Przypadek – kategoria gramatyczna, przez którą odmieniają się rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, zaimki, imiesłowy (określane przez to zbiorczym mianem imion), a niekiedy też czasowniki (co w języku polskim nie występuje), będąca odzwierciedleniem ich różnorodnych funkcji.
Spis treści |
Teoria deklinacji została wypracowana w Grecji w IV wieku p.n.e. Również Grecy nadali przypadkom nazwy, które przez Rzymian zostały przetłumaczone na łacinę. Nazwy przypadków w języku polskim (a także sam termin przypadek, łac. casus) są częściowo tłumaczeniami terminów łacińskich. Również kolejność przypadków odpowiada mniej więcej kolejności zaproponowanej przez gramatyków starożytnych.
System deklinacyjny jest niezbędny do ustalenia właściwych relacji poszczególnych wyrazów w zdaniu. Konsekwencją jego istnienia jest swoboda kształtowania kolejności wyrazów w zdaniu: podmiot, orzeczenie i dopełnienie nie mają raz na zawsze ustalonych miejsc, mogą następować w dowolnej kolejności.
Języki mające przypadki mają ich zwykle 4-7, zdarzają się też języki z 2 przypadkami jak bułgarski (zwykle zanikający uprzednio bogatszy system), czy też kilkunastoma (z których część powstała przez fonetyczną inkorporację uprzednio niezależnych morfemów) jak fiński lub węgierski (trzeba jednak pamiętać, że języki te, jako aglutynacyjne, nie są w tym zestawieniu adekwatne).
Przypadkom różnych języków nadaje się takie same nazwy – jest to czasem mylące, ponieważ zasięg użycia przypadka o tej samej nazwie bywa w różnych językach odmienny - np. zastosowanie "dopełniacza" w językach polskim i niemieckim w niewielkim stopniu się pokrywa.
Z drugiej zaś strony system deklinacyjny języków indoeuropejskich, jako odziedziczony po wspólnym przodku – języku praindoeuropejskim – wykazuje nadal wiele cech wspólnych. Przykładowo każdy dopełniacz (i polski, i niemiecki) ma funkcję posesywną.
| Język | Przypadki | Uwagi |
|---|---|---|
| węgierski | 29 | |
| fiński | 15 | |
| baskijski | 12 | |
| czeczeński | 8 | |
| sanskryt | 8 | |
| chorwacki | 7 | |
| litewski | 7 | |
| łotewski | 7 | |
| czeski | 7 | |
| polski | 7 | |
| ukraiński | 7 | |
| serbski | 7 | |
| łacina | 6 | plus szczątkowy miejscownik |
| słowacki | 6 | plus szczątkowy wołacz |
| rosyjski | 6 | |
| białoruski | 7 | |
| słoweński | 6 | |
| greka | 5 | odnosi się do greki starożytnej |
| rumuński | 5 | w innym ujęciu: 2 |
| nowogrecki | 4 | |
| niemiecki | 4 | |
| angielski | 4 | |
| wilamowski | 4 | |
| pruski | 4 | plus szczątkowy wołacz |
| arabski | 3 | w dialektach zupełny zanik deklinacji |
| bułgarski | 2 | |
| macedoński | 2 | |
| norweski | 2 |
Podstawowy podział przypadków przebiega pomiędzy casus recti (przypadki niezależne) oraz casus obliqui (przypadki zależne). Te pierwsze to mianownik i wołacz, te drugie to reszta. W językach indoeuropejskich obserwuje się tendencję do stopniowej redukcji liczby przypadków tak, by pozostał tylko jeden casus rectus oraz jeden casus obliquus. Ponadto w wielu językach europejskich (np. w języku francuskim i angielskim) zróżnicowanie form przypadka ogranicza się do zaimków.
Tabelka obok pokazuje orientacyjnie liczbę przypadków w różnych językach. Należy zwrócić uwagę, że jakkolwiek tabelka uporządkowana jest w kolejności malejącej liczby przypadków, nie znaczy to jednak, że we wszystkich językach panuje bezspornie tendencja do ich redukcji. Przeciwnie, niektóre języki (np. litewski) mają tendencje do przebudowy systemu i zwiększania liczby przypadków.
To, że biernik, ablatyw i miejscownik wskazują kolejno kierunek ruchu, jego punkt początkowy oraz aktualne położenie jest reliktem deklinacji praindoeuropejskiej.
Zagadnieniem związanym z tematyką przypadków są tzw. funkcje syntaktyczne przypadków. Nawet w językach o dużej liczbie przypadków i rozwiniętej fleksji (polski - 7, łacina - 6/7, greka - 5) poszczególne przypadki spełniają po kilka funkcji syntaktycznych. Np. dopełniacz, oprócz funkcji posesywnej, pełni też funkcję porównawczą, bo występuje w wyrażeniach porównawczych typu większy od czego?, funkcję separatywną typu odrywać coś od czego? itp. Takie pomieszanie funkcji wynika częściowo z synkretyzmu przypadków, a częściowo z dostosowywania pierwotnych ich funkcji do nowych zadań.
