutami z §§ 175, 175a i b (1933-1941) | ||
|---|---|---|
| Rok | Dorośli | Nieletni |
| 1933 | 853 | 104 |
| 1934 | 948 | 121 |
| 1935 | 2106 | 257 |
| 1936 | 5320 | 481 |
| 1937 | 8271 | 973 |
| 1938 | 8562 | 974 |
| 1939 | 8274 | 689 |
| 1940 | 3773 | 427 |
| 1941 | 3739 | 687 |
| 1942 | 3963 | nn |
| 1943 | 2218 | nn |
| Nieletni poniżej 18 lat. | ||
| Tabela 4: Skazani pod zarzut. z §§ 175, 175a w RFN (1950-1987) | |||
|---|---|---|---|
| Rok | Liczba | Rok | Liczba |
| 1950 | 1920 | 1969 | 894 |
| 1951 | 2167 | 1970 | 340 |
| 1952 | 2476 | 1971 | 272 |
| 1953 | 2388 | 1972 | 362 |
| 1954 | 2564 | 1973 | 373 |
| 1955 | 2612 | 1974 | 235 |
| 1956 | 2774 | 1975 | 160 |
| 1957 | 3124 | 1976 | 200 |
| 1958 | 3182 | 1977 | 191 |
| 1959 | 3530 | 1978 | 177 |
| 1960 | 3134 | 1979 | 148 |
| 1961 | 3005 | 1980 | 164 |
| 1962 | 3098 | 1981 | 147 |
| 1963 | 2803 | 1982 | 163 |
| 1964 | 2907 | 1983 | 178 |
| 1965 | 2538 | 1984 | 153 |
| 1966 | 2261 | 1985 | 123 |
| 1967 | 1783 | 1986 | 118 |
| 1968 | 1727 | 1987 | 117 |
