Pilum (łac. oszczep, l.mn. pila) to broń biała - oszczep najprawdopodobniej pochodzenia etruskiego lub samnickiego, udoskonalony i używany przez Rzymian w całym okresie istnienia państwa rzymskiego. Pilum było bronią specyficzną, w dużym stopniu decydującą o sukcesach rzymskich legionów[potrzebne źródło].
Na wyposażeniu przeciętnego legionisty były z reguły dwa pila: większe i mniejsze. Współcześnie na ich określenie ukuto terminy "pilum eminus" (łac. "pilum z daleka") i "pilum comminus" (łac. "pilum z bliska"). Długość pilum większego wynosiła ok. 2,1 m, z czego ok. 70 cm przypadało na żeleźce, a reszta na drzewce. Niewielki hartowany sztych osadzony na długiej niehartowanej szyjce miał kształt stożka lub piramidki, a czasem haka (pilum hamatum). Długa miękka szyjka grota umożliwiała po przebiciu tarczy wbicie się sztychu w korpus przeciwnika. Wyjątkowość pilum tkwiła w sposobie łączenia części metalowej i drewnianej. Grot mocowano za pomocą żelaznego nitu przechodzącego przez podłużny otwór trzonu grota i drewnianego sztyftu przechodzącego przez okrągły dokładnie spasowany drugi otwór płaskiego trzonu grota, który podczas uderzenia łamał się, powodując przesunięcie i dodatkowe uderzenie części drewnianej w trzon grota. Zwiększało to jego siłę przebicia i sprawiało, że pilum nawet po nie trafieniu było nieprzydatne do efektywnego wykorzystania przez wroga. Ponadto po trafieniu w cel (np. w tarczę), nawet gdy nie została przebita, długa szyjka grota oszczepu łatwo się wyginała a nie łamała, krępując ruchy, niekiedy zmuszając wroga do odrzucenia tarczy. Ostrze w kształcie piramidki, czasem z zadziorami, utrudniało wyrwanie pilum po trafieniu. Skuteczny zasięg rzutu pilum wynosił ok. 20-30 m. Dodatkowy balast z ołowiu lub lanego brązu, znacznie zwiększał siłę przebicia pilum wersji ciężkiej. Istniały w różnych okresach trzy rodzaje pilum: Lekkie ok. 0,5 kg, średnie 1 kg i ciężkie z balastem w formie kuli ołowianej o ciężarze ok. 2 kg. Pojawiły się one w odpowiedzi na coraz to mocniejsze, stosowane przez przeciwników tarcze, do przebijania których zostały skonstruowane. Naturalny wynik wyścigu zbrojeń. Pilum mniejsze nie przekraczało 2 m. długości i ciężaru 0,5 kg, a zatem jego zasięg był nieco większy, przez co podczas bitwy było ono najpierw wyrzucane przez żołnierza. Z czasem całkowicie zrezygnowano z pilum lekkiego, jako zbyt mało skutecznego. Pozostało tylko pilum średnie, zastąpione z czasem pilum ciężkim. Pilum ciężkie uwiecznione zostało na płaskorzeźbie na Kolumnie Trajana w Rzymie.
Na początku legioniści pierwszej (hastati) i drugiej (principes) linii manipułów w legionie byli wyposażeni w wymienione dwa rodzaje pilum: lekkie i ciężkie. Po reformie Mariusza ujednoliconą wersję pilum posiadali wszyscy legioniści, ale w dalszym ciągu w dwóch egzemplarzach. Pila były używane także w bitwach morskich i w starciach ze słoniami.
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
