| Prezydent Stanów Zjednoczonych | |
 Pieczęć Prezydenta Stanów Zjednoczonych | |
| Obecny Prezydent | |
 Barack Obama | |
| Stanowisko | |
| Data utworzenia | 1789 |
| Pierwszy Prezydent | George Washington |
| Miejsce w sukcesji | Pierwsze |
 Multimedia w Wikimedia Commons | |
Stany Zjednoczone |
Ten artykuł jest częścią serii: |
Prezydent Stanów Zjednoczonych – głowa państwa, szef administracji federalnej, naczelny dowódca sił zbrojnych, szef rządu, a także lider swojej partii. Konstytucja nadała mu wiele prerogatyw, co sprawia iż zajmuje on kluczowe miejsce w systemie politycznym Stanów Zjednoczonych.
Spis treści |
Prezydent jest wybierany na cztery lata; wybory zawsze odbywają się w pierwszy wtorek po pierwszym poniedziałku listopada roku podzielnego przez cztery. Od 1937 zaprzysiężenie odbywa się 20 stycznia następnego roku, o godzinie 12:00 czasu waszyngtońskiego (18:00 czasu polskiego), do 1933 r. miało to miejsce 4 marca. Liczba kadencji jest konstytucyjnie ograniczona do dwóch. Jeżeli jednak wiceprezydent obejmuje opróżniony urząd w trakcie trwania kadencji dotychczasowego prezydenta przez okres dłuższy niż dwa lata, wtedy może być wybrany tylko jeden raz. W 1951 roku weszła w życie XXII Poprawka Do Konstytucji Stanów Zjednoczonych regulującą ten problem. Przedtem istniało prawo zwyczajowe ograniczające liczbę kadencji do dwóch, które złamał jedynie Franklin Delano Roosevelt (wybrany w 1940 na trzecią i w 1944 na czwartą kadencję). W przypadku śmierci, zrzeczenia się lub usunięcia z urzędu dotychczasowej głowy państwa, prezydentem zostaje wiceprezydent, który jest wybierany wspólnie z prezydentem. Dotychczas w historii USA działo się tak dziewięć razy; po raz pierwszy w 1841 r. kiedy wiceprezydent John Tyler został prezydentem po śmierci Williama Henry'ego Harrisona, a po raz ostatni w 1974 roku, kiedy Gerald Ford wstąpił do Białego Domu po rezygnacji Richarda Nixona. Wiceprezydent "dokańcza" wtedy kadencję swego poprzednika.
Prezydent USA jest wybierany w wyborach pośrednich. W dniu głosowania wybiera się teoretycznie, elektorów, tworzących Kolegium Elektorów. Ciało to nigdy nie konstytuuje się, a jego członkowie są - dla większości wyborców - anonimowi; elektorzy z każdego stanu zbierają się w pierwszy poniedziałek po drugiej środzie grudnia w siedzibie władz stanowych i tam oddają głosy. Zgodnie z art. II Konstytucji Stanów Zjednoczonych o sposobie doboru elektorów decyduje stanowa legislatura (a zatem wcale nie musieliby oni być wybierani w głosowaniu powszechnym, zresztą w XIX wieku wiele stanów praktykowało wybór elektorów przez stanowe legislatywy). System ten (liczba miejsc w kolegium zależy od liczby reprezentantów + 2 senatorów danego stanu) zakłada, że kandydat, który uzyskał choćby jeden głos przewagi w danym stanie uzyskuje cały pakiet jego głosów; system ten (który nie obowiązuje w Nebrasce i Maine, które umożliwiają wybór elektorów z różnych partii) ma swoje wady. Zdarza się bowiem, że kandydat, który uzyskał mniejszość w głosowaniu powszechnym, uzyskuje przewagę w kolegium elektorskim i zostaje prezydentem. Taka sytuacja miała miejsce w latach: 1824, 1876, 1888 i niedawno w 2000.
Od początku istnienia USA istnieją dwie główne partie polityczne, które praktycznie zmonopolizowały władzę w tym kraju. Najstarszą z nich jest powstała w końcu XVIII wieku Partia Demokratyczna (wcześniej znana jako partia Republikańska i Republikańsko-Demokratyczna), której przeciwnikiem było początkowo stronnictwo Federalistów, potem Partia Wigów a obecnie powstała w latach 50. XIX wieku Partia Republikańska. Obecnie w Białym Domu zasiada demokrata Barack Obama, wybrany na pierwszą kadencję w wyborach 4 listopada 2008 roku.
