.jpg)
Pomnik przyrody – prawnie chroniony twór przyrody, szczególnie cenny ze względów naukowych, zabytkowych, kulturowych i innych[2][3].
W ramach World Commission on Protected Areas pomniki przyrody (natural monument) są klasyfikowane w kategorii III:
| „ | Category III protected areas are set aside to protect a specific natural monument, which can be a landform, sea mount, submarine cavern, geological feature such as a cave or even a living feature such as an ancient grove. They are generally quite small protected areas and often have high visitor value. | ” |
| — IUCN[4] | ||
Według Europejskiej Agencji Środowiska pomnik przyrody to:
| „ | A natural/cultural feature which is of outstanding or unique value because of its inherent rarity, representative of aesthetic qualities or cultural significance. Guidance for selection of a natural monument is: a) The area should contain one or more features of outstanding significance (appropriate natural features include spectacular waterfalls, caves, craters, fossil beds, sand dunes and marine features, along with unique or representative fauna and flora; associated cultural features might include cave dwellings, cliff-top forts, archaeological sites, or natural sites which have heritage significance to indigenous peoples).; b) The area should be large enough to protect the integrity of the feature and its immediately related surroundings. | ” |
| — Environmental Terminology and Discovery Service (ETDS); EEA | ||
Termin został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody.
W Panu Tadueszu Adam Mickiewicz zachwycał się polską przyrodą i trwaniem wielkich drzew na przestrzeni czasu[5].
Znaczącym propagatorem objęcia ochroną starych drzew był Hugo Conwentz. Pod postacią pomnika przyrody proponował wtedy objąć także rzadkie gatunki roślin i zwierząt[6].
Po I Wojnie Światowej, jesienią 1918 roku ukazał się dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury[7] oraz rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o ochronie niektórych zabytków przyrody z 15 września 1919 roku. Później wydano rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o opiece nad zabytkami z 6 marca 1928 roku, gdzie po raz pierwszy padły słowa o ochronie alei przydrożnych [8].
Następnymi aktami prawnymi regulującymi ochronę pojedynczych wartości przyrodniczych była ustawa o ochronie przyrody z 1934[9], 1949[10], 1991[11] i 2004[12] roku.
W brzmieniu Ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku:
| „ | Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie. | ” |
Do pomników przyrody ożywionej należą: pojedyncze krzewy, drzewa i grupy drzew odznaczające się sędziwym wiekiem, wielkością, niezwykłymi kształtami lub innymi cechami, a także zabytkowe aleje drzew. Natomiast do pomników przyrody nieożywionej należą: największe głazy narzutowe, tzw. eratyki oraz interesujące formy powierzchni ziemi np. – źródła, wodospady, jary, skałki, wywierzyska, przełomy rzeczne, jaskinie, odkrywki itp.
Spis treści |
Według danych z 31 grudnia 2010 roku liczba pomników przyrody w Polsce wynosiła[13]:
| rok | 1990 | 1995 | 2000 | 2005 | 2008 | 2009 | 2010 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ogółem | 18876 | 26423 | 33094 | 34989 | 35833 | 35420 | 36293 |
| według województw | |||||||
| Dolnośląskie | 2625 | ||||||
| Kujawsko--pomorskie | 2622 | ||||||
| Lubelskie | 1532 | ||||||
| Lubuskie | 1236 | ||||||
| Łódzkie | 3612 | ||||||
| Małopolskie | 2187 | ||||||
| Mazowieckie | 4275 | ||||||
| Opolskie | 641 | ||||||
| Podkarpackie | 1375 | ||||||
| Podlaskie | 2058 | ||||||
| Pomorskie | 2784 | ||||||
| Śląskie | 1518 | ||||||
| Świętokrzyskie | 713 | ||||||
| Warmińskomazurskie | 2576 | ||||||
| Wielkopolskie | 3809 | ||||||
| Zachodniopomorskie | 2730 | ||||||
| według charakteru pomnika | |||||||
| Pojedyncze drzewa | 30059 | ||||||
| Grupy drzew | 3658 | ||||||
| Aleje | 699 | ||||||
| Głazy | 1034 | ||||||
| Skałki, groty, jaskinie i inne | 303[adnotacje 1] | ||||||
| Pozostałe | 540 | ||||||
Obecnie pomniki przyrody ustanawia Rada Gminy lub Miasta, wcześniej robił to wojewoda danego województwa.
Aby uznać drzewo za pomnik przyrody jego obwód w pierśnicy powinien być większy niż szacunkowe wartości minimalne dla danego gatunku. Poniżej podane są orientacyjne wartości dla drzew rosnących poza lasami według P. Rucińskiego[14]:
