Pomazaniec, Namaszczony, Mesjasz (hebr. מָשִׁיחַ), Chrystus (gr. χριστός), pot. Wybraniec – w judaizmie i chrześcijaństwie pierwotnie religijny tytuł królów, kapłanów-lewitów i proroków - osób namaszczonych (pomazanych) olejem. Z czasem, pod wpływem proroków, ten biblijny termin nabrał eschatologicznego znaczenia - określa on osobę, zapowiedzianą przez Boga Jahwe, która ma przynieść ostateczne rozwiązanie problemu zła, grzechu i śmierci w świecie i ustanowić tzw. królestwo mesjańskie, będące nowym rajem, przewyższającym szczęście pierwszego. Chrześcijanie uznają, że tą osobą jest Jezus Chrystus. Trzon narodu żydowskiego trwa w oczekiwaniu na przyjście mesjasza.
Spis treści |
Pierwotnie, w Starym Testamencie, tytuł ten odnosił się wyłącznie do osób, z których powołaniem wiązał się obrzęd namaszczenia olejem. Zaliczali się do nich królowie (por. Saul[1]), kapłani (por. Aaron[2]) oraz prorocy (por. Elizeusz[3]). W okresie przesiedleń termin Pomazańca zaczął być wiązany z prorockimi zapowiedziami Wyzwoliciela mającego przywrócić Królestwo Izraela.
Oczekiwanie na Mesjasza jest jedną z podstawowych prawd wiary judaizmu, sformułował ją wyraźnie w swoich Trzynastu zasadach wiary Mojżesz Majmonides (1135-1204) - jeden z ważniejszych autorytetów w interpretacji tradycji żydowskiej. Wśród zasad jest prawda o przyjściu Mesjasza: Wierzę z całkowitym przekonaniem w przyjście Mesjasza i mimo iż może się opóźnić, oczekuję Jego przyjścia codziennie[4]. Wiele wspólnot żydowskich włączyło recytację Zasad Majmonidesa do swoich porannych modlitw. W nowszych czasach odnotowuje się trend modernistyczny, któremu obce jest pojęcie nadprzyrodzonej interwencji Boga w sprawy ludzkości, starający się wykazać, że judaizm w czasach Jezusa Chrystusa nigdy nie stawiał w swym centrum oczekiwania na Mesjasza. Inną przyczyną tych prób może być chęć oddalenia pytania, na ile Jezus tytułujący się Mesjaszem spełnił to, co o Mesjaszu mówili prorocy[5].
Oczekiwanie na mesjasza jest istotnym elementem sederu paschalnego, symbolem są otwarte drzwi i czwarty kielich czekający na proroka Eliasza, który przed nadejściem mesjasza ma powrócić z niebios, do których został zabrany (por. 2 Krl 2,11-13)[6].
Słowo Pomazaniec z początku było określeniem króla jako wykonawcy Bożych poleceń, mającego mandat od Ducha Świętego. (por. 1 Sm 9,16; 10,1.10; 16,13; Sdz 9,8). Był on zatem postacią, wobec której należało podchodzić z szacunkiem wypływającym z religijności (por. 1 Sm 24,7.11; 26,9.11.23; 2 Sm 1,14.16). Pomazaniec był też wybrańcem Boga. Taką rolę króla-pomazańca pokazuje Ps 45,8. W Psalmie 2 w. 7 jest on ukazany jako Syn Boży. Oprócz osoby króla, wykorzystywano ten termin również w odniesieniu do innych postaci, jak np. kapłanów.
Nadzieje mesjanistyczne związane z ziemskim monarchą Izraela skończyły się w okresie po powrocie z wygnania babilońskiego wraz z Zorobabelem, który nie został koronowany, co znaczyło, że nie on był wypełnieniem proroctwa Zachariasza[7]:
Wyrazem oczekiwania na Mesjasza w Starym Testamencie, już nie na ziemskiego króla, lecz na tajemniczą Osobę posłaną przez Boga, są inne tytuły jak Sługa Jahwe z Księgi Izajasza 49,3.6; 52,13 (jest to tzw. Księga pocieszenia Izajasza lub Deutero-Izajasza,) oraz Syn Człowieczy z proroctwa Daniela z rozdz. 7:
 |
Te dwa proroctwa uznają za mesjańskie we właściwym tego słowa znaczeniu nawet tacy uczeni jak Joachim Becker, którzy w duchu skrajnego nurtu krytyki historyczno-literackiej, odrzucają większość duchowych interpretacji figur mesjańskich Starego Testamentu[11].
Teolodzy chrześcijańscy dostrzegają proroctwa mesjańskie w ponad 100 fragmentach Starego Testamentu. Większość z nich jest uznawana za mesjańskie także przez komentatorów judaistycznych. Niektórzy autorzy podają nawet liczbę 456 fragmentów[12][13].