Nigdy w historii USA nie zdarzyło się (prócz pierwszych wyborów, które wygrał bezpartyjny Washington), aby wybory wygrał kandydat niezależny lub reprezentujący tzw. "trzecie partie"[1]. Jednak udawało im się niekiedy uzyskać poważne poparcie, jak w roku 1912, kiedy kandydat Partii Postępowej i były prezydent Theodore Roosevelt zajął drugie miejsce przed oficjalnym kandydatem republikanów (w tych samych wyborach socjalista Eugene Victor Debs uzyskał około miliona głosów), w roku 1968 kiedy gubernator Alabamy George Wallace uzyskał około 10 milionów głosów i 46 w kolegium elektorskim, co umożliwiło wobec podziału w obozie demokratów zwycięstwo Nixonowi oraz w latach 1992 i 1996, kiedy kandydat Partii Reform Ross Perot uzyskał kolejno 19 milionów i osiem milionów głosów, co dało zwycięstwo Billowi Clintonowi.
Urząd prezydenta sprawowały dotąd 43 osoby. Różnica pomiędzy liczbą osób, a numeracją prezydentów (obecnie urząd ten sprawowany jest przez 44 prezydenta) wynika z faktu, że Stephen Grover Cleveland sprawował go dwukrotnie, jako dwudziesty drugi (1885–1889) i dwudziesty czwarty prezydent USA (1893–1897). Jego kadencje zostały rozdzielone prezydenturą dwudziestego trzeciego prezydenta USA Benjamina Harrisona (1889–1893).
Zgodnie z prawem ustalonym we wczesnych latach 60. XX wieku byłym prezydentom USA (jak i wiceprezydentom) przysługuje, po odejściu z urzędu, dożywotnie uposażenie w wysokości pensji sekretarza gabinetu, dodatki na fundusze reprezentacyjne i prowadzenie biura, oraz ochrona osobista Secret Service. Byli prezydenci mogą też, jeśli wyrażą takie życzenie, dożywotnio otrzymywać codzienny, ściśle tajny przegląd najnowszych materiałów wywiadowczych (tzw. President's Daily Brief). Jest to ten sam dokument, z którym co rano zapoznaje się urzędujący prezydent, przy czym przepisy wymagają, aby obecny prezydent USA otrzymywał go wcześniej (choćby o kilka minut) niż jego poprzednicy. Każdy były prezydent zakłada też bibliotekę własnego imienia, gdzie gromadzi materiały związane ze swoją prezydenturą. Niektórzy tworzą też własne fundacje. Przywileje te są niezbywalne, chyba że prezydent zostanie usunięty z urzędu i ich pozbawiony. Można się też ich zrzec. Tak uczynił w latach 80. Richard Nixon, który zrezygnował z ochrony osobistej.
W 1994 roku Kongres zdecydował, że każdemu prezydentowi, który obejmie urząd po 1 stycznia 1997 roku będzie przysługiwała ochrona przez okres 10 lat po odejściu z urzędu, do 1997 roku wszyscy byli prezydenci i ich rodziny byli pod ochroną Secret Service do momentu śmierci prezydenta. Ostatnim prezydentem, który będzie miał dożywotnią ochronę jest Bill Clinton. Po zamachach terrorystycznych z 11 września 2001 w Kongresie toczy się debata nad przywróceniem byłym prezydentom dożywotniej ochrony. Pierwszym byłym prezydentem z maksymalnie 10-letnią ochroną jest George W. Bush
Często prezydenci prowadzą na emeryturze aktywne życie, jak np. Jimmy Carter, będący autorem wielu bestsellerowych książek, międzynarodowym działaczem humanitarnym i na rzecz praw człowieka, za co wyróżniono go Pokojową Nagrodą Nobla w roku 2002. William H. Taft został zaś Prezesem Sądu Najwyższego z nominacji Warrena Hardinga.
Obecnie żyje czterech byłych prezydentów:
Najdłużej żyjącym prezydentem na emeryturze był Herbert Hoover (1933-1964), zaraz po nim Gerald Ford (1977-2006). Najkrócej, bo zaledwie kilka miesięcy, James Knox Polk.
