Pojazd zaprzęgowy

Wóz konny o drewnianych kołach stosowany na wsi na budowie

Transport kłody przy użyciu pojazdu zaprzęgowego; powożący idzie pieszo obok

Fura ciągnięta przez krowy

Pojazd zaprzęgowy zwany też zaprzęgiem – środek transportu, pojazd poruszający się na kołach (dwóch lub czterech) lub płozach (sanie) przy wykorzystywaniu siły zwierzęcia pociągowego (najczęściej konia), rzadziej człowieka (riksza). Zaprzęgiem, wykorzystującym siłę zwierzęcia kieruje przeważnie siedząc na tzw. koźle powożący (woźnica, dorożkarz).

Główne części składowe pojazdu to podwozie z kołami lub płozami stanowiące ostoje pojazdu oraz nadwozie.

[edytuj] Podział pojazdów zaprzęgowych

reprezentacyjne (karoca, lando)
wyjazdowe (kareta, wolant)
podróżne (dyliżans, dormeza)
komunikacji miejskiej (dorożka, omnibus)
spacerowe (kabriolet, faeton)
sportowe (rydwan, brek, gig, sulki)
gospodarskie (bryka, linijka, wóz gospodarski - furmanka)
wojskowe (rydwan, taczanka)
kultowe (rydwan, karawan pogrzebowy)
specjalne (wóz pogotowia ratunkowego, wozy myśliwskie, strażackie)

[edytuj] Historia

Odkrycia archeologiczne wskazują, że już w epoce kamienia łupanego ludzie tworzyli i stosowali rozmaite wynalazki, celem ułatwienia transportu i przewozu ciężkich rzeczy. W ok. 6000 r. p.n.e. powszechnie stosowaną praktyką było toczenie transportowanego przedmiotu na drewnianych walcach we włóku.

ok. 3000 rok p.n.e. – w Mezopotamii, w mieście Ur włók ten przekształcił się w ciężki wóz na dwóch pełnych kołach, ciągnionym za pośrednictwem dyszla i jarzma.

ok. 2000 rok p.n.e. – zastosowano (m.in. na Krecie) koło o dzwonach z desek i czterech szprychach.

ok. 1700 rok p.n.e. – w Azji Mniejszej pojawiły się pojazdy zaprzęgowe o nadwoziu skrzyniowym otwartym ku tyłowi z kołami o 4 szprychach.

ok. 1500 rok p.n.e. – w Egipcie pojawił się dwu-kołowy wóz bojowy z platformą.

ok. 1000 rok p.n.e. – na terenie Skandynawii połączono dwa pojazdy dwu-kołowe w jeden cztero-kołowy

W starożytnej Grecji i Rzymie używano dwu i cztero-kołowych pojazdów.

III wiek n.e. – w Tracji zastosowano zawieszenie nadwozia

X wiek – w Europie wprowadzono chomąto. Produkcja koczów o pudle zawieszonym na podwoziu rozporowym zapoczątkowała rozwój nowożytnych pojazdów zaprzęgowych.

XVI wiek – zastosowano po raz pierwszy szyby w oknach.

II połowa XVIII wieku – wprowadzono zawieszenie na resorach piórowych

1790 rok – w Anglii skonstruowano faeton, który dał początek lekkim pojazdom ze składaną budą.

W Polsce oryginalnymi konstrukcjami były bryczka, brożek, kolebka, kolasa i linijka. Pierwszy polski cech powoźników powstał w 1556 roku w Pabianicach. Na XVIII wiek przypada poważny rozwój manufaktur przewoźniczych. W 1784 roku powstała w Warszawie spółka fiakrów, a w 1845 roku Piotr Steinkeller założył spółkę do eksploatacji omnibusów własnej produkcji. W końcu XIX wieku w samej Warszawie było około dziesięciu fabryk pojazdów zaprzęgowych słynących z doskonałych wyrobów.

W XX wieku pojazdy zaprzęgowe zostały niemal całkowicie wyparte przez pojazdy mechaniczne.

[edytuj] Przykłady pojazdów zaprzęgowych

biedka - brek - brożek - bryczka - bryka - dorożka - dyliżans - ekwipaż - faeton - fura (furmanka) - kabriolet - kareta - kariolka - karoca - karykiel - kałamaszka - kocz - kolasa - kolebka - landara - lando - linijka - najtyczanka - omnibus - powóz - soliterka - taczanka - tarantas - wasąg - wizawa - wolant - wóz (fura) -

[edytuj] Zobacz też

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Pojazd zaprzęgowy

[edytuj] Bibliografia

Encyklopedia Powszechna PWN, 4 tomy, 1973-1976