| Przypadek | Skrót | Pytanie | Odmiana | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Mianownik | M. | Kto? Co? | góra | ojczyzna | wiatr |
| Dopełniacz | D. | Kogo? Czego? (nie ma) | góry | ojczyzny | wiatru |
| Celownik | C. | Komu? Czemu? (się przyglądam) | górze | ojczyźnie | wiatrowi |
| Biernik | B. | Kogo? Co? (widzę) | górę | ojczyznę | wiatr |
| Narzędnik | N. | (Z) kim? (Z) czym? (idę) | (z) górą | (z) ojczyzną | (z) wiatrem |
| Miejscownik | Msc. | O kim? O czym? (mówię) | górze | ojczyźnie | wietrze |
| Wołacz | W. | –[1][2] | góro | ojczyzno | wietrze |
Język polski zachował siedem przypadków z pierwotnego zestawu ośmiu.
W przypadku każdego z tych odmienionych wyrazów możemy wydobyć tematy oboczne oraz oboczności.
Do mianownika często dopisuje się zero morfologiczne.
Tematy oboczne:
- gór-: górz-
Oboczności (tzw. wymiana liter)
- r : rz
Przymiotniki wykazują szczątkowo, oprócz odmiany przymiotnikowej, również odmianę rzeczownikową. Formy te to np. nom. zdrów oraz dpn. i celownik w wyrażeniach typu z grecka i po grecku. W liczbie mnogiej wołacz jest zawsze równy mianownikowi.
Języki ugrofińskie są językami fleksyjno-aglutynacyjnymi. W miejscu przyimków znanych z języków indoeuropejskich pojawiają się formanty, które przez tradycyjną gramatykę traktowane są jako przypadki – stąd ich wielość.
W języku fińskim istnieje piętnaście przypadków. W wielu podręcznikach można znaleźć różną ich liczbę, od 14 do 18, w zależności od sposobu sklasyfikowania przypadków wymarłych, pozostałych jedynie w utartych zwrotach. Większość końcówek przypadków funkcjonuje w językach indoeuropejskich (w tym polskim) jako przyimki[3]. Przypadki dzielą się wewnętrznie na gramatyczne, mające podobne funkcje do polskich (np. mianownik, biernik), lokalne, określające relacje miejsca w stosunku do desygnatu, oraz tzw. przypadki marginalne, rzadko używane w języku współczesnym i często zastępowane przyimkami i poimkami. Oprócz tych 15 przypadków istnieje dalszych 12 przypadków przysłówkowych. które używane są bardzo rzadko i zazwyczaj w skostniałych strukturach, np. prolativus, określający relację drogi i sposób poruszania się, np. ohitse - obok, meritse - przez morze, morzem, puhelimitse - przez telefon.
Przypadek tworzy się w sposób podobny jak np. w języku polskim - dodając końcówkę przypadka do rdzenia wyrazu. Końcówki przypadków są niezależne od poszczególnych typów morfologicznych rzeczowników - mają charakter dystrybutywny. Końcówki liczby mnogiej są w większości identyczne z końcówkami liczby pojedynczej, przy czym między rdzeniem i odpowiednim sufiksem dochodzi wrostek -i- (np. l. p. talossa, l. mn. taloissa. Wyjątkiem jest mianownik liczby mnogiej, przyjmujący końcówkę -t-, talot)
Nie wszystkie przypadki używane są równie często. Najczęściej pojawiają się: mianownik l. poj - 35,24 proc (spośród wszystkich form deklinacyjnych), dopełniacz l. poj - 15,69 proc., mianownik l. mn. - 9,89 proc. najrzadziej - abessivus - 0,01 proc.[4]
Przypadki fińskie możemy podzielić na cztery zasadnicze grupy:
Niekiedy wyróżnia się grupę lokalizacji abstrakcyjnej - abessivus, essivus, translativus.
| Przypadek | Pytania | Sg. | Pl |
|---|---|---|---|
| Nominativus | kto? co? | - | -t |
| Partitivus | Ile (czego)? kogo? czego? | -a/ -ä ,-ta/-tä | -a, -ita, -ja |
| Genetivus | kogo? czego? | -n | -n, -den, tten, in, ten, en |
| Accusativus I | kogo? co? | =Gen | =Nom |
| Accusativus II | kogo? czego? | =Nom | =Gen |
| Essivus | jako kto? jako co? | -na/-nä | =sing. |
| Translativus | w kogo? w co? | -ksi | =sing. |
| Comitativus | z kim? z czym? | - | -ne + suf. dzierż. |
| Prolativus | jak? którędy? | - | -tse |
| Abessivus | bez kogo? bez czego? | -tta / ttä | =sing. |
| Instructivus | jak? kim? czym? | -n | =sing. |
| Inessivus | w kim? w czym? gdzie? | -ssa/-ssä | =sing. |
| Elativus | od kogo? od czego? skąd? | -sta/-stä | =sing. |
| Illativus | w kogo? w co? dokąd? | -n, hVn, -seen | -in, -hin, -iin |
| Adessivus | na kim? na czym? gdzie? | -lla/-llä | =sing. |
| Ablativus | znad (od) kogo? czego? skąd? | -lta/-ltä | =sing. |
| Allativus | na kogo? na co? dokąd? | -lle | =sing. |