Oznacza to, że ponad 9% urzędujących prezydentów zostało zamordowanych. Obecnie każdy prezydent USA, także po zakończeniu kadencji, jest chroniony przez Secret Service.
Pierwszy lotniskowiec USN nazwany imieniem Prezydenta Unii, to CV 42 "Franklin D Roosevelt" Pierwszy Prezydent Unii, który żywy doczekał wodowania lotniskowca swego imienia - to Ronald W Reagan (1911-2004). Okręt nazwany imieniem Reagana to CVN-76.
W historii Stanów Zjednoczonych ośmiu prezydentów zmarło podczas sprawowania urzędu[11]. Spośród nich czterech zostało zamordowanych, zaś pozostali zmarli z przyczyn naturalnych[12] We wszystkich ośmiu przypadkach wiceprezydent Stanów Zjednoczonych przejmował stanowisko prezydenta, na skutek linii sukcesji prezydenckiej w USA[13]. Pierwszym prezydentem, który zmarł w czasie pełnienia kadencji był William Henry Harrison, który jest także najkrócej urzędującym prezydentem USA (31 dni)[14]. Franklin Delano Roosevelt sprawował funkcję głowy państwa najdłużej spośród wszystkich prezydentów USA, łącznie trzy pełne kadencje oraz 82 dni czwartej, w sumie 4422 dni[15].
William Henry Harrison zmarł 4 kwietnia 1841 r. na zapalenie płuc[14]. Niecałe dziesięć lat później, 9 lipca 1850, na zapalenie żołądka zmarł Zachary Taylor[16]. 15 kwietnia 1865 w Teatrze Forda aktor John Wilkes Booth, oddał strzały w kierunku Abrahama Lincolna. Prezydent zmarł następnego dnia, o godzinie 7:22[17]. Szesnaście lat później, 19 września 1881 r., James Garfield został zastrzelony przez Charlesa Guiteau[18] . Dwadzieścia lat po morderstwie Garfielda, na skutek ran odniesionych po strzale Leona Czolgosza, zmarł prezydent William McKinley[19]. 2 sierpnia 1923 na zawał serca umarł Warren Harding[20]. Franklin Delano Roosevelt w wieku 39 lat uległ wypadkowi podczas wakacji w Kanadzie, wskutek czego do końca życia poruszał się na wózku inwalidzkim. 12 kwietnia 1945 zmarł z powodu krwotoku mózgowego[15]. Ostatnim prezydentem, który umarł podczas sprawowania swojej funkcji jest John F. Kennedy. 22 listopada 1963 podczas kampanii wyborczej w Dallas został zastrzelony przez Lee Harveya Oswalda[21].
| nr kadencji | Prezydent | Rok elekcji | Długość kadencji (dni) | Data śmierci | Przyczyna śmierci | Wiek | następca | Źr. |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 9 | William Henry Harrison | 1840 | 31 | 4 kwietnia 1841 | zapalenie płuc | 68 | John Tyler | [14] |
| 12 | Zachary Taylor | 1848 | 491 | 9 lipca 1850 | zakażenie żołądka | 65 | Millard Fillmore | [16] |
| 16 | Abraham Lincoln | 1860, 1864 | 1503 | 15 kwietnia 1865[22] | zamordowany przez Johna Wilkesa Bootha | 56 | Andrew Johnson | [17] |
| 20 | James Garfield | 1880 | 199 | 19 września 1881 | zamordowany przez Charlesa Guiteau'a | 49 | Chester Arthur | [18] |
| 25 | William McKinley | 1896, 1900 | 1654 | 14 września 1901 | zastrzelony przez Leona Czolgosza | 58 | Theodore Roosevelt | [19] |
| 29 | Warren Harding | 1920 | 881 | 2 sierpnia 1923 | zawał serca | 57 | Calvin Coolidge | [20] |
| 32 | Franklin Delano Roosevelt | 1932, 1936, 1940, 1944 | 4422 | 12 kwietnia 1945 | krwotok śródmózgowy | 63 | Harry Truman | [15] |
| 35 | John Fitzgerald Kennedy | 1960 | 1036 | 22 listopada 1963 | zastrzelony przez Lee Harveya Oswalda | 46 | Lyndon B. Johnson | [21] |
Związki polsko-amerykańskie sięgają czasów wojny o niepodległość (1776-1783), w której uczestniczyli również Polacy, z których najważniejsi to Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski. Pierwszy prezydent USA, Jerzy Waszyngton, spotykał się z Polakami jeszcze przed objęciem prezydentury. Pułaski uratował mu życie w bitwie pod Brandywine.
