Różaniec (z łac. rosarium, ogród różany) – nazwa katolickiej modlitwy, pierwotnie znanej pod nazwą Psałterza Najświętszej Maryi Panny i kultywowanej od czasów średniowiecznych, przechodzącej liczne przeobrażenia; obdarzonej przez wielu wiernych szczególną czcią i wiązanej z licznymi objawieniami.
Słowo „różaniec” odnosi się także do samych paciorków, czyli koronki, używanej do liczenia odmawianych modlitw. Obecna forma paciorków różańcowych ewoluowała wraz z modlitwą. Współcześnie wyrabia się także rodzaj obrączek z 10 guzkami oraz karty modlitewne.
Słowo różaniec oznacza także nabożeństwo różańcowe, czyli wspólne odmawianie modlitwy różańcowej w parafii, najczęściej przed wystawioną monstrancją z Najświętszym Sakramentem.
Spis treści |
Różaniec zapoczątkowany został prawdopodobnie z myślą o nieumiejących czytać psalmów chrześcijanach, by mogli w ten sposób włączać się w Liturgię Godzin Kościoła. Klasztory i opactwa były i są miejscami, w których szczególnie pielęgnuje się tę modlitwę, polegającą na odmawianiu lub śpiewaniu 150 psalmów. W średniowieczu, kiedy powstawał różaniec, nie wszyscy mnisi umieli czytać. Dotyczyło to także wielu świeckich. Różaniec był dla nich formą odmawiania psalmów - poprzez wypowiadanie stu pięćdziesięciu Zdrowaś Maryjo. Modlitwa ta, skomponowana z cytatów biblijnych, uzupełnionych o prośbę o wstawiennictwo Maryi, teraz i w godzinę śmierci naszej, datuje się zgodnie ze starożytnymi rycinami, w miejscach zebrań chrześcijan, na co najmniej początek drugiego wieku. Z czasem rozpoczęto używanie sznura z paciorkami lub koronki, aby liczyć wypowiadane formuły modlitewne.[potrzebne źródło]
Choć zapisy historyczne wspominają wcześniejsze użycie sznura modlitewnego podczas odmawiania modlitwy Ave Maria, to pierwsze wzmianka o Psałterzu Najświętszej Maryi Panny występuje przy okazji zwycięstwa nad albigensami w 1213[1]. Od XV wieku wydarzenie to łączone jest z podaniem o przekazaniu Różańca świętemu Dominikowi przez Matkę Bożą. Do Polski modlitwę różańcową sprowadził i szeroko propagował ją wśród wiernych dominikanin święty Jacek Odrowąż.
Forma modlitwy ustaliła się przy końcu XVI wieku i nie zmieniła się, aż do początku XXI wieku w związku z dodatkiem modlitwy fatimskiej. Jej rozszerzenia dokonał papież Jan Paweł II, wprowadzając czwartą część, tajemnic światła (nazywanych niekiedy świetlistymi) w opublikowanym 16 października 2002, w 24. rocznicę swego pontyfikatu, liście apostolskim pod tytułem Rosarium Virginis Mariae[2]. Odmawianie dodanej części papież przedstawił jako propozycję, bez narzucania jej komukolwiek. Inicjatywa papieża została bardzo dobrze przyjęta.
Istnieje teoria mówiąca, że nazwa „ogrodu różanego” pochodzi ze średniowiecza (w związku ze zmianami obejmującymi modlitwę). Jego odmawianie porównywano z dawaniem (sadzeniem) Matce Bożej róż. Stąd modlitwę nazwano również „wieńcem różanym”, czyli różańcem.
Różaniec jest modlitwą maryjną, czyli duchowo jednoczącą chrześcijanina z osobą Matki Jezusa. Kościół katolicki rozumie tę maryjność różańca w takim sensie, że wierni wypowiadając słowa modlitwy, jednoczą się w duchu świętych obcowania (communio sanctorum)[3] z duchowym macierzyństwem Marii. Razem z nią, niejako jej oczyma, uczą się kontemplować Jezusa Chrystusa. Jan Paweł II zauważył, że Maria za życia sama odmawiała różaniec, dlatego teraz może być nauczycielką w szkole tej modlitwy:
 |
Różaniec jest więc kontemplacją wraz z Maryją - przewodniczką wiary[4][5] - tajemnic Zbawienia dokonujących się w Jezusie Chrystusie. Jak podkreślił papież, kontemplacja ma charakter hebrajskiej pamiątki (hebr. zakar), poprzez którą zbawcze wydarzenia nie należą tylko do 'wczoraj'; są także 'dniem dzisiejszym' zbawienia (Rosarium Virginis Mariae, 13).