Jezus w rozmowie z uczniami idącymi do Emaus zaczynając od Mojżesza poprzez wszystkich proroków wykładał im, co we wszystkich Pismach odnosiło się do Niego (Łk 24,27). Roy H. Shoeman zebrał najważniejsze miejsca.
Księga Daniela 9,24-27 mówi najpierw o 70 tygodniach, w których dokona się zbawienie narodu i świętego miasta Jerozolimy. Według proroctwa miało to wyglądać następująco: siedem tygodni i sześćdziesiąt dwa tygodnie od decyzji odbudowania Świątyni do Władcy-Pomazańca. W tym czasie zostaną odbudowane dziedziniec i wał:
|
Biblia Jerozolimska podaje, że najstarsi ojcowie Kościoła nie byli zgodni co do tożsamości tego Władcy-Mesjasza, ani nawet czy w. 26 ma się odnosić do śmierci Jezusa[14]. Jednak jest możliwa taka interpretacja tego fragmentu. Według Roya H. Shoemana, tekst ten pasuje do Jezusa bardzo dokładnie. W apokaliptycznej symbolice żydowskiej 1 tydzień to liczba 7, 1 dzień to symboliczny 1 rok, stąd 7 tygodni to 49 lat, 62 tygodnie to 434 lata a 70 tygodni to 490 lat. Zdanie, słowo, że ...zostanie odbudowana Świątynia – odnosi się do rozkazu króla Artakserksesa (por. Ezdr 7,11-26), władca podjął tę decyzję w 458 r. przed Chr. Odbudowa murów Jerozolimy zajęła dokładnie siedem tygodni czyli 49 lat, Koniec odbudowy murów jest zaznaczony zakończeniem w roku 409 przez namiestnika Nehemiasza sprawowania funkcji zarządcy Judei. Gdy doda się 62 tygodnie, dochodzi się do roku 26 AD. Wielu, włączając w to Euzebiusza z Cezarei, podaje tę datę jako rok chrztu Jezusa. Z kolei pół tygodnia, czyli trzy i pół dnia, czyli trzy i pół roku, kiedy w Świątyni ustanie krwawa ofiara i ofiara pokarmowa odnosi się do zdania z Mt 27,51, które mówi, że w chwili śmierci Jezusa zasłona w Świątyni rozdarła się na dwoje. Ustanie ofiar potwierdza też tekst z Talmudu Rosz Haszana 31b. W ciągu pokolenia Rzymianie zniszczyli Świątynię i wysłali Żydów na wygnanie[13].
Następujące teksty mówią o pochodzeniu mesjasza: z Judy – Rdz 49, 10; z potomstwa Jakuba – Lb 24,11; z potomstwa Jessego, ojca króla Dawida – Iz 11,1-2. Proroctwo to cytowane jest w Mt 1,1-16, Łk 3,23-28, Rz 15,12. Mesjasz będzie potomkiem króla Dawida – 2 Sm 7,12-13 oraz Jr 23,5. Będzie narodzony w Betlejem – Mi 5,2, cytowane w Mt 2,1-6. Narodzi się z dziewicy – Iz 7,14, cytowane dosłownie w Mt 1,22-23. Niektórzy żydowscy apologeci twierdzą, że hebrajskie słowo użyte przez Izajasza alma /עלמה/ może oznaczać po prostu młodą kobietę. Jednak, jak argumentuje Schoeman, wtedy trudno byłoby to uznać za cudowny znak, o który chodzi w tym proroctwie. Również grecka Septuaginta, które było tłumaczeniem dokonanym w diasporze przez Żydów dla Żydów, ukończonym w całości co najmniej 150 lat przed Chr., tłumaczy alma słowem greckim parthenos – dziewica[13].
Jest wiele proroctw o misji Mesjasza. Będzie przygotowana przez poprzednika – Iz 40,3-5, cytowane w Mt 3,1-3 oraz Ml 3,1; uzdrowi chorych – Iz 35, 4-7; uwolni zniewolonych – Iz 61,1-2, proroctwo to Jezus sam odnosi do siebie w Łk 4,16-21. O miejscu zamieszkania – Iz 9,1-2,mówi o tym Mt 4,13-16. Gdy przyjdzie, wielu będzie występować przeciwko niemu – Iz 6,9-10, co Jezus sam zastosował do siebie w Mt 13,14-15. Także Ewangelia Jana odnosi ten tekst razem z Iz 53,1 do Jezusa w J 12,37-41. Cechy osoby mesjasza: Iz 9,6 oraz jego duch: Iz, 11,2-4[13].