William Henry Harrison (prezydent 1841 r.) jeszcze jako kongresman wygłosił w 1818 r. przemówienie w Kongresie w związku ze śmiercią Kościuszki. Powstanie listopadowe w latach 1830-31 przypada na okres prezydentury Andrew Jacksona. Do Stanów Zjednoczonych przybyła wtedy znacząca grupa uchodźców politycznych, będących uczestnikami tego powstania. Wtedy też z jego reperkusjami spotkał się James Buchanan, poseł amerykański w Petersburgu w latach 1832-33 i prezydent w latach 1857-1861.
Następca Buchanana, Abraham Lincoln (1861-1865) zasiadał w Białym Domu w czasie, gdy w USA trwała wojna secesyjna, a w Królestwie Polskim powstanie styczniowe. Prezydent zachował w nim neutralność, gdyż w wojnie secesyjnej carska Rosja popierała Unię, a Lincoln nie chciał zrażać do siebie ważnego sojusznika, aczkolwiek sekretarz stanu William Henry Seward nie wierzył w możliwość sukcesu powstania.
Dziesięciu prezydentów urzędujących w latach 1865-1913 nie łączy praktycznie nic ze sprawami polskimi. Pewne ślady polskie da się zauważyć w przypadku Grovera Clevelanda (1885-1889, 1893-1897). i Williama McKinleya (1897-1901). Grover Cleveland był jednym z niewielu polityków amerykańskich tego okresu, którzy nie służyli w wojsku w czasie wojny secesyjnej. Dwaj jego bracia uczestniczyli w niej. Cleveland nie chciał zaciągnąć się do armii, wolał więc znaleźć kogoś, kto odbyłby służbę za niego. Znalazł analfabetę, polskiego imigranta, któremu zapłacił 150 dolarów za to, że poszedł za niego na front. Zaciągnął za to pożyczkę, którą spłacał przez kilka następnych lat.
William McKinley został postrzelony przez syna polskich imigrantów, Leona Czolgosza 6 września 1901 r. i w wyniku odniesionych obrażeń zmarł 8 dni później, 14 września. Zabójcę schwytano natychmiast i skazano na śmierć; wyrok wykonano 29 października 1901 r. poprzez śmierć na krześle elektrycznym w więzieniu stanowym w Auburn w stanie Nowy Jork.
Pierwszym prezydentem, który osobiście zaangażował się w sprawy polskie, był Woodrow Wilson (1913 - 1921). Wniósł on wkład w dzieło niepodległości Polski, choć jako autor książki Historia narodu amerykańskiego nie wyrażał się pochlebnie o Polakach. To właśnie w czasie jego prezydentury Polska nawiązała w 1919 r. stosunki dyplomatyczne ze Stanami Zjednoczonymi i utrzymuje je nieprzerwanie do dziś. Warren Harding (prezydent 1921-23), podobnie jak Wilson, też wyrażał się negatywnie o Polakach, określając ich pogardliwie Polacks. 20 maja 1921 r. wręczył on noblistce Marii Curie-Skłodowskiej kapsułkę z zawartością radu o wartości 100 000 dolarów.
W okresie prezydentury Calvina Coolidge'a (1923-29) główny nacisk w stosunkach polsko-amerykańskich położony był na sprawy gospodarcze. Jesienią 1924 r. amerykańskie towarzystwo Ulen zaproponowało Polsce kredyt w wysokości 10 mln dolarów na zaprojektowanie i wykonanie instalacji wodociągowo-kanalizacyjnych. Co prawda warunki kredytu nie były dogodne, jednak władzom polskim zależało na tej transakcji, by przyciągnąć kapitał zagraniczny. W 1925 r. jeden z największych banków amerykańskich, Dillon Read and Co, zaproponował Polsce pożyczkę w wysokości 20 mln dolarów. Rozmowy w sprawie tej pożyczki były bardzo trudne. Amerykanie stawiali warunki, których nie akceptowała strona polska. Początkowo Polska ubiegała się o pożyczkę w wysokości 50 mln dolarów, jednak przedstawiciele banku nie byli tym zainteresowani i w efekcie podpisano porozumienie na ok. 21 mln dolarów.
