Widget
Podziel się:

Równania Maxwella


Równania Maxwella – cztery podstawowe równania elektrodynamiki klasycznej zebrane i rozwinięte przez Jamesa Clerka Maxwella. Opisują one właściwości pola elektrycznego i magnetycznego oraz zależności między tymi polami.

James Clerk Maxwell

Równań Maxwella nie należy mylić z termodynamicznymi relacjami Maxwella.

Z równań Maxwella można wyprowadzić między innymi równania falowe fali elektromagnetycznej oraz wyznaczyć prędkość takiej fali propagującej (rozchodzącej się) w próżni (prędkość światła).

Spis treści

[edytuj] Historia

Najważniejsze fakty historyczne prowadzące do powstania równań Maxwella[1]:

  • André Marie Ampère w 1820 roku sformułował prawo określające wielkość pola magnetycznego wytwarzanego przez przewód z prądem elektrycznym.
  • Carl Friedrich Gauss współpracując w latach 1831-1833 z Wilhelmem Weberem sformułował prawa nazwane jego imieniem.
  • W 1832 Michael Faraday odkrył, że zmienne pole magnetyczne wytwarza pole elektryczne.
  • James Clerk Maxwell w roku 1861 zebrał prawa elektrodynamiki w cztery równania. Uogólnił prawo Ampere'a, zasugerował też, że znane zjawiska elektromagnetyczne i światło mają wspólną naturę. Początkowo rozważania Maxwella, bardzo skomplikowane i opisane hermetycznym formalizmem matematycznym, nie znalazły szerszego oddźwięku w świecie nauki.
  • Oliver Heaviside w 1885 roku uprościł matematyczny formalizm Maxwella wyrażając jego idee w języku rachunku wektorowego.
  • W 1875 Hendrik Antoon Lorentz wyeliminował obecną w dotychczasowych rozważaniach Maxwella koncepcję eteru i nadał równaniom Maxwella sens, jaki znamy dzisiaj.
  • Pierwszej świadomej emisji i odbioru fal elektromagnetycznych, w zakresie widmowym innym niż światło, dokonał Heinrich Hertz w roku 1886. Jego doświadczenia uznaje się za odkrycie fal elektromagnetycznych, potwierdzających koncepcje Maxwella.

[edytuj] Sformułowanie

[edytuj] Postać całkowa

[edytuj] Prawo indukcji elektromagnetycznej Faradaya

Information icon.svg Osobny artykuł: Prawo indukcji elektromagnetycznej Faradaya.

Prawo to wiąże zmienne pole magnetyczne z indukowanym przez nie polem elektrycznym:

\oint\limits_L \vec{E} \cdot \mbox{d}\vec{l} = - \frac{\mbox{d}\Phi_B}{\mbox{d}t},

rozpisując strumień pola magnetycznego:

\oint\limits_L \vec{E} \cdot \mbox{d}\vec{l} = - \frac{\mbox{d}}{\mbox{d}t} \oint\limits_S \vec B \cdot \mbox{d}\vec{s},

gdzie

\vec E - natężenie pola elektrycznego,
L - dowolny zamknięty kontur,
ΦB - strumień indukcji pola magnetycznego przez dowolną powierzchnię S rozpiętą na konturze L,
\vec B - indukcja pola magnetycznego.

Całka po dowolnej krzywej zamkniętej (cyrkulacja) z natężenia pola elektrycznego jest równa minus pochodnej po czasie (szybkości zmian) strumienia pola magnetycznego przez dowolną powierzchnię rozpiętą na tej krzywej[2].

[edytuj] Uogólnione prawo Ampere'a

Information icon.svg Osobne artykuły: prawo Ampere'a i  prąd przesunięcia .

Prawo to wiąże indukcję pola magnetycznego z wywołującymi je prądem elektrycznym oraz zmiennym polem elektrycznym:

\oint\limits_L \vec{B} \cdot \mbox{d}\vec{l} = \mu I + \mu \varepsilon \frac{\mbox{d}\Phi_E}{\mbox{d}t},

rozpisując wyrażenie na strumień pola elektrycznego:

\oint\limits_L \vec{B} \cdot \mbox{d}\vec{l} = \mu I + \mu \varepsilon \frac{\mbox{d}}{\mbox{d}t} \oint\limits_S \vec E \cdot \mbox{d}\vec{s},

gdzie

L - dowolny zamknięty kontur,
I - całkowity prąd elektryczny przepływający przez dowolną powierzchnię S rozpiętą na konturze L,
ΦE - strumień pola elektrycznego przez tę powierzchnię,
μ - przenikalność magnetyczna ośrodka,
ε - przenikalność elektryczna ośrodka.

Całka po dowolnej krzywej zamkniętej z indukcji pola magnetycznego jest równa sumie

  • μ razy całkowite natężenie prądu elektrycznego przepływającego przez dowolną powierzchnię rozpiętą na tej krzywej, oraz
  • μ • ε razy pochodnej po czasie (prędkości zmian) strumienia natężenia pole elektrycznego przez tą powierzchnię[3].

[edytuj] Prawo Gaussa dla elektryczności

Information icon.svg Osobny artykuł: prawo Gaussa (elektryczność) .

Prawo Gaussa wiąże strumień pola elektrycznego z ładunkiem wytwarzającym to pole:

\varepsilon \Phi_E = q ,

rozpisując wyrażenie na strumień pola elektrycznego

\varepsilon \oint\limits_S \vec E \cdot \mbox{d}\vec{s} = q ,

gdzie

ΦE - strumień pola elektrycznego przez dowolną powierzchnię zamkniętą S,
q - całkowity ładunek zawarty wewnątrz tej powierzchni.

Strumień pola elektrycznego przez dowolną powierzchnię zamkniętą przemnożony przez przenikalność elektryczną ośrodka jest równy całkowitemu ładunkowi zawartemu wewnątrz tej powierzchni[4].

[edytuj] Prawo Gaussa dla magnetyzmu

Information icon.svg Osobny artykuł: prawo Gaussa (magnetyzm) .

Prawo to stwierdza, że pole magnetyczne jest bezźródłowe – nie istnieją ładunki magnetyczne:

\Phi_B = 0,

rozpisując wyrażenie na strumień pola magnetycznego:

\oint\limits_S \vec B \cdot \mbox{d}\vec{s} = 0 ,

gdzie

ΦB - strumień pola magnetycznego przez dowolną powierzchnię zamkniętą S.

Całkowity strumień indukcji magnetycznej przechodzący przez dowolną powierzchnię zamkniętą równa się zeru[5].

[edytuj] Postać różniczkowa

Równania Maxwella w postaci całkowej wiążą pole elektryczne i magnetyczne na rozciągłych krzywych i powierzchniach. Przechodząc do granicy małych wymiarów można otrzymać je w postaci różniczkowej, wiążącej pole elektryczne i magnetyczne w każdym punkcie przestrzeni. Formalnie najprościej przechodzić pomiędzy postaciami różniczkowymi i całkowymi wykorzystując twierdzenia Stokesa oraz Gaussa-Ostrogradskiego.

[edytuj] Prawo indukcji elektromagnetycznej Faradaya

W obszarze, w którym istnieje zmienne pole magnetyczne powstaje pole elektryczne[6]:

\nabla \times \vec{E} = -\frac{\partial \vec{B}} {\partial {t}},

gdzie

\nabla \times – operator rotacji.

[edytuj] Uogólnione prawo Ampere'a

Źródłem pola magnetycznego może być płynący prąd elektryczny oraz zmieniające się w czasie pole elektryczne[7]:

\nabla \times \vec{B} = \mu \vec{j} +\mu \varepsilon \frac{\partial \vec{E}} {\partial {t}},

gdzie

\vec j - gęstość prądu elektrycznego.

[edytuj] Prawo Gaussa dla elektryczności

Wiąże pole elektryczne z gęstością ładunku wytwarzającego to pole[8]:

\varepsilon \nabla \cdot \vec{E} = \rho ,

gdzie

\nabla \cdot – operator dywergencji,
ρ - gęstość ładunku elektrycznego.

[edytuj] Prawo Gaussa dla magnetyzmu

Nie ma "ładunków (monopoli) magnetycznych", które mogłyby być źródłem pola magnetycznego[9]:

\nabla \cdot \vec{B} = 0

[edytuj] Podsumowanie

Postać różniczkowaPostać całkowaSens fizyczny równania
1. Prawo indukcji elektromagnetycznej Faradaya
\nabla \times \vec{E} = -\frac{\partial \vec{B}} {\partial {t}}\oint\limits_L \vec{E} \cdot \mbox{d}\vec{l} = - \frac{\mbox{d}\Phi_B}{\mbox{d}t}
gdzie ΦB - strumień magnetyczny przez dowolny kontur rozpięty na krzywej L		Zmienne w czasie pole magnetyczne wytwarza pole elektryczne.
2. Prawo Ampère'a rozszerzone przez Maxwella
\nabla \times \vec{B} = \mu \vec{j} +\mu \varepsilon \frac{\partial \vec{E}} {\partial {t}}\oint\limits_L \vec{B} \cdot \mbox{d}\vec{l} = \mu I + \mu \varepsilon \frac{\mbox{d}\Phi_E}{\mbox{d}t}
gdzie ΦE - strumień elektryczny przez dowolny kontur rozpięty na krzywej L, a I - całkowity prąd elektryczny przecinający ten kontur		Przepływający prąd oraz zmienne pole elektryczne wytwarzają pole magnetyczne.
3. Prawo Gaussa dla elektryczności
\varepsilon \nabla \cdot \vec{E} = \rho \varepsilon \oint\limits_S \vec{E} \cdot \mbox{d}\vec{s} = q
gdzie q - całkowity ładunek zawarty wewnątrz powierzchni S		Ładunki są źródłem pola elektrycznego.
4. Prawo Gaussa dla magnetyzmu
\nabla \cdot \vec{B} = 0\oint\limits_S \vec{B} \cdot \mbox{d}\vec{s} = 0Pole magnetyczne jest bezźródłowe.

[edytuj] Postać z wektorami H i D

Niekiedy do opisu pola elektrycznego i magnetycznego wprowadza się[a] wektory indukcji elektrycznej (przesunięcia dielektrycznego) \vec D oraz natężenia pola magnetycznego \vec H określone przez:

\vec D = \varepsilon \vec E
\vec B = \mu \vec H

Równania Maxwella formułuje się wtedy wydzielając z ładunku tak zwany ładunek swobodny, nie uwzględniający ładunków będących rezultatem polaryzacji dielektryka, a z prądów odpowiednio "prąd ładunków swobodnych" nie uwzględniający prądu polaryzacji. Równania Maxwella przyjmują postać[10]:

Postać różniczkowaPostać całkowaSens fizyczny
1. Prawo indukcji elektromagnetycznej Faradaya
\nabla \times \vec{E} = -\frac{\partial \vec{B}} {\partial {t}}\oint\limits_L \vec{E} \cdot \mbox{d}\vec{l} = - \frac{\mbox{d}\Phi_B}{\mbox{d}t}Zmienne w czasie pole magnetyczne wytwarza pole elektryczne.
2. Prawo Ampère'a rozszerzone przez Maxwella
\nabla \times \vec{H} = \vec{j}_{sw} +\frac{\partial \vec{D}} {\partial {t}}
gdzie \vec{j}_{sw} - gęstość prądu ładunków swobodnych.		\oint\limits_L \vec{H} \cdot \mbox{d}\vec{l} = I_{sw} + \frac{\mbox{d}\Phi_D}{\mbox{d}t}
gdzie ΦD - strumień indukcji elektrycznej przez dowolną powierzchnię rozpiętą na konturze L, Isw - prąd ładunków swobodnych przepływających przez tę powierzchnię.		Przepływający prąd oraz zmienne pole elektryczne wytwarzają pole magnetyczne.
3. Prawo Gaussa dla elektryczności
\nabla \cdot \vec{D} = \rho_{sw}
gdzie ρsw - gęstość ładunku swobodnego.		\Phi_D = \oint\limits_S \vec{D} \cdot \mbox{d}\vec{s} = q_{sw}
gdzie ΦD - strumień indukcji elektrycznej przez dowolną powierzchnię zamkniętą; qsw - ładunek swobodny zawarty wewnątrz tej powierzchni.		Ładunki są źródłem pola elektrycznego.
4. Prawo Gaussa dla magnetyzmu
\nabla \cdot \vec{B} = 0\Phi_B = \oint\limits_S \vec{B} \cdot \mbox{d}\vec{s} = 0Pole magnetyczne jest bezźródłowe.

[edytuj] W układzie CGS

Układ jednostek CGS jednoznacznie definiuje jednostki mechaniczne, natomiast istnieje kilka konwencji uzupełniania go o jednostki elektrodynamiczne. W każdym z takich przypadków równania Maxwella będzie zapisywało się nieco inaczej (najpopularniejszy jest układ CGS Gaussa)[11].

1. Prawo indukcji elektromagnetycznej Faradaya2. Prawo Ampère'a rozszerzone przez Maxwella3. Prawo Gaussa dla elektryczności4. Prawo Gaussa dla magnetyzmu
W układzie CGS w wersji Gaussa[12].
\nabla \times \vec{E} = -\frac{1}{c} \frac{\partial \vec{B}} {\partial t} \nabla \times \vec{B} = \frac{1}{c} \frac{ \partial \vec{E}} {\partial t} + \frac{4\pi}{c} \vec{J} \nabla \cdot \vec{E} = 4\pi\rho \nabla \cdot \vec{B} = 0
W elektrostatycznym układzie CGS (es-CGS, ESU, stat-CGS).
\nabla \times \vec{E} = - \frac{\partial \vec{B}} {\partial t} \nabla \times \vec{B} = \frac{1}{c^2} \frac{ \partial \vec{E}} {\partial t} + \frac{4\pi}{c^2} \vec{J} \nabla \cdot \vec{E} = 4\pi\rho \nabla \cdot \vec{B} = 0
W elektromagnetycznym układzie CGS (em-CGS, EMU, ab-CGS).
\nabla \times \vec{E} = - \frac{\partial \vec{B}} {\partial t} \nabla \times \vec{B} = \frac{1}{c^2} \frac{ \partial \vec{E}} {\partial t} + {4\pi} \vec{J} \nabla \cdot \vec{E} = 4\pi c^2 \rho \nabla \cdot \vec{B} = 0
W układzie CGS w wersji Lorenza-Heaviside'a.
\nabla \times \vec{E} = -\frac{1}{c} \frac{\partial \vec{B}} {\partial t} \nabla \times \vec{B} = \frac{1}{c} \frac{ \partial \vec{E}} {\partial t} + \frac{1}{c} \vec{J} \nabla \cdot \vec{E} = \rho \nabla \cdot \vec{B} = 0

[edytuj] Szczególne przypadki

[edytuj] W ośrodkach liniowych

W ogólnym przypadku przenikalność elektryczna i magnetyczna jest tensorem, czasami zależnymi od natężenia pola elektrycznego i indukcji magnetycznej. Ale w większości przypadków materiały są izotropowe wówczas ε i μ są skalarami (liczbami), wówczas równania Maxwella przyjmują uproszczoną postać.