Proroctwo Zachariasza w rozdz. 9 zapowiadało wjazd mesjasza do Jerozolimy:
|
Zostało to zacytowane w J 12,12-16. Ponadto rozdziały 12 i 13 Księgi Zachariasza zapowiadają szczegóły śmierci mesjasza: 12,10:
|
Cytowane przez J 19,37. Proroctwo o płaczu nad pomazańcem, odnosi się także do paruzji, do drugiego przyjścia Chrystusa, kiedy wielu Żydów się nawróci i wtedy będą płakać, chociaż nie płakali od razu. Nawrócenie Żydów zapowiadał Jezus w Mt 23, 37-39 oraz Paweł w Rz 11,25-26. Na eschatologiczne wypełnienie tych słów wskazuje kontekst proroctwa: Za 12,6-14,9.
Księga Mądrości zawiera wiele zapowiedzi cierpień mesjasza: Mdr 2, 12-24, wypełnienie ukazują: Mt 23,23-28, Mt 5, 10; J 5,18; Mt 27, 39-43. Wielu uważa pieśni Sługi Pańskiego np. Iz 53 za proroczy opis cierpień Jezusa Mesjasza, np. Iz 53, 1-12; cytowany w J 12,37n; Mt 8,16n; Mk 15,27n; J 19,15; Mt 27, 57-60. Również Psalm 22: Boże mój, Boże mój czemuś mnie opuścił? Jest on cytowany jako wypełniony w Jezusie w Mt 27,46. Wers 16 psalmu: przebili ręce i nogi moje przysparza pewne trudności. Nowsze wydania żydowskie podają go w innym brzmieniu niż chrześcijańskie. Biorą one inny wariant tekstu, w którym słowo przebili, czytane fonetycznie cah-roo /כרו/, różni się o jedną literę i wtedy czyta się jak caah-ree /כרי/ i znaczy jak lew. Różnica w słowie jest bardzo niewielka – jedna mała litera. W używanej przez chrześcijan wersji jest waw /ו/, w żydowskiej jod /י/ – litery różnią się długością pionowej kreski. Ponieważ najstarsze zachowane kopie tekstu oryginalnego pochodzą z XI w. możliwość popełnienia błędu przy kopiowaniu jest znacząca. Apologeci żydowscy wysuwają zarzuty, że chrześcijanie celowo wprowadzili ten błąd do tekstu. Jednak żydowskie tłumaczenia tego fragmentu na język grecki i syryjski, dokonane w epoce przed-chrześcijańskiej, mają wersję przebili, co świadczy, że starsze rękopisy zawierały tę wersję, którą używają chrześcijanie i jednocześnie wyklucza możliwość interwencji chrześcijańskiej w tekst. Raczej można sądzić odwrotnie, że jakiś żydowski kopista skrócił kreskę w literze. Jednak sformułowanie, które wyszło: jak lew moje ręce i nogi nie jest zbyt zręczne w porównaniu z, wydaje się, pierwotną wersją: przebili moje ręce i nogi[15].
Wers 18 psalmu cytowany jest przez J 19,23-24: rzucili los o moją suknię....
Również Psalm 34 zawiera szczegóły śmierci mesjasza. Wers 20: ani jedna z nich /jego kości/ nie ulegnie złamaniu jest cytowany w J 19 w. 31 i dosłownie ww. 33-36:
|
Sam Jezus cytował proroctwo Daniela w czasie przesłuchania przed Najwyższą Radą Izraela. Rada jednoznacznie zrozumiała to jako przypisanie sobie tytułu Boskiego i oskarżyła Jezusa o bluźnierstwo:
|
Tak więc w Nowym Testamencie tytuł Pomazańca odnosi się wyraźnie do osoby Jezusa. To że Jezus jest Pomazańcem zapowiedziane było w orędziu Anioła przy jego narodzeniu („Dziś narodził się wam Zbawiciel, którym jest Mesjasz, Pan”[17]), poprzez wyznanie Piotra: „Ty jesteś Mesjasz”[18], aż do licznych przykładów tytułowania go w ten sposób w Listach Apostolskich.
W czasach Ojców Kościoła uwydatniana była rola Jezusa jako Pomazańca nie tylko dla zaznaczenia jego roli Odkupiciela, ale również dla podkreślenia trynitarnej tajemnicy Boga, w której „namaszczeniem” Jezusa jest Duch Święty[19].
Teologia niektórych Kościołów chrześcijańskich (np. katolicka) podkreśla udział członków Kościoła w mistycznym Ciele Jezusa i jego misji: kapłańskiej, królewskiej i proroczej. Z tego powodu w liturgii nadal stosuje się gest namaszczenia jako znak sakramentów: chrztu, bierzmowania, święceń i namaszczenia chorych.