Herbert Hoover (prezydent w latach 1929-33) nie zapisał się najlepiej w historii USA. Jego prezydentura przypadła na okres wielkiego kryzysu gospodarczego, któremu najpierw nie potrafił w porę zapobiec, a potem wyciągnąć kraju z niego. Jednak jeszcze przed wstąpieniem do Białego Domu zbił fortunę jako inżynier geolog i odkrywca żył złota, znany był też jako działacz humanitarny w skali międzynarodowej. W tej roli dobrze zapisał się w pamięci Polaków. W listopadzie 1915 r. próbował zorganizować dostawy żywności dla głodującej ludności polskiej, ale nie udało mu się to z powodu trudności stawianych przez Niemców i Anglików. W 1922 r. Sejm przyznał mu honorowe obywatelstwo Polski. Hoover trzykrotnie odwiedził Polskę, choć nigdy jako urzędujący prezydent (w 1913, 1938 i 1946 roku).
Franklin Delano Roosevelt, prezydent w latach 1933-1945, do końca lat 30., kiedy w stosunkach polsko-niemieckich wystąpiły poważne napięcia, nie wykazywał szczególnego zainteresowania sprawami polskimi. Bogate są natomiast polonika rooseveltowskie z okresu II wojny światowej. W miesiącach poprzedzających wybuch wojny, gdy Polska była już wyraźnie zagrożona ze strony Niemiec, Stany Zjednoczone odsuwały się od problemów europejskich, z czego Polska nie mogła być zadowolona. Polskie koła rządowe wiązały duże nadzieje ze stanowiskiem Waszyngtonu. Jednak polskie depesze przesyłane do Departamentu Stanu nie były traktowane jako pilne.
O wybuchu wojny Roosevelt dowiedział się telefonicznie od ambasadora USA w Paryżu, Bullitta. Stany Zjednoczone ogłosiły neutralność w tej wojnie. 25 października prezydent zaproponował prezydentowi RP, Ignacemu Mościckiemu, gościnę w USA. Mościcki tę propozycję odrzucił. W okresie 24 marca - 12 maja 1941 r. premier rządu polskiego, gen. Władysław Sikorski przebywał z wizytą w USA i Kanadzie. W Waszyngtonie odbył rozmowy m.in. z prezydentem Rooseveltem. Roosevelt, mimo iż Stany Zjednoczone były krajem neutralnym, przygotowywał amerykańską opinię publiczną do możliwości przystąpienia do wojny.
W połowie lutego 1942 r. Roosevelt przyjął w Waszyngtonie p.o obowiązki ministra spraw zagranicznych, Edwarda Raczyńskiego, który miał przygotować drugą wizytę Sikorskiego w USA (odbyła się ona w dniach 24 - 30 marca 1942 r.). Roosevelt zapewnił go, iż USA i Wielka Brytania koordynują swe posunięcia w polityce zagranicznej i nie wyrażą zgody na zmiany terytorialne i polityczne w czasie trwania wojny. Pod koniec listopada 1942 r. Sikorski złożył trzecią wizytę w USA. Po jego tragicznej śmierci w Gibraltarze 4 lipca 1943 r. Roosevelt w depeszy do Władysława Raczkiewicza podziękował mu za życzenia z okazji święta narodowego USA. W czasie konferencji Wielkiej Trójki w Teheranie (28 listopada - 1 grudnia 1943 r.) prezydent wypowiedział się na temat spraw polskich (sprawa jej terytorium była już przesądzona), ów jednak prosił by nie mówiono o tym, iż liczył na głosy Polonii.
Najniższym prezydentem XX wieku w USA był William McKinley (170 cm), skończył on jednak urzędować w 1901 roku. Drugim od końca biorąc pod uwagę to kryterium był Harry Truman (173 cm). Poza nim mniej niż 180 cm miał jeszcze Jimmy Carter (175 cm) oraz John Calvin Coolidge, Jr. (178 cm) reszta urzędujących prezydentów po roku 1901 mierzyła 180 cm lub więcej. Również prezydent George W. Bush urzędujący już w XXI wieku mierzy 180 cm wzrostu. Najwyższymi prezydentami Stanów Zjednoczonych byli Abraham Lincoln i Lyndon B. Johnson mierzący 193 cm wzrostu.
| |||||||
.jpg)
.jpg)
.jpg)