\nabla \cdot \varepsilon \vec{E} = \rho
\nabla \cdot \vec{B} = 0
\nabla \times \vec{E} = -\frac{\partial \vec{B}} {\partial t}
\nabla \times {\vec{B} / \mu} = \vec{j} + \varepsilon \frac{\partial \vec{E}} {\partial t}

[edytuj] W próżni

Próżnia jest ośrodkiem liniowym, izotropowym. Przenikalność elektryczną próżni oznacza się przez ε0, a przenikalność magnetyczną próżni przez μ0. W próżni nie ma ładunków (ρ=0) i nie płynie prąd (j = 0). Wówczas równania Maxwella upraszczają się do postaci:

\nabla \cdot \vec{E} = 0
\nabla \cdot \vec{B} = 0
\nabla \times \vec{E} = -\frac{\partial\vec{B}} {\partial t}
\nabla \times \vec{B} = \mu_0 \varepsilon_0 \frac{\partial \vec{E}} {\partial t}

Z równań tych wynika, że w próżni zmieniające się pole elektryczne wywołuje zmienne wirowe pole magnetyczne, a zmieniające się pole magnetyczne wywołuje zmienne wirowe pole elektryczne. Zmiany te w postaci fali elektromagnetycznej rozchodzą się z prędkością

c = \frac{1}{\sqrt{\mu_0 \varepsilon_0}} .

Prędkość tę, mimo że dotyczy wszystkich fal elektromagnetycznych, nazywa się prędkością światła.

W roku 1888 Heinrich Hertz przeprowadził po raz pierwszy eksperyment, w którym były wytwarzane i odbierane fale elektromagnetyczne, dowodząc tym samym ich istnienia i potwierdzając słuszność równań Maxwella.

Uwagi

  1. ↑ Wielkości te nie wprowadzają żadnego nowego sensu fizycznego, są używane głównie z przyczyn historycznych, mogą prowadzić do nieporozumień i błędów. Richard P. Feynman, Robert B. Leighton, Matthew Sands: Feynmana wykłady z fizyki. T. II - część 2. Warszawa: PWN, 1974, s. 210-212. , Edward M. Purcell: Elektryczność i magnetyzm. Warszawa: PWN, 1971, s. 224, 385-386. 

Przypisy

  1. ↑ Andrzej Kajetan Wróblewski: Historia fizyki : od czasów najdawniejszych do współczesności. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14635-4. 
  2. ↑ D. Halliday i in., Podstawy..., str. 260-262.
  3. ↑ D. Halliday i in., Podstawy..., str. 306-314.
  4. ↑ D. Halliday i in., Podstawy..., str. 51-52.
  5. ↑ D. Halliday i in., Podstawy..., str. 290-291.
  6. ↑ R. Feynman i in., Wykłady..., str. 292-293.
  7. ↑ R. Feynman i in., Wykłady..., str. 313-316.
  8. ↑ R. Feynman i in., Wykłady..., str. 77-79.
  9. ↑ R. Feynman i in., Wykłady..., str. 224-225.
  10. ↑ Andrzej Januszajtis: Fale. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1991, s. 324-328. ISBN 83-01-09708-6. 
  11. ↑ P.T. Leung. A note on the ‘system-free’expressions of Maxwell’s equations. „Eur. J. Phys.”. 25, s. N1-N4, 2004. doi:10.1088/0143-0807/25/2/N01. 
  12. ↑ Purcell, Elektryczność..., str. 308

[edytuj] Bibliografia

  1. David Halliday, Robert Resnick, Jearl Walker: Podstawy Fizyki. T. 3. Warszawa: PWN, 2003. ISBN 83-01-14076-3. 
  2. Richard P. Feynman, Robert B. Leighton, Matthew Sands: Feynmana wykłady z fizyki. T. II - część 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe PWN, 1970. 
  3. Edward M. Purcell: Elektryczność i magnetyzm. Warszawa: PWN, 1971. 

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń.

Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.

Zasady ochrony prywatności O Wikipedii Informacje prawne