 |
| To jest artykuł z cyklu Historia Rosji |
 | Ten artykuł od 2011-12 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Rewolucja lutowa – rosyjska rewolucja przeciwko carowi Mikołajowi II i jego monarchii absolutnej. Wybuchła 3 marca 1917 (wg kalendarza juliańskiego 18 lutego) w Piotrogrodzie, ówczesnej stolicy Imperium Rosyjskiego. Spowodowała utworzenie się dwuwładzy w Rosji, zakończonej przez rewolucję październikową. Rewolucja obaliła monarchię w Rosji.
Spis treści |
Mikołaj II Romanow (ur. 1868, zm. 1918) objął panowanie 1 listopada 1894. Carat od początku XX wieku znajdował się w stałym kryzysie, wywoływanym przez konflikty z różnymi środowiskami. Najważniejszym z nich było utrzymywanie anachronicznego systemu władzy, radykalnie różniącego się od ówczesnych ustrojów krajów Europy Zachodniej. Sprzeciw wobec jakichkolwiek prób demokratyzacji Rosji powodował radykalizację nastrojów wśród inteligencji i burżuazji. Innym równie ważnym czynnikiem była polityka wewnętrzna caratu względem nierosyjskich narodów, mająca na celu rusyfikację Polski, Litwy, Łotwy, Estonii i Ukrainy.
Rewolucja 1905 przyniosła manifest październikowy, będący de facto pierwszą konstytucją. Strajki zostały opanowane w 1906, lecz następne lata nie przynosiły znaczącej poprawy nastrojów. Rola utworzonej po rewolucji Dumy Państwowej (izby niższej parlamentu, pochodzącej z wyborów) była przez cara ograniczana.
Zaangażowanie się Rosji w I wojnę światową obnażyło słabość monarchii i aparatu urzędniczego. Nieudolnie dowodzone i źle wyposażone oddziały zaczęły ponosić klęski, co zmusiło Rosjan do wycofania się z terytoriów Polski i Litwy we wrześniu 1915. Było to brzemienne w skutkach, gdyż do opozycji (mienszewików, bolszewików i kadetów) dołączyli konserwatyści i nacjonaliści, którzy przedtem popierali częściowo politykę caratu.
Mikołaj II nie cieszył się zbyt dużym autorytetem wśród poddanych. Jednocześnie podejrzewano carycę Aleksandrę Fiodorownę o sprzyjanie Niemcom (jej ojciec był księciem Hesji) i uleganie wpływom Rasputina.
Od 1916 w armii nasilały się strajki i bunty, w których uczestniczyli głównie świeżo powołani żołnierze.
| Ta sekcja od 2011-12 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Siła nabywcza przeciętnych wynagrodzeń pracowników rosyjskich była taka sama jak europejskich pracowników[potrzebne źródło], a tylko nieznacznie niższa niż w USA. Płace pracowników rosyjskich do 1917 były jednymi z najwyższych na świecie (drugie miejsce po USA)[potrzebne źródło].
Niezadowolenie wśród społeczeństwa było wzmagane przez coraz gorszą sytuację aprowizacyjną (wysoka inflacja – ceny rosły szybciej niż pensje), masowy pobór do wojska i przedłużające się przestoje w pracy. Jednak w carskiej Rosji podczas I wojny światowej nie został wprowadzony system racjonowania żywności, z wyjątkiem cukru (od sierpnia 1916). W tym samym czasie we wszystkich innych krajach walczących, racjonowanie produktów spożywczych było kompleksowe (szczególnie trudna sytuacja była w Niemczech). Dodatkowo podatki, płacone przez pracowników w Rosji za panowania Mikołaja II, były najniższe spośród wszystkich krajów rozwiniętych, zarówno w kategoriach bezwzględnych wielkości i jako procent wynagrodzenia{(fakt}}. Funkcjonowały również zabezpieczenia społeczne i emerytalne pracowników [potrzebne źródło].
| Ta sekcja od 2011-12 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Po wybuchu I wojny światowej siły opozycji przygotowywały przewrót pałacowy (zamach stanu) przeciw Mikołajowi II. Spiskowcy zakładali, że po zmuszeniu cara do podpisania abdykacji, na tronie zasiądzie jego małoletni syn Aleksy Romanow (ur. 1904, zm. 1918), w imieniu którego rządy będzie sprawować regent – młodszy brat Mikołaja II – wielki książę Michał II Romanow (ur. 1878, zm. 1918).