Modlitwy używane w różańcu są zdaniami wyjętymi z Ewangelii: Ojcze nasz - Mt 6, 9-13 i par.; Zdrowaś Maryjo - Łk 1,28 i 45. Modlitwa ta uważana jest za jedną z najtrudniejszych z powodu pozornej monotonii spowodowanej wielokrotnym odmawianiem modlitw. Jan Paweł II, w ślad za papieżem Pawłem VI przypomniał, że należy pamiętać, iż modlitwa w trakcie różańca, oprócz wypowiadanych formuł, powinna zawierać element refleksji i zaangażowania się:
|
Różaniec odmawia się używając paciorków różańcowych czyli koronki. Klasycznie wykonuje się je z owoców kłokoczki[7], zwanej od tego drzewem różańcowym. Czasem z pereł lub drogocennych kamieni, często też z drewna lub mas sztucznych. Łączy się je bądź ogniwami łańcuszka lub mocnym sznurkiem. Tradycyjna koronka składa się z krzyża, po którym następuje jeden paciorek, po którym znajdują się trzy kolejne i ponownie jeden. Służą one do odmawianie modlitw wstępnych, jak Symbol apostolski, Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo, Chwała Ojcu z intencją uproszenia cnót teologicznych. Zasadniczą część różańca stanowi pięć serii po dziesięć paciorków każdy, przetykanych jednym wyróżnionym (łącznie 5 · 10 + 4 + 5 = 59 koralików). Służą one do odmawiania 1 x Ojcze nasz i 10 x Zdrowaś Mario. Paciorki wstępne z częścią zasadniczą łączy element przypominający medalik, często z wizerunkiem Maryi lub symbolami ją oznaczającymi.
Została też wymyślona i opatentowana kilka lat temu przez Polaka w 12 krajach świata wersja różańca na karcie plastikowej, czyli karta różańcowa, funkcjonuje i spełnia swoją rolę w katolickiej modlitwie różańcowej[potrzebne źródło].
Różaniec zewnętrznie przypomina sznur modlitewny (czotki), wykorzystywany w prawosławiu przy odmawianiu Modlitwy Jezusowej.
Podobne przedmioty występują w innych religiach: rudraksza w hinduizmie, subha w islamie oraz mala w buddyzmie. Z racji kontaktów ze światem islamu, wzorem dla chrześcijańskiej koronki mogła być zwłaszcza muzułmańska subha (lub tasbih), składająca się z 99 koralików symbolizujących imiona Boga[8].
Modlitwa rozpoczyna się Składem Apostolskim odmawianym na krzyżyku, modlitwą „Ojcze Nasz” (koralik za krzyżem) i trzykrotnym „Zdrowaś Maryjo” (następne trzy koraliki) z prośbą o wiarę, nadzieję i miłość oraz jednym „Chwała Ojcu” (ostatni koralik z krótkiego sznura). Następnie zapowiada się daną część różańca i jego tajemnicę oraz przystępuje do odmawiania poszczególnych tajemnic przechodząc do głównej części koronki, składającej się z 5+50 paciorków lub, gdy koronka jest przeznaczona do odmawiania całego różańca, z 20+200. Podstawowa koronka służy do odmawiania jednej części różańca. Każda część dzieli się na pięć tajemnic, kontemplowaniu których odpowiada 1+10 paciorków. Rozpoczynając rozważanie tajemnicy należy podać jej nazwę, odmówić modlitwę „Ojcze Nasz”, powtórzyć 10 razy modlitwę „Zdrowaś Maryjo”, a po całej tajemnicy wypowiedzieć „Chwała Ojcu”. Celem tej modlitwy nie jest samo powtarzanie określonych modlitw, lecz rozważanie życia, męki i zmartwychwstania Chrystusa oraz żywe uczestnictwo w modlitwie całego Kościoła.
Po każdej tajemnicy dodawany bywa także akt strzelisty, np.:
W Katowicach i na Górnym Śląsku rozpowszechniona jest inna wersja powyższego aktu:
Po zakończeniu rozważania całej części różańca dołącza się często modlitwę w intencjach papieża, najczęściej „Pod Twoją Obronę” oraz Litanię loretańską.
Ta część dotyczy wydarzeń z dziecięcych lat Jezusa (odmawiane w poniedziałki i soboty).
Ta część dotyczy życia i najważniejszych czynów Jezusa (odmawiane w czwartki). Tajemnice te zostały zaprezentowane przez papieża Jana Pawła II 16 października 2002[9].
Będąca rozważaniem męki Jezusa (odmawiane we wtorki i piątki).
Związana ze Zmartwychwstaniem Jezusa i po nim następujących wydarzeniach (odmawiane w środy i niedziele).
Do tradycji polskiego katolicyzmu należy wspólne odmawianie różańca podczas czuwania przy zwłokach bliskich czy sąsiadów.
W niektórych zakonach można spotkać różańce zawierające wielokrotność podstawowej liczby paciorków głównych (pozwalające na odmówienie wszystkich części na raz). Niekiedy forma modlitwy ulega nieznacznej zmianie:
| |||||||