Twórcy zamachu uzgodnili, że musi on mieć miejsce nie później niż w kwietniu 1917. Na kwiecień bowiem była zaplanowana, skoordynowana z sojusznikami, ofensywa Ententy, która nieuchronnie prowadziłaby do wzrostu patriotyzmu. Stłumieniu uległoby niezadowolenie ludności, a dodatkowo organizowanie uroczystości państwowych spowodowałoby niemożność rewolucji. Plan spiskowców był prosty: w czasie następnej podróży cara pociągiem z Piotrogrodu do Mohylewa (ok. 700 km), do Stawki Naczelnego Dowódcy, wojsko miało zatrzymać pociąg i aresztować monarchę.
Rząd carski, wbrew powszechnemu przekonaniu, przewidywał możliwe "emocje" ludności. W styczniu i lutym 1917 rząd opracował plan rozwiązania ewentualnych zamieszek, ale plan nie przewidywał masowego powstania w Piotrogrodzie. Garnizon piotrogrodzki liczył, według różnych szacunków, od 160 000 do 200 000 żołnierzy, jednak większość z nich przedstawiała niewielką sprawność wojskową.
W styczniu i lutym 1917 miały miejsce w Rosji strajki. Podsycali je polityczni agitatorzy.
Za początek rewolucji uchodzi strajk robotników z Zakładów Putiłowskich w Piotrogrodzie (największej pod względem produkcji firmy metalurgiczno-maszynowej w Rosji) 3 marca (18 lutego) 1917, z żądaniem podwyżki wynagrodzeń o 50%. Administarcja fabryki nie wyraziła zgody na tak wysoką podwyżkę i wydała nakaz zwolnienia wszystkich pracowników oraz zamknięcia fabryki. W rezultacie 36 000 pracowników zostało bez pracy.
Na początku marca 1917 w Piotrogrodzie wystąpiły trudności z dostawami chleba, z powodu zasp śnieżnych. Dodatkowo pogłoski o zbliżającym się wprowadzeniu kartek na chleb doprowadziły do wykupowania ze sklepów chleba, którego nigdy wcześniej w stolicy imperium nie brakowało. Przed sklepami ustawiały się kolejki. Agitatorzy polityczni przekazywali masom pracowników slogany polityczne. Rozpoczęły się rozprawy o zbliżającym się głodzie i możliwym braku chleba w stolicy. Te prowokacyjne pogłoski miały spowodować poważne zaburzenia i zamieszki, co faktycznie się udało. Wystąpienia zmieniły charakter z kryzysu żywnościowego na polityczne.
7 marca (22 lutego) car opuścił Carskie Sioło i wyjechał do Mohylewa, do Stawki Naczelnego Dowódcy.
8 marca (23 lutego) odbyła się demonstracja z okazji Międzynarodowego Dnia Kobiet, która szybko zmieniła się w antycarski wiec. Robotnicy Fabryki Kirowa wyszli na ulice z hasłami: "Precz z wojną!", "Precz z autokracją!", "Chleba!". Szybko doszło do starć z policją. Zamieszki kontynuowane były przez następny dzień, 9 marca (24 lutego). Do pracowników Fabryki Kirowa zaczęli dołączać się robotnicy innych fabryk Piotrogrodu. Liczba strajkujących osiągnęła 90 000 osób.
Car wydaje zakaz zgromadzeń publicznych, pod karą rozstrzelania i nakazuje robotnikom zaprzestanie strajku. Żołnierze nie chcą stosować się do zaleceń tłumienia rozruchów.
10 marca (25 lutego) strajk obejmował już prawie wszystkie zakłady piotrogrodzkie. Gwałtowne zamieszki były skierowane głównie przeciw carskiej policji.
11 marca (26 lutego) Michaił Rodzianko wysłał do cara telegram, w którym poinformował o anarchii w stolicy. Tego dnia nastąpiła próba sił. Oddziały wojska wkroczyły do Piotrogrodu i rozpędziły demonstracje przy użyciu siły. Żołnierze zaczęli strzelać do tłumu, zginęło 150 osób. Żołnierze z Pułku Pawłowskiego zapoczątkowali bunt w wojsku, odmawiając strzelania do cywilów, z którymi jako poborowi solidaryzowali się. Fraternizacja żołnierzy z protestującymi nie miała masowego charakteru, aczkolwiek żołnierze przyłączali się do wieców. Szybko bunt przeniósł się na pozostałe pułki w stolicy – 13 marca (28 lutego) rząd mógł liczyć tylko na około dwa tysiące żołnierzy. Wielu oficerów zostało zastrzelonych lub ukryło się.
Ludzie przekonali się, że rewolucja zaczęła się i że masy odnoszą sukces. Zorientowali się również, że rząd nie ma siły do stłumienia ruchu ze względu na fakt, że wojsko lada dzień wyjdzie otwarcie na stronę sił rewolucyjnych.
.jpg)
12 marca (27 lutego) buntownicy usunęli posterunki prorządowe w Piotrogrodzie i przejęli kontrolę nad większością budynków publicznych. Został zajęty główny magazyn amunicji w mieście. Tłum wdarł się do siedziby Ochrany i zniszczył większość jej akt, zdemolowano także siedzibę Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Uwolniono więźniów z Twierdzy Pietropawłowskiej i innych więzień. Doszło do masowej grabieży sklepów, restauracji i domów. Uwolnieni więźniowie polityczni dołączyli do buntowników. Ludność niszczyła symbole państwowe.
Rozpoczęło się formowanie "karnej ekspedycji", z wojsk spoza stolicy, wiernych carowi. Ich możliwą wielkość szacuje się na ok. 50 000 żołnierzy. Generał Nikołaj Iwanow został wyznaczony na naczelnego dowódcę Piotrogrodzkiego Okręgu Wojskowego, z pełnomocnictwami cara Mikołaja II do kierowania wszystkimi ministrami i zadaniem zaprowadzenia porządku i zdławienia rewolucji.
Od rana 13 marca (28 lutego) car usiłował powrócić pociągiem do Carskiego Sioła, jednak przejazd pociągu utrudniali i uniemożliwiali rewolucjoniści oraz ich zwolennicy.
14 marca (1 marca) o godz. 19:05 carski pociąg przyjechał do Pskowa, który okazał się ostatnią stacją podróży. Cały czas zmniejszała się liczba wojsk wiernych carowi. Żołnierze kolejno buntowali się i przechodzili na stronę rewolucji.
Wieczorem 14 marca (1 marca) gen. Iwanow przybył do Carskiego Sioła. W nocy z 14 na 15 marca (1 na 2 marca) otrzymał polecenie od cara nie podejmowania żadnych działań wojskowych, do czasu przyjazdu cara. W tym czasie zatrzymano także wszystkie jednostki, które były rzucone na Piotrogród.
15 marca (2 marca) car Rosji Mikołaj II abdykował na rzecz młodszego brata, wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza, na żądanie umiarkowanych polityków i monarchistów. Wskutek ciężkiej sytuacji w kraju, wielki książę nie przyjął korony i zrzekł się jej następnego dnia, przekazując całą władzę Tymczasowemu Komitetowi Dumy. Gen. Nikołaj Iwanow został aresztowany.
Na prowincji zmiana ustroju przeszła bez żadnych oporów lub prób buntu.
Na czele rewolucji próbowały stanąć dwa ośrodki władzy, powstałe 12 marca (27 lutego): powołany przez Dumę, popierany przez centrystów i umiarkowanych, Tymczasowy Komitet Dumy oraz Piotrogrodzka Rada (Sowiet), zdominowany przez eserów i socjaldemokratów. 15 marca Tymczasowy Komitet Dumy został przekształcony w Rząd Tymczasowy na czele z kadetem, księciem Gieorgijem Lwowem przy poparciu eserów (Aleksander Kiereński) i umiarkowanych monarchistów (oktiabristów) (Aleksandr Guczkow).
Jednocześnie zaczęły powstawać rady i komitety robotnicze w miastach oraz żołnierskie na froncie.
19 marca (6 marca) Rząd Tymczasowy ogłosił swój program: amnestię, demokratyczne wybory do Zgromadzenia Ustawodawczego (które miało określić przyszły ustrój Rosji), wolność prasy i swobodne działanie stowarzyszeń i partii politycznych. Zapowiedziano kontynuowanie wojny "do zwycięskiego końca".
21 marca (8 marca) została aresztowana carska rodzina.
Pogarszająca się sytuacja gospodarcza oraz dalsze klęski na froncie nie sprzyjały jednak stabilizacji. 7 kwietnia (25 marca) rząd był zmuszony do wprowadzenia monopolu na handel zbożem i kartek na chleb.
Powrót Lenina 16 kwietnia (3 kwietnia) do Piotrogrodu, z pomocą Niemców, nasilił pacyfistyczną agitację bolszewików. 3 maja (20 kwietnia) bolszewicy stworzyli paramilitarne oddziały Gwardii Czerwonej. W tym samym czasie na wsi doszło do żywiołowych wystąpień chłopów, zajmujących majątki obszarnicze. 18 maja (5 maja) do Rządu Tymczasowego weszli mienszewicy (Irakli Cereteli, Matwiej Skobelew). W czerwcu powstała bliska bolszewikom partia lewicowych eserów.
Od 16 lipca (3 lipca) do 20 lipca (7 lipca) w Piotrogrodzie miały miejsce burzliwe demonstracje robotników, żołnierzy i marynarzy przeciw Rządowi Tymczasowemu (tzw. Dni Lipcowe). Rząd zdelegalizował partię bolszewików jako agentów niemieckich, a Lenin ukrył się w autonomicznym Wielkim Księstwie Finlandii (wciąż połączonej unią personalną z Imperium Rosyjskim). 21 lipca (8 lipca), po dymisji Gieorgija Lwowa, nowy gabinet uformował eser Aleksander Kiereński. Szybko narastał kryzys gospodarczy, inflacja i przestępczość, a dezercje na froncie spowodowały 25 lipca (12 lipca) przywrócenie kary śmierci.
8 sierpnia (26 lipca) półlegalny zjazd bolszewików postanowił rozpocząć przygotowania do przejęcia władzy drogą powstania zbrojnego.
Ofensywa wojsk niemieckich na początku września doprowadziła do zajęcia Rygi. 7 września (25 sierpnia) głównodowodzący wojsk rosyjskich, generał Ławr Korniłow, pod pretekstem możliwości bolszewickiej rewolty zażądał dymisji ministrów i wysłał do Piotrogrodu oddziały zbrojne. Premier Kiereński uznał to za próbę przejęcia władzy i wezwał robotników oraz marynarzy do obrony rządu; 12 września (31 sierpnia) sam przejął obowiązki głównodowodzącego. 14 września (1 września) rząd proklamował ustrój republikański.
22 września (9 września), w wyniku nowych wyborów do Piotrogrodzkiej Rady, większość uzyskali bolszewicy na czele z Lwem Trockim. 20 października (7 października) do Piotrogrodu powrócił Lenin. 23 października (10 października) Komitet Centralny bolszewików przyjął rezolucję o powstaniu zbrojnym i stworzył pierwsze Biuro Polityczne. 25 października (12 października) Piotrogrodzka Rada utworzyła Komitet Wojskowo-Rewolucyjny, oficjalnie dla obrony stolicy przed Niemcami – w rzeczywistości jako sztab przygotowujący przewrót – rewolucję październikową, która wybuchła w nocy, z 6 na 7 listopada (z 24 na 25 października).
